Adhikarana grahaNIsamprAptiH (1) · Śloka 1
atha grahaṇīrōganidānam |
atīsārē nivr̥ttē'pi mandāgnērahitāśinaḥ |
bhūyaḥ sandūṣitō vahnirgrahaṇīmabhidūṣayēt ||1||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
अथ ग्रहणीरोगनिदानम् |
अतीसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः |
भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
dravasaraṇasādharmyāt parasparānubandhitvāccātīsārānantaraṁ grahaṇī, tasyāḥ samprāptimāha– atīsāra ityādi| apiśabdādajātātisārasyāpi svahētōrgrahaṇīrōgaḥ syāditi bōdhayati| anyē apiśabdādanivr̥ttē'pyatīsāra iti vyācakṣatē| mandāgnērityanēna dīptāgnērahitāśanamapi na vikārakārīti bōdhayati| uktaṁ hi suśrutē– “dīptāgnērviruddhaṁ vitathaṁ bhavēt|” (su. sū. a. 20) iti| bhūya iti punaratyarthaṁ vā, sandūṣitaḥ pūrvamatīsārē'pi dūṣitatvāt, abhidūṣayēt samantāddūṣayēt| ētēna nivr̥ttātīsārēṇāhitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ, āvahnibalalābhādityuktaṁ bhavati| ata ēvāha suśrutaḥ– “tasmāt kāryaḥ parīhārastvatīsārē viriktavat| yāvanna prakr̥tisthaḥ syāddōṣataḥ prāṇatastathā||” (su. u. taṁ. a. 40) iti||1||
Adhikarana grahaNIsAmAnyalakShaNam (2-3) · Śloka 3
ēkaikaśaḥ sarvaśaśca dōṣairatyarthamūrchitaiḥ |
sā duṣṭā bahuśō bhuktamāmamēva vimuñcati ||2||
pakvaṁ vā sarujaṁ pūti muhurbaddhaṁ muhurdravam |
grahaṇīrōgamāhustamāyurvēdavidō janāḥ ||3||
(su. u. taṁ. a. 40) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||२||
पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् |
ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
tasyāḥ samprāptipūrvakaṁ sāmānyalakṣaṇamāha– ēkaikaśa ityādi| mūrchitairativr̥ddhaiḥ, ‘mūrchā mōhasamucchrāyayōḥ’ iti dhātvarthāt| ‘ucchritaiḥ’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| sā grahaṇī dōṣairduṣṭā satī bhuktamāhāramāmamapakvamēva pakvaṁ vā vimuñcati| vāśabdaścārthē, ēvakāraḥ samuccīyamānāvadhāraṇē, yathā– “naraṁ ca nārāyaṇamēva cōbhau svataḥ sutau sañjanayāmbabhūvatuḥ|” iti| athavā ēvakārō ēva vikalpārthaḥ, nipātānāmanēkārthatvāditi| sarujaṁ saśūlaṁ, pūti durgandhi| vātēna muhurbaddhaṁ, pittēna muhurdravam| grahaṇīrōgamiti grahaṇyā rōgō grahaṇīrōgaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṁ nāḍī| yadāha carakaḥ– “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇāt grahaṇī matā| nābhērupari sā hyagnibalōpastambhabr̥ṁhitā|| apakvaṁ dhārayatyannaṁ pakvaṁ sr̥jati cāpyadhaḥ|” (ca. ci. a. 15) iti| suśrutē'pyētaduktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā||” (su. u. taṁ. a. 40) iti| kalā dhātvāśayāntaramaryādā, pakvāmāśayamadhyasthā pacyamānāśayarūpētyarthaḥ||2-3||
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (4) · Śloka 4
pūrvarūpaṁ tu tasyēdaṁ tr̥ṣṇā''lasyaṁ balakṣayaḥ |
vidāhō'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam ||4||
(ca. ci. a. 15) |
View original
पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः |
विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम् ||४||
(च. चि. अ. १५) |
pūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tr̥ṣṇā pipāsā| vidāhō'nnasya agnimāndyēnāhārasya vidagdhatvam, ata ēva cirāt pākaścānnasyaiva| kāyasya gauravaṁ sāmatvāditi||4||
Adhikarana vAtikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (5-10) · Śloka 10
kaṭutiktakaṣāyātirūkṣasanduṣṭabhōjanaḥ |
pramitānaśanātyadhvavēganigrahamaithunaiḥ ||5||
mārutaḥ kupitō vahniṁ sañchādya kurutē gadān |
tasyānnaṁ pacyatē duḥkhaṁ śuktapākaṁ kharāṅgatā ||6||
kaṇṭhāsyaśōṣō'kṣuttr̥ṣṇā timiraṁ karṇayōḥ svanaḥ |
pārśvōruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṁ visūcikā ||7||
hr̥tpīḍākārśyadaurbalyaṁ vairasyaṁ parikartikā |
gr̥ddhiḥ sarvarasānāṁ ca manasaḥ sadanaṁ tathā ||8||
jīrṇē jīryati cādhmānaṁ bhuktē svāsthyamupaiti ca |
sa vātagulmahr̥drōgaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ ||9||
cirādduḥkhaṁ dravaṁ śuṣkaṁ tanvāmaṁ śabdaphēnavat |
punaḥ punaḥ sr̥jēdvarcaḥ kāsaśvāsārditō'nilāt ||10||
(ca. ci. a. 15) |
View original
कटुतिक्तकषायातिरूक्षसन्दुष्टभोजनः |
प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः ||५||
मारुतः कुपितो वह्निं सञ्छाद्य कुरुते गदान् |
तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता ||६||
कण्ठास्यशोषोऽक्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः |
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका ||७||
हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका |
गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा ||८||
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च |
स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः ||९||
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् |
पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात् ||१०||
(च. चि. अ. १५) |
vātikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṁ rūpamāha– kaṭutiktētyādi| sanduṣṭabhōjanaṁ saṁyōgādiviruddhabhōjanam| ‘sanduṣṭabhōjanaiḥ’ ityatra ‘śītādibhōjanaiḥ’ iti pāṭhāntaram| pramitamalpabhōjanaṁ; prabhr̥tēti pāṭhāntarē atītakālabhōjanaṁ bōddhavyam| anaśanamupavāsaḥ| ētaiḥ kāraṇaiḥ kupitō mārutaḥ, vahniṁ sañchādya sandūṣya, gadān rōgān karōti| kān gadān karōtītyāha– tasyānnamityādi| śuktapākam amlapākam, ētaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati| kharāṅgatā karkaśaśarīratvaṁ, vātēna tvaggatasnēhaśōṣāt| timiraṁ mandadr̥ṣṭitā| ruk pīḍā, sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyatē| visūcikā ūrdhvamadhaścāmānnapravr̥ttiḥ| vairasyaṁ viruddharasāsyatā| parikartikā gudē kartanavatpīḍā| gr̥ddhiḥ kāṅkṣā, sarvarasānāṁ madhurādīnāṁ, karmaṇi ṣaṣṭhī; ētacca vātadūṣitāntaḥkaraṇatvēna, vyādhimahimnā vā| manasaḥ sadanamavasādaḥ| ādhmānaṁ jīrṇē jīryati ca ‘annē’ iti śēṣaḥ| sa vātagulmahr̥drōgaplīhāśaṅkīti vātagulmādivatpīḍāyuktatvāttacchaṅkī| dravaṁ śuṣkaṁ kadācit dravaṁ, kadācit śuṣkam| tanu alpamiti||5-10||
Adhikarana paittikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam |
āplāvayaddhantyanalaṁ jalaṁ taptamivānalam ||11||
sō'jīrṇaṁ nīlapītābhaṁ pītābhaḥ sāryatē dravam |
pūtyamlōdgārahr̥tkaṇṭhadāhārucitr̥ḍarditaḥ ||12||
(ca. ci. a. 15) |
View original
कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम् |
आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम् ||११||
सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम् |
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ||१२||
(च. चि. अ. १५) |
paittikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṁ rūpamāha– kaṭvityādi| vidāhi vidāhajanakaṁ vaṁśakarīrādi| kṣārō'pāmārgādikr̥taḥ, tathā kṣārō yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṁ ca dravyaṁ; kṣārōdakasādhitaṁ hi vyañjanamaśnanti kāmarūpādau| ādyagrahaṇāllavaṇatīkṣṇōṣṇānāṁ grahaṇaṁ, tairvr̥ddhaṁ pittamanalam āplāvayat abhibhavat taṁ hanti| nanu, pittamāgnēyamagnirēva vā, tataśca vr̥ddhimēvāpnōti, kathaṁ hantyata āha– jalaṁ taptamivānalamiti| yathā uṣṇaguṇayuktamapi jalamanalaṁ hanti, tathā dravāṁśēna parivr̥ddhaṁ pittamūṣmarūpamagniṁ hantyēvēti| sa pītābhaḥ puruṣaḥ sāryatē, ‘varcaḥ’ ityanuvartatē||11-12||
Adhikarana shlaiShmikagrahaNyA nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13-16) · Śloka 16
gurvatisnigdhaśītādibhōjanadatibhōjanat |
bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṁ kupitaḥ kaphaḥ ||13||
tasyānnaṁ pacyatē duḥkhaṁ hr̥llāsacchardyarōcakāḥ |
āsyōpadēhamādhuryaṁ kāsaṣṭhīvanapīnasāḥ ||14||
hr̥dayaṁ manyatē styānamudaraṁ stimitaṁ guruḥ |
duṣṭō madhura udgāraḥ sadanaṁ strīṣvaharṣaṇam ||15||
bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravartanam |
akr̥śasyāpi daurbalyamālasyaṁ ca kaphātmakē ||16||
(ca. ci. a. 15) |
View original
गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनदतिभोजनत् |
भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः ||१३||
तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः |
आस्योपदेहमाधुर्यं कासष्ठीवनपीनसाः ||१४||
हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरुः |
दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम् ||१५||
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम् |
अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके ||१६||
(च. चि. अ. १५) |
ślaiṣmikagrahaṇyā nidānādipūrvakaṁ rūpamāha– gurvityādi| ādiśabdāt picchilamadhurādīnāṁ ca grahaṇam| atibhōjanādatimātrabhōjanāt| nanu, bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagnimiti viruddhaṁ? svapnō'tra divāsvapnō grāhyaḥ, rātrisvāpasya svāsthyahētutvāt; divāsvāpaśca srōtaḥsammīlanēna jaṭharānalaṁ sandhukṣayati, ata ēvāha– “atīsāriṇāmajīrṇināṁ ca divāsvāpō vihitaḥ|” iti| ucyatē– bhuktavatāṁ divāsvāpō'tyantakaphavr̥ddhyā'gniṁ hanti, abhuktavatāṁ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanān kāmaṁ divā svāpayēt” iti| āsyōpadēhamādhuryamiti mukhasya liptatvaṁ madhuratvaṁ ca ślēṣmaṇaiva| styānaṁ ghanadravāpūritamiva| stimitaṁ vibaddhaṁ udaramiti, niścalamityarthaḥ; stimitaṁ, stabdhaṁ vā| guru jaḍam| duṣṭō vikr̥taḥ| madhuraḥ madhuratvēnōpalakṣita udgāraḥ| sadanamagnisādaḥ| strīṣvaharṣaṇaṁ strīriraṁsāyā abhāvaḥ| bhinnaṁ ca tadāmaślēṣmabhyāṁ saṁsr̥ṣṭaṁ cēti samāsārthaḥ| daurbalyam asāmarthyamiti||13-16||
Adhikarana tridoShaja-sa~ggraha-ghaTIyantrAkhyagrahaNIlakShaNam (17) · Śloka 4
pr̥thagvātādinirdiṣṭahētuliṅgasamāgamē |
tridōṣaṁ nirdiśēdēvaṁ, tēṣāṁ vakṣyāmi bhēṣajam ||17||
(ca. ci. a. 15) |
(antrakūjanamālasyaṁ daurbalyaṁ sadanaṁ tathā |
dravaṁ śītaṁ ghanaṁ snigdhaṁ sakaṭīvēdanaṁ śakr̥t |1|
āmaṁ bahu sapaicchilyaṁ saśabdaṁ mandavēdanam |
pakṣānmāsāddaśāhādvā nityaṁ vā'pyatha muñcati ||2||
divā prakōpō bhavati rātrau śāntiṁ vrajēcca sā |
durvijñēyā duścikitsyā cirakālānubandhinī ||3||
sā bhavēdāmavātēna saṅgrahagrahaṇī matā |
svapataḥ pārśvayōḥ śūlaṁ galajjalaghaṭīdhvaniḥ |
taṁ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṁ grahaṇīgadam) ||4||
View original
पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे |
त्रिदोषं निर्दिशेदेवं, तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||१७||
(च. चि. अ. १५) |
(अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं तथा |
द्रवं शीतं घनं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् |१|
आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम् |
पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यं वाऽप्यथ मुञ्चति ||२||
दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं व्रजेच्च सा |
दुर्विज्ञेया दुश्चिकित्स्या चिरकालानुबन्धिनी ||३||
सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता |
स्वपतः पार्श्वयोः शूलं गलज्जलघटीध्वनिः |
तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्) ||४||
śiṣyahitaiṣitayā prakr̥tisamasamavētatvēna sugamāyā api tridōṣajagrahaṇyā atidēśēna lakṣaṇamāha– pr̥thagityādi| sampūrṇaślōkānurōdhāt ‘tēṣāṁ vakṣyāmi bhēṣajam| iti likhitam| grahaṇīduṣṭyā grahaṇyāśritavahnērapi duṣṭēragnimāndyādayō'pi grahaṇīvikārā ucyantē| yaduktaṁ carakē– “yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭō rōgānīkē caturvidhaḥ| taṁ cāpi grahaṇīdōṣaṁ samavarjaṁ pracakṣmahē||” (ca. ci. a. 15) iti| anyatrāpi “vibhāgē'ṅgasya cōktā yē viṣamādyāstrayō'gnayaḥ| tē'pi rsyugrahaṇīdōṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti||17||
Adhikarana grahaNyAH sAma-nirAma-asAdhyalakShaNaM, vayo~anurUpaM sAdhyAsAdhyatvaM ca (18-19) · Śloka 1
dōṣaṁ sāmaṁ nirāmaṁ ca vidyādatrātisāravat ||18||
liṅgairasādhyō grahaṇīvikārō yaistairatīsāragadō na sidhyēt |
vr̥ddhasya nūnaṁ grahaṇīvikārō hatvā tanūṁ naiva nivartatē ca ||19||
(bālakē grahaṇī sādhyā yūni kr̥cchrā samīritā |
vr̥ddhē tvasādhyā vijñēyā mataṁ dhanvantarēridam) ||1||
View original
दोषं सामं निरामं च विद्यादत्रातिसारवत् ||१८||
लिङ्गैरसाध्यो ग्रहणीविकारो यैस्तैरतीसारगदो न सिध्येत् |
वृद्धस्य नूनं ग्रहणीविकारो हत्वा तनूं नैव निवर्तते च ||१९||
(बालके ग्रहणी साध्या यूनि कृच्छ्रा समीरिता |
वृद्धे त्वसाध्या विज्ञेया मतं धन्वन्तरेरिदम्) ||१||
yathā'tīsārē jalanimajjanādinā āmaṁ, tadviparītēna nirāmaṁ jñāyatē, tathā'trāpi jñēyam| yairliṅgairatīsāragadō na sidhyēttairliṅgairgrahaṇīvikārō'sādhyaḥ, atīsārasya yānyasādhyaliṅgāni grahaṇyā api tāni||18-19||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē grahaṇīrōganidānaṁ samāptam ||4||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम् ||४||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ grahaṇīrōganidānaṁ samāptam||4||