Adhikarana madyajadAhalakShaNam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਦਾਹਨਿਦਾਨਮ੍|
ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ ਪਾਨੋਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਮੂਰ੍ਛਿਤਃ |
ਦਾਹਂ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਘੋਰਂ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍ ||੧||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਪਿ ਦਾਹੋ ਭਵਤ੍ਯਤਃ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦਾਹਮਾਹ; ਤਤ੍ਰ ਮਦ੍ਯਜਮਾਹ– ਤ੍ਵਚਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਨੋਸ੍ਮਾ ਪਾ.| ਮਦ੍ਯਪਾਨਕੁਪਿਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਂ; ਸਮਾਨੋਸ੍ਮੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਾਨਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਾਠਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਜੋਪ੍ਯਯਂ ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਃ||੧||
Adhikarana raktajadAhalakShaNam (2-3) · Śloka 2
ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਂ ਰਕ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਦਹਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ |
ਸ ਉਸ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯਤੇ ਚ ਤਾਮ੍ਰਾਭਸ੍ਤਾਮ੍ਰਲੋਚਨਃ ||੨||
ਲੋਹਗਨ੍ਧਾਙ੍ਗਵਦਨੋ ਵਹ੍ਨਿਨੇਵਾਵਕੀਰ੍ਯਤੇ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਉਸ੍ਯਤੇ ਸਮੀਪਸ੍ਥੇਨੇਵ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਤਪ੍ਯਤੇ, ‘ਸਨ੍ਧੂਪ੍ਯਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਧੂਪਨਵਦ੍ਵੇਦਨਾਮਨੁਭਵਤਿ| ਤਾਮ੍ਰਾਭ ਇਤਿ ਗਾਤ੍ਰੇ| ਲੋਹਗਨ੍ਧਾਙ੍ਗਵਦਨ ਇਤਿ ਲੋਹਸ੍ਯੇਵ ਗਨ੍ਧੋਙ੍ਗੇ ਵਦਨੇ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੨-੩||–
Adhikarana pittajadAhalakShaNam (3) · Śloka 3
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਯੋਧਿਕਾ ਇਤਿ ਭੇਦਃ| ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੩||
Adhikarana tRuShNAnirodhajadAhalakShaNam (4) · Śloka 4
ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਾਦਬ੍ਧਾਤੌ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤੇਜਃ ਸਮੁਦ੍ਧਤਮ੍ |
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਦਹੇਨ੍ਮਨ੍ਦਚੇਤਸਃ ||੪||
ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਗਲਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਵੇਪਤੇ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਜਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਜਃਸਮੁਦ੍ਧਤਂ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ||੪||–
Adhikarana raktapUrNakoShThajadAhalakShaNam (5) · Śloka 5
ਅਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਦਾਹੋਨ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਦੁਃਸਹਃ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਅਵਗਾਢਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰਜਨਿਤਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਜਮਾਹ– ਅਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਜੇਨਾਸ੍ਯ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ, ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਮਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਾਰਣਭੇਦਾਚ੍ਚ| ਅਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤਿ ‘ਪੂਰਣਗੁਣਸੁਹਿਤਾਰ੍ਥ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞਾਪਕੇਨ ਕਰ੍ਤਰਿ ਸਸ੍ਠੀ, ਰਕ੍ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ||੫||
Adhikarana dhAtukShayajadAhalakShaNam (6) · Śloka 6
ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥੋ ਯੋ ਦਾਹਸ੍ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਛਾਤਡਰ੍ਦਿਤਃ |
ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਃ ਸ ਸੀਦੇਦ੍ਭਸ਼ਪੀਡਿਤਃ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯਃ| ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ; ਕਿਂਵਾ ਭਸ਼ਪੀਡਿਤੋ ਦਾਹੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਹੀਨੋ ਯਦਿ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਸੀਦੇਨ੍ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||
Adhikarana kShatajadAhalakShaNaM, marmAbhighAtajadAhalakShaNaM, dAhAnAmasAdhyalakShaNaM ca (7-8) · Śloka 8
ਕ੍ਸਤਜੋਨਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਸ਼ੋਚਤੋ ਵਾਪ੍ਯਨੇਕਧਾ |
ਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਦਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਛਾਪ੍ਰਲਾਪਵਾਨ੍ ||੭||
ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਮੋ ਮਤਃ |
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਚ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼ੀਤਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ਕ੍ਸਤਜਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜਮਾਹ– ਮਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਮਨ੍ਯਥਾ ਗਣਯਤਿ– ‘ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਥਮਃ, ‘ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਨੁਗਂ ਰਕ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਏਤਦਾਦਿਨਾ ‘ਸ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਤਸ੍ਣਾਨਿਰੋਧਜਸ੍ਤਤੀਯਃ, ‘ਅਸਜਃ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਃ ਪਞ੍ਚਮਃ, ਸਸ੍ਠਸ੍ਯ ਤੁ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਤਿ– “ਕ੍ਸਤਜੋਨਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਸ਼ੋਚਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨੇਕਧਾ| ਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਦਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਪ੍ਰਲਾਪਵਾਨ੍|” ਇਤਿ, ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਜਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਮ ਇਤਿ||੭-੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਦਾਹਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਦਾਹਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੯||