Adhikarana chardyA nidAnaM niruktishca (1-4) · Śloka 4
atha chardinidānam |
duṣṭairdōṣaiḥ pr̥thak sarvairbībhatsālōcanādibhiḥ |
chardayaḥ pañca vijñēyāstāsāṁ lakṣaṇamucyatē ||1||
atidravairatisnigdhairahr̥dyairlavaṇairati |
akālē cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhōjanaiḥ ||2||
śramādbhayāttathōdvēgādajīrṇāt krimidōṣataḥ |
nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||3||
bībhatsairhētubhiścānyairdrutamutklēśitō balāt |
chādayannānanaṁ vēgairardayēnnaṅgabhañjanaiḥ |
atyantamaparītasya cchardērvai sambhavō dhruvam |
nirucyatē chardiriti dōṣō vaktraṁ pradhāvitaḥ ||4||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
chardyāmapyarucērbhāvāttathā'rōcakavatpañcavidhatvādarōcakānantaraṁ chardiḥ, tasyā nidānaṁ niruktiṁ cāha– duṣṭairityādi| bībhatsālōcanaṁ vikr̥tidarśanam; ādigrahaṇēnāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṁ grahaṇam| nāryāścāpannasattvāyā iti garbhiṇyāḥ, tasyā garbhōtpīḍanēna vātavaiguṇyācchardiḥ| chādayannānanamityādi vēgairmukhaṁ chādayan pūrayan, ardayan pīḍayan, aṅgabhañjanaiḥ aṅgabhēdaiḥ| chādayati mukham, ardayati cāṅgānīti chardiḥ; ‘chada apavāraṇē’, ‘arda hiṁsāyāṁ’, anayōḥ pr̥ṣōdarāditvēna rūpasiddhiḥ||1-4||
Adhikarana chardipUrvarUpam (5) · Śloka 5
hr̥llāsōdgārarōdhau ca prasēkō lavaṇastanuḥ |
dvēṣō'nnapānē ca bhr̥śaṁ vamīnāṁ pūrvalakṣaṇam ||5||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
pūrvarūpamāha– hr̥llāsētyādi| udgārarōdha udgārāpravr̥ttiḥ| prasēkō mukhaprasēkaḥ, tasya lavaṇatvaṁ prabhāvāt, āmāśayōtklēśabhavatvēna kaphavidāhādvā; tanuraghanō'lpō vā||5||
Adhikarana vAtajacchardilakShaNam (6) · Śloka 6
hr̥tpārśvapīḍāmukhaśōṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhēdatōdaiḥ |
udgāraśabdaprabalaṁ saphēnaṁ vicchinnakr̥ṣṇaṁ tanukaṁ kaṣāyam |
kr̥cchrēṇa cālpaṁ mahatā ca vēgēnārtō'nilācchardayatīha duḥkham ||6||
(ca. ci. a. 23) |
View original
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
vātajāyā lakṣaṇamāha– hr̥tpārśvētyādi| śīrṣanābhyartiḥ mastakē nābhau ca śūlaṁ; tōdairityanantaraṁ ‘yukta’ iti śēṣaḥ, upalakṣaṇē vā tr̥tīyā| ārtō naraśchardayatīti yōjyam| kimbhūtaṁ chardayatītyāha– udgārētyādi| udgāraśabdābhyāṁ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṁ sāntaravēgamalpadravaṁ vā, vātasya svatō dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṁ kaṣāyarasaṁ, kaṣāyasya vātakr̥tatvāt||6||
Adhikarana pittajacchardilakShaNam (7) · Śloka 7
mūrchāpipāsāmukhaśōṣamūrdhatālvakṣisantāpatamōbhramārtaḥ |
pītaṁ bhr̥śōṣṇaṁ haritaṁ satiktaṁ dhūmraṁ ca pittēna vamēt sadāham ||7||
(ca. ci. a. 23) |
View original
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
pittajāmāha– mūrchētyādi| tamō'ndhakāradarśanamiva| dhrūmraṁ kr̥ṣṇalōhitavarṇam||7||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (8) · Śloka 8
tandrāsyamādhuryakaphaprasēkasantōṣanidrārucigauravārtaḥ |
snigdhaṁ ghanaṁ svādu kaphādviśuddhaṁ sarōmaharṣō'lparujaṁ vamēttu ||8||
(ca. ci. a. 23) |
View original
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
kaphajāmāha– tandrētyādi| āsyamādhuryaṁ mukhasya madhurarasatvam| santōṣa iti santōṣa iva santōṣaḥ, annānabhilāṣa ityarthaḥ; tr̥ptō hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamatiśubhraṁ, suśrutē “śuklaṁ himaṁ sāndrakaphaṁ kaphēna|” (su. u. taṁ. a. 49) iti pāṭhāt||8||
Adhikarana tridoShajacchardilakShaNam (9) · Śloka 9
śūlāvipākārucidāhatr̥ṣṇāśvāsapramōhaprabalā prasaktam |
chardistridōṣāllavaṇāmlanīlasāndrōṣṇaraktaṁ vamatāṁ nr̥ṇāṁ syāt ||9||
(ca. ci. a. 23) |
View original
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
tridōṣajāmāha– śūlētyādi| śūlādibhiḥ pramōhāntaiḥ prabalā śūlādiprabalā| prasaktaṁ nirantaram| tridōṣādityatra ‘tridōṣā’ iti pāṭhāntarē tridōṣajētyarthaḥ||9||
Adhikarana tridoShajacchardyA asAdhyalakShaNam (10-11) · Śloka 11
viṭsvēdamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srōtāṁsi saṁrudhya yadōrdhvamēti |
utsannadōṣasya samācitaṁ taṁ dōṣaṁ samuddhūya narasya kōṣṭhāt ||10||
viṇmūtrayōstatsamagandhavarṇaṁ tr̥ṭśvāsahikkārtiyutaṁ prasaktam |
pracchardayēdduṣṭamihātivēgāttayā'rditaścāśu vināśamēti ||11||
(ca. ci. a. 23) |
View original
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
asādhyāmāha– viḍityādi| utsannadōṣasya udgatadōṣasya | dōṣamiti pittaṁ kaphaṁ vā, svēdādikān vā tadduṣṭān dhātumalān| taditi yasmādviḍādivāhisrōtōduṣṭistatō hētōrviṇmūtrayōḥ samagandhavarṇaṁ chardayatīti yōjyam| iyaṁ tu chardirvikr̥tiviṣamasamavāyārabdhā tridōṣajēti kēcit, anyē tvāhuḥ– sarvā ēva chardayaḥ prabalā ēvaṁvidhāḥ satyō'sādhyāḥ syuriti||10-11||
Adhikarana AgantucchardilakShaNam (12) · Śloka 12
bībhatsajā daurhr̥dajā''majā ca hyasātmajā ca krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāṁ ca vibhāvayēcca dōṣōcchrayēṇaiva yathōktamādau ||12||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
āgantujāmāha– bībhatsajētyādi| daurhr̥dajā daurhr̥dālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhakṣaṇādisambhūtā, krimijā kōṣṭhakrimisambhavā; bībhatsajētyādinā krimijāntēnaikatvēnaiva gaṇanīyā, āgantujatvasāmānyāt| sā pañcamīti tridōṣajāpēkṣayā sāmānyēnāgantujaiva, āgantujvaravat; yadi tu bībhatsajāpēkṣayā krimijā pañcamīti gaṇyatē, tadā tāṁ ca vibhāvayēt| dōṣōcchrayēṇaivētyanēna krimijāyā ēva dōṣasambandhaḥ syāt, tataśca bībhatsajādīnāṁ cikitsōpayōgidōṣasambandhō na labhyatē| anyē tu taddōṣaparihārārthaṁ’ ‘sā pañcamī tāśca’ iti bahuvacanāntaṁ paṭhanti, ēvaṁ satyantargaṇanayā na prayōjanamityantargaṇanāṁ nādriyantē| kathamatra dōṣōcchrayō vibhāvanīya ityāha– yathōktamādāviti| ādau vātādilakṣaṇē ityarthaḥ||12||
Adhikarana krimijacchardilakShaNam (13) · Śloka 13
śūlahr̥llāsabahulā krimijā ca viśēṣataḥ |
krimihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna ca lakṣitā ||13||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
krimijāyā lakṣaṇamāha– śūlētyādi| krimihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna lakṣitēti krimihr̥drōgē krimilakṣaṇāt yat pīḍādikaṁ tadasyāṁ bhavatītyarthaḥ||13||
Adhikarana asAdhyacchardilakShaNam (14) · Śloka 14
kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sōpadravā śōṇitapūyayuktā |
sacandrikāṁ tāṁ pravadēdasādhyāṁ sādhyāṁ cikitsēnnirupadravāṁ ca ||14||
(ca. ci. a. 23) |
View original
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
asādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyētyādi| sacandrikāmiti mēdaḥprabhr̥tidhātūnāṁ snēhaḥ pravartamānō mayūrapicchacandrikāvat pratibhāti| nirupadravāmiti kāsādyupadravarahitām| taduktam– “kāsaḥ śvāsō jvarō hikkā tr̥ṣṇā vaicittyamēva ca| hr̥drōgastamakaścaiva jñēyāśchardērupadravāḥ||” iti||14||
Adhikarana chardyA upadravAH (15) · Śloka 15
tālvōṣṭhakaṇṭhāsyaviśōṣadāhasantāpamōhabhramavipralāpāḥ |
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikālē tu viśēṣatō hi |
kāsaḥ śvāsō jvarō hikkā tr̥ṣṇā vaicittyamēva ca |
hr̥drōgastamakaścaiva jñēyāśchardērupadravāḥ ||15||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
tasyā upadravamāha– kāsa ityādi| vaicittyaṁ vimatacittatā||15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē chardinidānaṁ samāptam ||15||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ chardinidānaṁ samāptam||15||