Adhikarana madyajadAhalakShaNam (1) · Śloka 1
അഥ ദാഹനിദാനമ്|
ത്വചം പ്രാപ്തഃ സ പാനോഷ്മാ പിത്തരക്താഭിമൂര്ഛിതഃ |
ദാഹം പ്രകുരുതേ ഘോരം പിത്തവത്തത്ര ഭേഷജമ് ||൧||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
മദാത്യയേऽപി ദാഹോ ഭവത്യതഃ സപ്തപ്രകാരം ദാഹമാഹ; തത്ര മദ്യജമാഹ– ത്വചമിത്യാദി| പാനോഷ്മാ പാ.| മദ്യപാനകുപിതപിത്തസ്യൌഷ്ണ്യം; സമാനോഷ്മേതി പാഠാന്തരമയുക്തം, സുശ്രുതേ പാനാത്യയേ ശ്ലോകസ്യാസ്യ പാഠാത്| പിത്തജോऽപ്യയം ഹേതുഭേദാത് പൃഥക് പഠിതഃ||൧||
Adhikarana raktajadAhalakShaNam (2-3) · Śloka 2
കൃത്സ്നദേഹാനുഗം രക്തമുദ്രിക്തം ദഹതി ധ്രുവമ് |
സ ഉഷ്യതേ തൃഷ്യതേ ച താമ്രാഭസ്താമ്രലോചനഃ ||൨||
ലോഹഗന്ധാങ്ഗവദനോ വഹ്നിനേവാവകീര്യതേ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
രക്തജമാഹ– കൃത്സ്നേത്യാദി| സ ഉഷ്യതേ സമീപസ്ഥേനേവ വഹ്നിനാ തപ്യതേ, ‘സന്ധൂപ്യത’ ഇതി പാഠാന്തരേ സന്ധൂപനവദ്വേദനാമനുഭവതി| താമ്രാഭ ഇതി ഗാത്രേ| ലോഹഗന്ധാങ്ഗവദന ഇതി ലോഹസ്യേവ ഗന്ധോऽങ്ഗേ വദനേ ച യസ്യ സ തഥാ||൨-൩||–
Adhikarana pittajadAhalakShaNam (3) · Śloka 3
പിത്തജ്വരസമഃ പിത്താത്സ ചാപ്യസ്യ വിധിഃ സ്മൃതഃ ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
പിത്തജമാഹ– പിത്തേത്യാദി| പിത്തജ്വരസമഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗയുക്തഃ, പിത്തജ്വരേ ത്വാമാശയദുഷ്ട്യാദയോऽധികാ ഇതി ഭേദഃ| സ ചാപ്യസ്യ വിധിരിതി പിത്തജ്വരചികിത്സാ||൩||
Adhikarana tRuShNAnirodhajadAhalakShaNam (4) · Śloka 4
തൃഷ്ണാനിരോധാദബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ തേജഃ സമുദ്ധതമ് |
സബാഹ്യാഭ്യന്തരം ദേഹം പ്രദഹേന്മന്ദചേതസഃ ||൪||
സംശുഷ്കഗലതാല്വോഷ്ഠോ ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ വേപതേ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
തൃഷ്ണാനിരോധജമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| തേജഃസമുദ്ധതം പിത്തോഷ്മാ വൃദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ| നിഷ്കൃഷ്യ നിഃസാര്യ||൪||–
Adhikarana raktapUrNakoShThajadAhalakShaNam (5) · Śloka 5
അസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ ദാഹോऽന്യഃ സ്യാത് സുദുഃസഹഃ ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
അവഗാഢശസ്ത്രപ്രഹാരജനിതരക്തപൂര്ണകോഷ്ഠജമാഹ– അസൃജ ഇത്യാദി| ന ചോക്തരക്തജേനാസ്യ പൌനരുക്ത്യം, കൃത്സ്നദേഹാനുഗമിതി വചനാത് കാരണഭേദാച്ച| അസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യേതി ‘പൂരണഗുണസുഹിതാര്ഥ’ ഇത്യാദിനാ ജ്ഞാപകേന കര്തരി ഷഷ്ഠീ, രക്തേന പൂരിതകോഷ്ഠസ്യേത്യര്ഥഃ| കോഷ്ഠശബ്ദേന ഹൃദയാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച| ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ||” (സു. ചി. അ. ൨) ഇതി||൫||
Adhikarana dhAtukShayajadAhalakShaNam (6) · Śloka 6
ധാതുക്ഷയോത്ഥോ യോ ദാഹസ്തേന മൂര്ഛാതൃഡര്ദിതഃ |
ക്ഷാമസ്വരഃ ക്രിയാഹീനഃ സ സീദേദ്ഭൃശപീഡിതഃ ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ധാതുക്ഷയജമാഹ– ധാത്വിത്യാദി| ധാതവോ രസാദയഃ| ക്രിയാഹീനോ നിശ്ചേഷ്ടഃ; കിംവാ ഭൃശപീഡിതോ ദാഹേന ക്രിയാഹീനശ്ചികിത്സാഹീനോ യദി ഭവേത്തദാ സീദേന്മ്രിയേത ഇത്യര്ഥഃ||൬||
Adhikarana kShatajadAhalakShaNaM, marmAbhighAtajadAhalakShaNaM, dAhAnAmasAdhyalakShaNaM ca (7-8) · Śloka 8
ക്ഷതജോऽനശ്നതശ്ചാന്നം ശോചതോ വാऽപ്യനേകധാ |
തേനാന്തര്ദഹ്യതേऽത്യര്ഥം തൃഷ്ണാമൂര്ഛാപ്രലാപവാന് ||൭||
മര്മാഭിഘാതജോऽപ്യസ്തി സോऽസാധ്യഃ സപ്തമോ മതഃ |
സര്വ ഏവ ച വര്ജ്യാഃ സ്യുഃ ശീതഗാത്രസ്യ ദേഹിനഃ ||൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
ക്ഷതജമാഹ– ക്ഷതജ ഇത്യാദി| മര്മാഭിഘാതജമാഹ– മര്മേത്യാദി| മര്മാണി ശിരോഹൃദയബസ്ത്യാദീനി| ജേജ്ജടസ്തു സപ്തത്വമന്യഥാ ഗണയതി– ‘ത്വചം പ്രാപ്ത’ ഇത്യാദിനാ പ്രഥമഃ, ‘കൃത്സ്നദേഹാനുഗം രക്തമ്’ ഇത്യത്ര രക്തസ്ഥാനേ പിത്തം പഠിത്വാ ഏതദാദിനാ ‘സ ചാപ്യസ്യ വിധിഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യന്തേന പൈത്തികോ ദ്വിതീയഃ, തൃഷ്ണാനിരോധജസ്തൃതീയഃ, ‘അസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ’ ഇതി ചതുര്ഥഃ, ധാതുക്ഷയജഃ പഞ്ചമഃ, ഷഷ്ഠസ്യ തു ക്ഷതജസ്യ ലക്ഷണം പഠതി– “ക്ഷതജോऽനശ്നതശ്ചാന്നം ശോചതശ്ചാപ്യനേകധാ| തേനാന്തര്ദഹ്യതേऽത്യര്ഥം തൃഷ്ണാദാഹപ്രലാപവാന്|” ഇതി, മര്മാഭിഘാതജസ്തു സപ്തമ ഇതി||൭-൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ദാഹനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ദാഹനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൯||