38. galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam

Adhikarana galagaNDasya sAmAnyalakShaNam (1) · Śloka 1

ಅಥ ಗಲಗಣ್ಡ-ಗಣ್ಡಮಾಲಾಪಚೀ-ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದನಿದಾನಮ್ | ನಿಬದ್ಧಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಯಸ್ಯ ಮುಷ್ಕವಲ್ಲಮ್ಬತೇ ಗಲೇ | ಮಹಾನ್ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಹ್ರಸ್ವೋ ಗಲಗಣ್ಡಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ||೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ವೃದ್ಧಿಯುಕ್ತಮುಷ್ಕಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ಗಲಗಣ್ಡನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ನಿಬದ್ಧಃ ಶ್ವಯಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಬದ್ಧೋಽನುಬನ್ಧವಾನ್| ಮುಷ್ಕವದಣ್ಡವತ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಮಹಾನ್ತಂ ಶೋಥಮಲ್ಪಂ ವಾ ಹನುಮನ್ಯಾಗಲಾಶ್ರಯಮ್| ಲಮ್ಬನ್ತಂ ಮುಷ್ಕವದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಗಲಗಣ್ಡಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೧||

Adhikarana galagaNDasamprAptiH (2) · Śloka 2

ವಾತಃ ಕಫಶ್ಚಾಪಿ ಗಲೇ ಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಮನ್ಯೇ ಚ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ತಥೈವ ಮೇದಃ | ಕುರ್ವನ್ತಿ ಗಣ್ಡಂ ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ವಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮನ್ವಿತಂ ತಂ ಗಲಗಣ್ಡಮಾಹುಃ ||೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಕಫಮೇದಾಂಸಿ ಪೃಥಕ್ ಗಲಗಣ್ಡಕಾರಣಾನಿ, ತೇನ ತ್ರಯ ಏವ ಗಲಗಣ್ಡಾಃ; ಪೈತ್ತಿಕಸ್ತು ನ ಭವತ್ಯೇವ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಚಾತುರ್ಥಕಜ್ವರವತ್| ಚಾತುರ್ಥಕೇ ಹಿ ವಚನಮ್– “ಚಾತುರ್ಥಕೋ ದರ್ಶಯತಿ ಪ್ರಭಾವಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಜ್ವರಃ| ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಸ್ತೋಽನಿಲಸಮ್ಭವಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಕ್ರಮಶ ಇತ್ಯನೇನ ಶನೈರೇವ ವರ್ಧನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ವಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮನ್ವಿತಮಿತಿ “ನಿಬದ್ಧಃ ಶ್ವಯಥುಃ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಉಕ್ತಗಲಗಣ್ಡಲಿಙ್ಗೈರನ್ವಿತಮ್||೨||

Adhikarana vAtajagalagaNDalakShaNam (3) · Śloka 4

ತೋದಾನ್ವಿತಃ ಕೃಷ್ಣಸಿರಾವನದ್ಧಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋ ವಾ ಪವನಾತ್ಮಕಸ್ತು | ಪಾರುಷ್ಯಯುಕ್ತಶ್ಚಿರವೃದ್ಧ್ಯಪಾಕೋ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಪಾಕಮಿಯಾತ್ಕದಾಚಿತ್ ||೩|| ವೈರಸ್ಯಮಾಸ್ಯಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ಭವೇತ್ತಥಾ ತಾಲುಗಲಪ್ರಶೋಷಃ |೪| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ವಾತಜಮಾಹ– ತೋದಾನ್ವಿತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಿರವೃದ್ಧಿರಿತಿ ವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾತ್ ವಾತಜೋಽಪಿ ಚಿರೇಣ ವರ್ಧತೇ| ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಪಾಕಮಿಯಾದಿತಿ ಕಾರಣಾಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ, ಕಾರಣಾಪ್ರತಿನಿಯಮಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ತು ಪಾಕಕಾರಣಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ನಿಯತಮೇವ| ಕದಾಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವಕಾಲಮ್| “ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೈವ ಭವೇತ್ ಕದಾಚಿತ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ‘ಪಾಕ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩||–

Adhikarana shleShmajagalagaNDalakShaNam (4-5) · Śloka 5

ಸ್ಥಿರಃ ಸವರ್ಣೋ ಗುರುರುಗ್ರಕಣ್ಡೂಃ ಶೀತೋ ಮಹಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಕಫಾತ್ಮಕಸ್ತು ||೪|| ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಿಂ ಭಜತೇ ಚಿರಾದ್ವಾ ಪ್ರಪಚ್ಯತೇ ಮನ್ದರುಜಃ ಕದಾಚಿತ್ | ಮಾಧುರ್ಯಮಾಸ್ಯಸ್ಯ ಚ ತಸ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ಭವೇತ್ತಥಾ ತಾಲುಗಲಪ್ರಲೇಪಃ ||೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಮಾಹ– ಸ್ಥಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮವರ್ಣಃ||೪-೫||

Adhikarana medojagalagaNDalakShaNam (6) · Śloka 7

ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಗುರುಃ ಪಾಣ್ಡುರನಿಷ್ಟಗನ್ಧೋ ಮೇದೋಭವಃ ಕಣ್ಡುಯುತೋಽಲ್ಪರುಕ್ ಚ | ಪ್ರಲಮ್ಬತೇಽಲಾಬುವದಲ್ಪಮೂಲೋ ದೇಹಾನುರೂಪಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ ||೬|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ಯತಾ ತಸ್ಯ ಭವೇಚ್ಚ ಜನ್ತೋರ್ಗಲೇಽನುಶಬ್ದಂ ಕುರುತೇ ಚ ನಿತ್ಯಮ್ |೭| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಮೇದೋಜಮಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಾನುರೂಪಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಇತಿ ದೇಹಕ್ಷಯೇ ಕ್ಷಯಂ, ದೇಹವೃದ್ಧೌ ಚ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಲೇಽನುಶಬ್ದಮಿತಿ ಅನುನಾದಂ ಕರೋತಿ| ‘ಗಲೇ ತು ಶಬ್ದಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್||೬||–

Adhikarana galagaNDasyAsAdhyalakShaNam (7) · Śloka 8

ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ವಸನ್ತಂ ಮೃದುಸರ್ವಗಾತ್ರಂ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಮರೋಚಕಾರ್ತಮ್ ||೭|| ಕ್ಷೀಣಂ ಚ ವೈದ್ಯೋ ಗಲಗಣ್ಡಯುಕ್ತಂ ಭಿನ್ನಸ್ವರಂ ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜಯೇಚ್ಚ |೮| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ವಸನ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ವಸನ್ತಂ ದುಃಖೇನ ಶ್ವಾಸವಿಮೋಕ್ಷಕಾರಿಣಮ್| ಭಿನ್ನಸ್ವರಂ ಸ್ವರಭೇದವನ್ತಮ್||೭||–

Adhikarana gaNDamAlAlakShaNam (8) · Śloka 9

ಕರ್ಕನ್ಧುಕೋಲಾಮಲಕಪ್ರಮಾಣೈಃ ಕಕ್ಷಾಂಸಮನ್ಯಾಗಲವಙ್ಕ್ಷಣೇಷು ||೮|| ಮೇದಃಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಚಿರಮನ್ದಪಾಕೈಃ ಸ್ಯಾದ್ಗಣ್ಡಮಾಲಾ ಬಹುಭಿಶ್ಚ ಗಣ್ಡೈಃ |೯| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಸ್ಥಾನತುಲ್ಯತಯಾ ಗಣ್ಡಮಾಲಾಮಿಹೈವಾಹ– ಕರ್ಕನ್ಧುಕೋಲಾಮಲಕಪ್ರಮಾಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಕನ್ಧುಃ ಶೃಗಾಲಕೋಲಿಃ, ಕೋಲಂ ಬೃಹದ್ಬದರಮ್| ಮೇದಃಕಫಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಮೇದೋ ದೂಷ್ಯಂ, ಕಫೋ ದೋಷೋಽತ್ರಾರಮ್ಭಕಃ, ಮೇದಃಕಫೌ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋಕ್ತೌ; ತೇನ ವಾತಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ವೃದ್ಧಾ ಮೇದಶ್ಚಾಪಿ ಸಮಾಚಿತಮ್| ಜಙ್ಘಯೋಃ ಕಣ್ಡರಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮತ್ಸ್ಯಾಣ್ಡಸದೃಶಾನ್ ಬಹೂನ್|| ಕುರ್ವನ್ತಿ ಗ್ರನ್ಥಿತಾಂಸ್ತೇಭ್ಯಃ ಪುನಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ| ತಾನ್ ದೋಷಾನೂರ್ಧ್ವಗೋ ವಕ್ಷಃಕಕ್ಷಮನ್ಯಾಗಲಾಶ್ರಿತಃ|| ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಸಾ ತ್ವಪಚೀ ಮತಾ| ತಾಂ ತು ಮಾಲಾಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಣ್ಠಹೃದ್ಧನುಸನ್ಧಿಷು|| ಗಣ್ಡಮಾಲಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾದಪಚೀತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಾಮ್|” ಇತಿ| ಸ್ಯಾದ್ಗಣ್ಡಮಾಲೇತಿ ಮಾಲಾತುಲ್ಯಗಣ್ಡಯೋಗಾತ್ ಗಣ್ಡಮಾಲಾ| ಗಲಮಾತ್ರ ಏವ ಗಣ್ಡಮಾಲಾ ಚರಕೇ ಪಠಿತಾ| ಯಥಾ– “ಮೇದಃಕಫಾಚ್ಛೋಣಿತಸಞ್ಚಯೋತ್ಥೋ ಗಲಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಗಲಗಣ್ಡ ಏಕಃ ಸ್ಯಾದ್ಗಣ್ಡಮಾಲಾ ಬಹುಭಿಶ್ಚ ಗಣ್ಡೈಃ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ||೮||–

Adhikarana apacIlakShaNam (9-10) · Śloka 10

ತೇ ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಕೇಚಿದವಾಪ್ತಪಾಕಾಃ ಸ್ರವನ್ತಿ ನಶ್ಯನ್ತಿ ಭವನ್ತಿ ಚಾನ್ಯೇ ||೯|| ಕಾಲಾನುಬನ್ಧಂ ಚಿರಮಾದಧಾತಿ ಸೈವಾಪಚೀತಿ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ | ಸಾಧ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪೀನಸಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಕಾಸಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಯುತಾಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯಾಃ ||೧೦||

ಗಣ್ಡಮಾಲಾತುಲ್ಯತಯಾ ಅಪಚೀಮಾಹ– ತೇ ಗ್ರನ್ಥಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಇತಿ ಗಣ್ಡಮಾಲಾರಮ್ಭಕದೋಷದೂಷ್ಯಕೃತಾ ಯೇ ಗ್ರನ್ಥಯಸ್ತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲಾನುಬನ್ಧಂ ಚಿರಮಿತಿ ಚರಕಲಾನುಬನ್ಧಮ್| ಸೈವಾಪಚೀತಿ ತಾದೃಶೀ ಅಮಾಲಾರೂಪಾ ಅಪಚೀ ಭಣ್ಯತೇ| ಸೈವಾಪಚೀತಿ ಇತಿಶಬ್ದೇನಾಭಿಹಿತತ್ವಾತ್ ಪ್ರವದನ್ತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇಽಪಿ ನ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಅಪಚೀನಿರುಕ್ತಿಶ್ಚಾಪರಾಪರೋಪಚೀಯಮಾನತಯಾ| ಅತ ಏವ “ಚಯಪ್ರಕರ್ಷಾದಪಚೀಂ ವದನ್ತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಃ| ಚಯಪ್ರಕರ್ಷಶ್ಚಾಪರಾಪರಭವನೇನೈವ, ಸಾಧುತ್ವಂ ಚ ನೈರುಕ್ತ್ಯೇನ ವಿಧಿನಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವರ್ಣಾಗಮೋ ವರ್ಣವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚ ದ್ವೌ ಚಾಪರೌ ವರ್ಣವಿಕಾರನಾಶೌ| ಧಾತೋಸ್ತದರ್ಥಾತಿಶಯೇನ ಯೋಗಸ್ತದುಚ್ಯತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಿರುಕ್ತಮ್||” ಇತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ನಶ್ಯನ್ತಿ ಭವನ್ತಿ ಚಾನ್ಯ ಇತಿ| ಸಾಧ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಇತಿ ಛೇದಃ| ಪೀನಸಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈರಸಾಧ್ಯಾಃ| ಅಯಂ ತು ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಚರಕೇ ಗಣ್ಡಮಾಲಾಯಾಮಸ್ತಿ; ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ತು ಗಣ್ಡಮಾಲಯಾ ಸಹ ತುಲ್ಯತ್ವಾದಪಚ್ಯಾ ಅಪಚ್ಯಾಮೇವ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಠಿತಃ||೯-೧೦||

Adhikarana grantherlakShaNam (11) · Śloka 11

ವಾತಾದಯೋ ಮಾಂಸಮಸೃಕ್ ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಮೇದಶ್ಚ ತಥಾ ಸಿರಾಶ್ಚ | ವೃತ್ತೋನ್ನತಂ ವಿಗ್ರಥಿತಂ ಚ ಶೋಥಂ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯತೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೧೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಅನನ್ತರಮಪಚೀಗುಡಕತುಲ್ಯತಯಾ ಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದುಷ್ಟಾಃ; ದುಷ್ಟಿಶ್ಚಾತ್ರ ವೃದ್ಧಿರೇವ ನ ಕ್ಷಯಃ, ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಿಕಾರಕರಣಾಕ್ಷಮತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ವಾತಾದಿಕ್ಷಯೇ ಮನ್ದಚೇಷ್ಟಾದಯಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ತತ್ಕ್ಷಯೇ ವಿರೋಧಿದೋಷಕೋಪಾತ್; ಯಥಾ– ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿರ್ವಾತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ತತ್ಸಮಾನತ್ವಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ವಚನಂ ಹಿ– “ವೃದ್ಧಿಶ್ಚಾಪಿ ವಿರೋಧಿನಾಮ್|” ಇತಿ| ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಮೇದಶ್ಚ ಮಾಂಸಮಸೃಕ್ ಸಿರಾಶ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಮೇದೋಜಃ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಯೋ ಭವತಿ ತಥಾ ಸಿರಾಜೋಽಪಿ ವಾಯುನಾ ಸಿರಾದುಷ್ಟ್ಯಾ ಯೋ ಜನ್ಯತೇ ಸ ಉಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಗ್ರನ್ಥಯಃ| ತಥೇತಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯ| ಮಾಂಸಮಸೃಗಿತಿ ಅತ್ರಾಸೃಜಃ ಕ್ರಮೋಲ್ಲಙ್ಘನೇನ ಪಾಠೋಽಪ್ರಾಧಾನ್ಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಃ, ವಿಸರ್ಪೇ ತು ಶೋಣಿತಮೇವ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಅತ ಏವ ಕ್ವಚಿತ್ ಚಕಾರಮಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸೂಚಕಂ ನಿವೇಶ್ಯ ‘ಅಸೃಕ್ ಚ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಚರಕೇ ತು ಗ್ರನ್ಥಿಃ ವಾತಕಫಜ ಏವ ಗ್ರನ್ಥಿವಿಸರ್ಪಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ| ವೃತ್ತೋನ್ನತಮಿತಿ ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಮ್, ಉನ್ನತಮ್ ಉಚ್ಛೂನಮ್| ವಿಗ್ರಥಿತಂ ಕಠಿನಂ, ಕಕಖಟಂ ವಾ; ವಿಗ್ರಥಿತತ್ವಾದೇವ ಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧೧||

Adhikarana vAtajagranthilakShaNam (12) · Śloka 12

ಆಯಮ್ಯತೇ ವೃಶ್ಚ್ಯತಿ ತುದ್ಯತೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಸ್ಯತೇ ಮಥ್ಯತಿ ಭಿದ್ಯತೇ ಚ | ಕೃಷ್ಣೋ ಮೃದುರ್ಬಸ್ತಿರಿವಾತತಶ್ಚ ಭಿನ್ನಃ ಸ್ರವೇಚ್ಚಾನಿಲಜೋಽಸ್ರಮಚ್ಛಮ್ ||೧೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಅನಿಲಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಮ್ಯತೇ ಆಕೃಷ್ಯ ದೀರ್ಘೀಕ್ರಿಯತೇ| ವೃಶ್ಚ್ಯತೀತಿ ಛಿನತ್ತೀವ, ಅತ್ರ ದಿವಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾತ್ ‘ಶ್ಯನ್’ ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಪ್ರತ್ಯಸ್ಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ| ಮಥ್ಯತಿ ಆಲೋಡಯತೀವ, ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಸಮಾಧಾನಮ್| ಭಿದ್ಯತೇ ವಿದೀರ್ಯತ ಇವ| ಅಸ್ರಂ ಸ್ರಾವಮ್||೧೨||

Adhikarana pittajagranthilakShaNam (13) · Śloka 13

ದನ್ದಹ್ಯತೇ ಧೂಪ್ಯತಿ ವೃಶ್ಚ್ಯತೇ ಚ ಪಾಪಚ್ಯತೇ ಪ್ರಜ್ವಲತೀವ ಚಾಪಿ | ರಕ್ತಃ ಸಪೀತೋಽಪ್ಯಥವಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಾದ್ಭಿನ್ನಃ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮತೀವ ಚಾಸ್ರಮ್ ||೧೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಪಿತ್ತಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ದನ್ದಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದನ್ದಹ್ಯತೇ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದಹ್ಯತೇ ಅಗ್ನಿನೇವ| ಪಾಪಚ್ಯತೇ ಭೃಶಂ ಪಚ್ಯತ ಇವ ಕ್ಷಾರೇಣ, ಕಿಂವಾ ಉತ್ಕ್ವಥ್ಯತ ಇವ| ಪ್ರಜ್ವಲತೀವ ಜ್ವಲನ್ ಭಸ್ಮೀಭವತೀವ||೧೩||

Adhikarana kaphajagranthilakShaNam (14) · Śloka 14

ಶೀತೋಽವಿವರ್ಣೋಽಲ್ಪರುಜೋಽತಿಕಣ್ಡುಃ ಪಾಷಾಣವತ್ ಸಂಹನನೋಪಪನ್ನಃ | ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಶ್ಚ ಕಫಪ್ರಕೋಪಾದ್ಭಿನ್ನಃ ಸ್ರವೇಚ್ಛುಕ್ಲಘನಂ ಚ ಪೂಯಮ್ ||೧೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಕಫಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ಶೀತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿವರ್ಣಃ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಃ, ಈಷದ್ವಿವರ್ಣ ಇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್| ಪಾಷಾಣವತ್ ಸಂಹನನೋಪಪನ್ನ ಇತಿ ಪಾಷಾಣವತ್ ಕಠಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಪಾಷಾಣವತ್ ಭವತಿ, ಸಂಹನನೋಪಪನ್ನ ಇತಿ ಸಂಹತಾನ್ವಿತೋ ಮಹಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||

Adhikarana medojagranthilakShaNam (15) · Śloka 15

ಶರೀರವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಹಾನಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮಹಾನ್ ಕಣ್ಡುಯುತೋಽರುಜಶ್ಚ | ಮೇದಃಕೃತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಚಾತ್ರ ಭಿನ್ನೇ ಪಿಣ್ಯಾಕಸರ್ಪಿಃಪ್ರತಿಮಂ ತು ಮೇದಃ ||೧೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಮೇದೋಜಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಹಾನಿರಿತಿ ಶರೀರವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಭ್ಯಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವೃದ್ಧಿಹಾನೀ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಮೇದೋಜೇಷ್ವೇವಂ ಯುಕ್ತಿಃ ಧಾತುಸ್ವಭಾವಾತ್ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾದ್ವಾ| ಗಚ್ಛತಿ ಚಾತ್ರ ಭಿನ್ನೇ ಪಿಣ್ಯಾಕಸರ್ಪಿಃಪ್ರತಿಮಂ ತು ಮೇದ ಇತಿ ಭಿನ್ನೇ ಸತಿ ಪಿಣ್ಯಾಕಸ್ತಿಲಕಲ್ಕಃ, ಸರ್ಪಿರತ್ರ ಸ್ತ್ಯಾನಂ, ತತ್ಸದೃಶಂ ಮೇದಃ ಸ್ರವತಿ| ಭೋಜೇನ ತು ಮೇದೋಗ್ರನ್ಥೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ಮೇದೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಮಾಂಸೇ ನಿಕ್ಷಿಪೇದಥವಾ ತ್ವಚಿ| ತತ್ರ ಮೇದೋಭವಗ್ರನ್ಥಿಃ ಶ್ಯಾವೋ ಭವತಿ ಪಾಣ್ಡುರಃ|| ಕೃಶಃ ಕೃಶೇ, ಮಹಾನ್ ಸ್ಥೂಲೇ, ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಭಿನ್ನಶ್ಚ ಪೀಡಿತಃ| ತಿಲಕಲ್ಕನಿಭಃ ಸ್ರಾವೋ ಘೃತವಚ್ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ||೧೫||

Adhikarana sirAjagrantheH samprAptiH lakShaNaM ca (16-17) · Śloka 17

ವ್ಯಾಯಾಮಜಾತೈರಬಲಸ್ಯ ತೈಸ್ತೈರಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ವಾಯುಸ್ತು ಸಿರಾಪ್ರತಾನಮ್ | ಸಙ್ಕುಚ್ಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡ್ಯ ವಿಶೋಷ್ಯ ಚಾಪಿ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕರೋತ್ಯುನ್ನತಮಾಶು ವೃತ್ತಮ್ ||೧೬|| ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸಿರಾಜಃ ಸ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಭವೇದ್ಯದಿ ಸ್ಯಾತ್ ಸರುಜಶ್ಚಲಶ್ಚ | ಸ ಚಾರುಜ ಶ್ಚಾಪ್ಯಚಲೋ ಮಹಾಂಶ್ಚ ಮರ್ಮೋತ್ಥಿತಶ್ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜನೀಯಃ ||೧೭|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಸಿರಾಜಗ್ರನ್ಥೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮಜಾತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕುಚ್ಯೇತಿ ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತೋಽತ್ರ ಣ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮ್ಪಿಣ್ಡ್ಯೇತಿ ಸಂಹತೀಕೃತ್ಯ| ಉನ್ನತಮಾಶು ವೃತ್ತಮಿತಿ ಅಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನೈವ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದುಕ್ತಿರತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ಸ ಚ ಸಿರಾಜೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಯದಿ ಸರುಜಶ್ಚಲಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಸ ಚಾರುಜಶ್ಚಾಪೀತ್ಯಾದಿನಾ ನ ಸಾಧ್ಯಃ| ಸ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾರುಜತ್ವಾದಿಧರ್ಮಯೋಗಾದಪರೇಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥಯೋಽಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಪಞ್ಚೈತಾನರುಜೋ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಮರ್ಮಜಾನಚಲಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಕಪೋಲಗಲಮನ್ಯಾಸು ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚ ಸನ್ಧಿಷು||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಾಂಸಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಂ ಷಷ್ಠಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ವದನ್ತ ಏವಂ ಪಠನ್ತಿ– “ ಮಾಂಸಾಸೃಜಂ ಚಾರ್ಬುದಲಕ್ಷಣೇನ ತುಲ್ಯಂ ಹಿ ದೃಷ್ಟಂ ತ್ವಥ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞೈಃ|” ಇತಿ ಕಿನ್ತ್ವನಾರ್ಷೋಽಯಂ ಪಾಠಃ, ಭೋಜಾದಿಸಮಾನತನ್ತ್ರೇಷ್ವದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್||೧೬-೧೭||

Adhikarana arbudasamprAptiH (18-19) · Śloka 20

ಗಾತ್ರಪ್ರದೇಶೇ ಕ್ವಚಿದೇವ ದೋಷಾಃ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತಾ ಮಾಂಸಮಸೃಕ್ ಪ್ರದೂಷ್ಯ | ವೃತ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಮನ್ದರುಜಂ ಮಹಾನ್ತಮನಲ್ಪಮೂಲಂ ಚಿರವೃದ್ಧ್ಯಪಾಕಮ್ ||೧೮|| ಕುರ್ವನ್ತಿ ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯಮತ್ಯಗಾಧಂ ತದರ್ಬುದಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದೋ ವದನ್ತಿ | ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ಚಾಪಿ ರಕ್ತೇನ ಮಾಂಸೇನ ಚ ಮೇದಸಾ ವಾ ||೧೯|| ತಜ್ಜಾಯತೇ ತಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಗ್ರನ್ಥೇಃ ಸಮಾನಾನಿ ತದಾ ಭವನ್ತಿ |೨೦| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಮಾಂಸಶೋಣಿತದೂಷ್ಯಸಾಮ್ಯಾದರ್ಬುದಾಭಿಧಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗಾತ್ರಪ್ರದೇಶೇ ಕ್ವಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ವಚಿದೇವೇತ್ಯನೇನಾನಿಯತದೇಶೇ, ನ ಪುನರಪಚೀವನ್ನಿಯತದೇಶೇ| “ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತಾ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತಾ ವೃದ್ಧಾಃ, ದೂಷ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಮಾಂಸಮಸೃಕ್ ಪ್ರದೂಷ್ಯೇತಿ ಸರ್ವಾರ್ಬುದಸಾಧಾರಣಂ ದೂಷ್ಯಂ, ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮೇದೋಽರ್ಬುದಯೋಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾಂಸದುಷ್ಟಿಃ; ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮೇದೋಽರ್ಬುದಯೋರಪಿ ತದ್ದೂಷಕೋ ದೋಷೋಽಸ್ತಿ, ತೇನ ತತ್ರಾಪಿ ದೋಷಕರ್ತೃತಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿಯಂ ಭವತಿ| ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯಮಿತಿ ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯತಯಾ ಪ್ರತೀಯಮಾನಮ್| ಮೇದೋಜೇಽಪಿ ಮಾಂಸಮುದ್ಗತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ಯಗಾಧಮಿತಿ ದೂರಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್; ಅತ ಏವಾನಲ್ಪಮೂಲಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತದರ್ಬುದಂ ಜಾಯತೇ ಭವತಿ, ತೇನ ಷಡರ್ಬುದಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಗ್ರನ್ಥೇಃ ಸಮಾನಾನೀತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಮೇದೋಗ್ರನ್ಥಿಭಿರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫಮೇದೋಽರ್ಬುದಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸಮಾನಾನಿ, ಶೋಣಿತಜಮಾಂಸಜಯೋಸ್ತು ಲಕ್ಷಣಂ ಪೃಥಕ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೧೮-೧೯||–

Adhikarana raktArbudalakShaNam (20-21) · Śloka 21

ದೋಷಃ ಪ್ರದುಷ್ಟೋ ರುಧಿರಂ ಸಿರಾಶ್ಚ ಸಙ್ಕುಚ್ಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡ್ಯ ತತಸ್ತ್ವಪಾಕಮ್ ||೨೦|| ಸಾಸ್ರಾವಮುನ್ನಹ್ಯತಿ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಂ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈರಾಚಿತಮಾಶುವೃದ್ಧಮ್ | ಕರೋತ್ಯಜಸ್ರಂ ರುಧಿರಪ್ರವೃತ್ತಿಮಸಾಧ್ಯಮೇತದ್ರುಧಿರಾತ್ಮಕಂ ತು ||೨೧|| ರಕ್ತಕ್ಷಯೋಪದ್ರವಪೀಡಿತತ್ವಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರ್ಭವೇದರ್ಬುದಪೀಡಿತಸ್ತು | (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ರಕ್ತಾರ್ಬುದಮಾಹ– ದೋಷಃ ಪ್ರದುಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕುಚ್ಯೇತಿ ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತೋಽತ್ರ ಣ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಾಕಮೀಷತ್ಪಾಕಂ, ತೇನ ಸಾಸ್ರಾವಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ದೋಷ ಉನ್ನಹ್ಯತಿ ಉಚ್ಛ್ರಿತೋ ಭವತಿ| ಸಾಸ್ರಾವಮೀಷತ್ಸ್ರಾವಮ್| ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಮಾಶುವೃದ್ಧಂ ಶೀಘ್ರವರ್ಧನಂ, ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈರಾಚಿತಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಅಜಸ್ರಂ ರುಧಿರಪ್ರವೃತ್ತಿಮಪಿ ಕರೋತಿ; ರುಧಿರಂ ಚಾತ್ರಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಂ ಸಿರಾಗತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನ ತು ಪಾಕಾತ್, ಈಷದೇವ ಸ್ರಾವಸ್ಯ ಕ್ಲೇದರೂಪಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಕಿಂವಾ ಉನ್ನಹ್ಯತೀತ್ಯನ್ತರ್ಭಾವಿತಣ್ಯರ್ಥಃ, ತೇನ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಮುನ್ನಾಹಯತಿ ಉದ್ಗತಂ ಕರೋತಿ| “ದೋಷಾಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾ” ಇತಿ ಪಾಠಪಕ್ಷೇ “ ಸಾಸ್ರಾವಮುನ್ನಹ್ಯ ಹಿ” ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಉನ್ನಹ್ಯ ಉನ್ನಾಹ್ಯ, ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತಣ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್| ಹಿ ಪಾದಪೂರಣೇ||೨೦-೨೧||–

Adhikarana mAMsArbudasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರಾದಿಭಿರರ್ದಿತೇಽಙ್ಗೇ ಮಾಂಸಂ ಪ್ರದುಷ್ಟಂ ಜನಯೇದ್ಧಿ ಶೋಥಮ್ ||೨೨|| ಅವೇದನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮನನ್ಯವರ್ಣಮಪಾಕಮಶ್ಮೋಪಮಮಪ್ರಚಾಲ್ಯಮ್ | ಪ್ರದುಷ್ಟಮಾಂಸಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಗಾಢಮೇತದ್ಭವೇನ್ಮಾಂಸಪರಾಯಣಸ್ಯ ||೨೩|| ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಂ ತ್ವೇತದಸಾಧ್ಯಮುಕ್ತಂ... | (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಮಾಂಸಜನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮೋಪಮಂ ಪಾಷಾಣವತ್ ಕಠಿನಮ್| ಅಪ್ರಚಾಲ್ಯಂ ಸ್ಥಿರಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ರಕ್ತಮಾಂಸಾರ್ಬುದಯೋ ರಕ್ತಮಾಂಸಯೋರ್ಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಿಸ್ತಥಾಽಪಿ ರಕ್ತಜೇ ಪಿತ್ತಂ, ಮಾಂಸಜೇ ವಾಯುರಾರಮ್ಭಕಃ, ಏವಮಪಿ ತಾಭ್ಯಾಂ ಘೃತದುಗ್ಧನ್ಯಾನೇನ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಮಾಂಸಪರಾಯಣಸ್ಯ ಮಾಂಸಾಶನಶೀಲಸ್ಯ| ತಸ್ಯ ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ ಮಾಂಸವೃದ್ಧಿಃ, “ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ವರ್ಧತೇ” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್||೨೨-೨೩||–

Adhikarana asAdhyArbudam (24) · Śloka 24

...ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪೀಮಾನಿ ತು ವರ್ಜಯೇಚ್ಚ | ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಂ ಮರ್ಮಣಿ ಯಚ್ಚ ಜಾತಂ ಸ್ರೋತಃಸು ವಾ ಯಚ್ಚ ಭವೇದಚಾಲ್ಯಮ್ ||೨೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪ್ಯಸಾಧ್ಯಪ್ರಕಾರಾನಾಹ– ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಂ ಸ್ರಾವಯುಕ್ತಂ, ಸ್ರಾವಶ್ಚಾತ್ರಾಪಾಕಿತ್ವೇಽಪಿ ತ್ವಗವದರಣಾತ್ ಮನಾಗವಗನ್ತವ್ಯಃ| ಸ್ರೋತಃಸು ನಾಸಾದಿಷು| ಅಚಾಲ್ಯಂ ಸ್ಥಿರಮ್||೨೪||

Adhikarana adhyarbudalakShaNam (25) · Śloka 25

ಯಜ್ಜಾಯತೇಽನ್ಯತ್ ಖಲು ಪೂರ್ವಜಾತೇ ಜ್ಞೇಯಂ ತದದ್ಧ್ಯರ್ಬುದಮರ್ಬುದಜ್ಞೈಃ | ಯದ್ದ್ವನ್ದ್ವಜಾತಂ ಯುಗಪತ್ ಕ್ರಮಾದ್ವಾ ದ್ವಿರರ್ಬುದಂ ತಚ್ಚ ಭವೇದಸಾಧ್ಯಮ್ ||೨೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಅಧ್ಯರ್ಬುದಮಾಹ– ಯಜ್ಜಾಯತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅಧಿಕಮರ್ಬುದಮ್ ಅಧ್ಯರ್ಬುದಮ್, ಏತದ್ದ್ವಿರರ್ಬುದಮೇವ| ಯದ್ದ್ವನ್ದ್ವಜಾತಂ ಯುಗಪತ್ ಕ್ರಮಾದ್ವೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾತಂ ಯುಗ್ಮೇನ ಜಾತಂ, ಯುಗಪದೇಕದಾ ಕ್ರಮೇಣ ವಾ, ತದ್ದ್ವಿರರ್ಬುದಂ ನ ಸಾಧ್ಯಮ್| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಅರ್ಬುದೇ ತ್ವರ್ಬುದಂ ಜಾತಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ಚಾನುಜಂ ಚ ಯತ್| ದ್ವಿರರ್ಬುದಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ ತಚ್ಚಾಸಾಧ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೨೫||

Adhikarana arbudAnAM pAkAbhAve hetuH (26) · Śloka 26

ನ ಪಾಕಮಾಯಾನ್ತಿ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾನ್ಮೇದೋಬಹುತ್ವಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷತಸ್ತು | ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವಾದ್ಗ್ರಥನಾಚ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಾರ್ಬುದಾನ್ಯೇವ ನಿಸರ್ಗತಸ್ತು ||೨೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೧) |

ಅರ್ಬುದಾನಾಂ ಪಾಕಾಭಾವೇ ಹೇತುಮಾಹ– ನ ಪಾಕಮಾಯಾನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾರ್ಬುದಾನಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಜಾನ್ಯಪಿ ನ ಪಾಕಮಾಯಾನ್ತಿ, ಕುತಃ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾನ್ಮೇದೋಬಹುತ್ವಾಚ್ಚ| ನನು, ಅಪಚ್ಯಾಮಪಿ ವಿಶೇಷತಃ ಕಫಮೇದಸೀ ಅಧಿಕೇ, ಅಥ ಚ ತಸ್ಯಾಃ ಪಾಕೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಇತ್ಯತ ಆಹ– ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವಾದಿತಿ| ಅಪಚ್ಯಾಂ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಧಿಕಂ ಪಾಕಮಾರಭತೇ, ತಚ್ಚೇಹ ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವಾತ್ ಸದಾ ಸದೃಶದೋಷತ್ವಾತ್ ಗ್ರಥಿತತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಪಾಕಾರಮ್ಭಕಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವಾದಿತಿ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯರೂಪಶೋಥಕಾಠಿನ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹುಃ; ತದಪ್ರಯೋಜನಕಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯಶೋಥಕಾಠಿನ್ಯೇಽಪಿ ಪಾಕದರ್ಶನಾತ್| ಅಥ ಕುತೋ ಯಥೋಕ್ತಹೇತುಸಮ್ಪದಿತ್ಯಾಹ– ನಿಸರ್ಗತಸ್ತ್ವಿತಿ| ನಿಸರ್ಗತೋ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ನ ಪಚ್ಯತೇ ಸ್ಥಿರತ್ವಾಚ್ಚ ಗ್ರಥಿತತ್ವಾತ್ ಸ್ವಭಾವತಃ|” ಇತಿ||೨೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 38

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಗಲಗಣ್ಡಗಣ್ಡಮಾಲಾಪಚೀಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಗಲಗಣ್ಡಗಣ್ಡಮಾಲಾಪಚೀಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೮||