Adhikarana madyajadAhalakShaNam (1) · Śloka 1
અથ દાહનિદાનમ્|
ત્વચં પ્રાપ્તઃ સ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્છિતઃ |
દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં પિત્તવત્તત્ર ભેષજમ્ ||૧||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
મદાત્યયેઽપિ દાહો ભવત્યતઃ સપ્તપ્રકારં દાહમાહ; તત્ર મદ્યજમાહ– ત્વચમિત્યાદિ| પાનોષ્મા પા.| મદ્યપાનકુપિતપિત્તસ્યૌષ્ણ્યં; સમાનોષ્મેતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, સુશ્રુતે પાનાત્યયે શ્લોકસ્યાસ્ય પાઠાત્| પિત્તજોઽપ્યયં હેતુભેદાત્ પૃથક્ પઠિતઃ||૧||
Adhikarana raktajadAhalakShaNam (2-3) · Śloka 2
કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમુદ્રિક્તં દહતિ ધ્રુવમ્ |
સ ઉષ્યતે તૃષ્યતે ચ તામ્રાભસ્તામ્રલોચનઃ ||૨||
લોહગન્ધાઙ્ગવદનો વહ્નિનેવાવકીર્યતે |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
રક્તજમાહ– કૃત્સ્નેત્યાદિ| સ ઉષ્યતે સમીપસ્થેનેવ વહ્નિના તપ્યતે, ‘સન્ધૂપ્યત’ ઇતિ પાઠાન્તરે સન્ધૂપનવદ્વેદનામનુભવતિ| તામ્રાભ ઇતિ ગાત્રે| લોહગન્ધાઙ્ગવદન ઇતિ લોહસ્યેવ ગન્ધોઽઙ્ગે વદને ચ યસ્ય સ તથા||૨-૩||–
Adhikarana pittajadAhalakShaNam (3) · Śloka 3
પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તાત્સ ચાપ્યસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
પિત્તજમાહ– પિત્તેત્યાદિ| પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગયુક્તઃ, પિત્તજ્વરે ત્વામાશયદુષ્ટ્યાદયોઽધિકા ઇતિ ભેદઃ| સ ચાપ્યસ્ય વિધિરિતિ પિત્તજ્વરચિકિત્સા||૩||
Adhikarana tRuShNAnirodhajadAhalakShaNam (4) · Śloka 4
તૃષ્ણાનિરોધાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજઃ સમુદ્ધતમ્ |
સબાહ્યાભ્યન્તરં દેહં પ્રદહેન્મન્દચેતસઃ ||૪||
સંશુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય વેપતે |
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
તૃષ્ણાનિરોધજમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| તેજઃસમુદ્ધતં પિત્તોષ્મા વૃદ્ધ ઇત્યર્થઃ| નિષ્કૃષ્ય નિઃસાર્ય||૪||–
Adhikarana raktapUrNakoShThajadAhalakShaNam (5) · Śloka 5
અસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય દાહોઽન્યઃ સ્યાત્ સુદુઃસહઃ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
અવગાઢશસ્ત્રપ્રહારજનિતરક્તપૂર્ણકોષ્ઠજમાહ– અસૃજ ઇત્યાદિ| ન ચોક્તરક્તજેનાસ્ય પૌનરુક્ત્યં, કૃત્સ્નદેહાનુગમિતિ વચનાત્ કારણભેદાચ્ચ| અસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્યેતિ ‘પૂરણગુણસુહિતાર્થ’ ઇત્યાદિના જ્ઞાપકેન કર્તરિ ષષ્ઠી, રક્તેન પૂરિતકોષ્ઠસ્યેત્યર્થઃ| કોષ્ઠશબ્દેન હૃદયાદયો ગૃહ્યન્તે| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે||” (સુ. ચિ. અ. ૨) ઇતિ||૫||
Adhikarana dhAtukShayajadAhalakShaNam (6) · Śloka 6
ધાતુક્ષયોત્થો યો દાહસ્તેન મૂર્છાતૃડર્દિતઃ |
ક્ષામસ્વરઃ ક્રિયાહીનઃ સ સીદેદ્ભૃશપીડિતઃ ||૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ધાતુક્ષયજમાહ– ધાત્વિત્યાદિ| ધાતવો રસાદયઃ| ક્રિયાહીનો નિશ્ચેષ્ટઃ; કિંવા ભૃશપીડિતો દાહેન ક્રિયાહીનશ્ચિકિત્સાહીનો યદિ ભવેત્તદા સીદેન્મ્રિયેત ઇત્યર્થઃ||૬||
Adhikarana kShatajadAhalakShaNaM, marmAbhighAtajadAhalakShaNaM, dAhAnAmasAdhyalakShaNaM ca (7-8) · Śloka 8
ક્ષતજોઽનશ્નતશ્ચાન્નં શોચતો વાઽપ્યનેકધા |
તેનાન્તર્દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણામૂર્છાપ્રલાપવાન્ ||૭||
મર્માભિઘાતજોઽપ્યસ્તિ સોઽસાધ્યઃ સપ્તમો મતઃ |
સર્વ એવ ચ વર્જ્યાઃ સ્યુઃ શીતગાત્રસ્ય દેહિનઃ ||૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ક્ષતજમાહ– ક્ષતજ ઇત્યાદિ| મર્માભિઘાતજમાહ– મર્મેત્યાદિ| મર્માણિ શિરોહૃદયબસ્ત્યાદીનિ| જેજ્જટસ્તુ સપ્તત્વમન્યથા ગણયતિ– ‘ત્વચં પ્રાપ્ત’ ઇત્યાદિના પ્રથમઃ, ‘કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમ્’ ઇત્યત્ર રક્તસ્થાને પિત્તં પઠિત્વા એતદાદિના ‘સ ચાપ્યસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યન્તેન પૈત્તિકો દ્વિતીયઃ, તૃષ્ણાનિરોધજસ્તૃતીયઃ, ‘અસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય’ ઇતિ ચતુર્થઃ, ધાતુક્ષયજઃ પઞ્ચમઃ, ષષ્ઠસ્ય તુ ક્ષતજસ્ય લક્ષણં પઠતિ– “ક્ષતજોઽનશ્નતશ્ચાન્નં શોચતશ્ચાપ્યનેકધા| તેનાન્તર્દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણાદાહપ્રલાપવાન્|” ઇતિ, મર્માભિઘાતજસ્તુ સપ્તમ ઇતિ||૭-૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને દાહનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં દાહનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૯||