12. hikkāśvāsanidānam

Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2

ಅಥ ಹಿಕ್ಕಾ-ಶ್ವಾಸನಿದಾನಮ್ | ವಿದಾಹಿಗುರುವಿಷ್ಟಮ್ಭಿರೂಕ್ಷಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭೋಜನೈಃ | ಶೀತಪಾನಾಶನಸ್ಥಾನರಜೋಧೂಮಾತಪಾನಿಲೈಃ ||೧|| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮಭಾರಾಧ್ವವೇಗಾಘಾತಾಪತರ್ಪಣೈಃ | ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಕಾಸಶ್ಚ ನೃಣಾಂ ಸಮುಪಜಾಯತೇ ||೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಸಮಾನನಿದಾನತ್ವಾತ್ ಕಾಸಾನನ್ತರಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ| ನನು, ಏತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಯಸ್ತುಲ್ಯನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವೇನೈಕಾಧಿಕಾರೇ ಕಥಮನಭಿಧಾನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಸಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ನಿದಾನಂ ಸಮಾನಂ, ತಥಾಪಿ ಕಾಸಸ್ಯ ದೋಷಭೇದಾದ್ಭೇದಃ; ಯಥಾ– ವಾತಿಕಃ, ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ; ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ ತು ಕಫವಾತಾತ್ಮಕಾವೇವ; ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– “ಕಫವಾತಾತ್ಮಕಾವೇತೌ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವೌ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ– “ವಾಯುಃ ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ ಹಿ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೧) ಇತಿ| ಭೇದಸ್ತ್ವನಯೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾದ್ವೇಗಕ್ರಿಯಾದಿನಾ ಚ, ನತು ಕಾಸವದ್ದೋಷಭೇದೇನ; ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಯಾಃ ಸ್ವನತೋಽಪಿ ಭೇದಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವಾವಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಸುಶ್ರುತಮತೇ ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಸಾ ಹಿ ‘ಜತ್ರುಮೂಲಾತ್ ಪ್ರಧಾವಿತಾ’ ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ; ಚರಕಮತೇ ತು ವ್ಯಪೇತಾಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಸಾಽಪಿ ‘ಜತ್ರುಮೂಲಾದಸನ್ತತಾ’ ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವಾವಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಶೀತಶಬ್ದಃ ಪಾನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಸಾ ಚ ಧೂಮವನ್ನಾಸಾದಿಪ್ರವೇಶಾತ್ ಕಾರಣಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿವ್ಯಾಪಾರಃ, ವೇಗಾಘಾತೋ ಮಲಾದಿವೇಗವಿಧಾರಣಮ್, ಅಪತರ್ಪಣಮನಶನಾದಿ| ಕಾಸಶ್ಚೋಕ್ತೋಽಪ್ಯೇಕನಿದಾನತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಹಿತ ಇತಿ||೧-೨||

Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3

ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ವಾಯುರುದೇತಿ ಸಸ್ವನೋ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಖಾದಿವಾಕ್ಷಿಪನ್ | ಸ ಘೋಷವಾನಾಶು ಹಿನಸ್ತ್ಯಸೂನ್ ಯತಸ್ತತಸ್ತು ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ಬುಧೈಃ ||೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುರತ್ರ ಸೋದಾನಃ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಉದೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಸ್ವನ ಇತಿ ‘ಹಿಕ್’ ಇತಿ ಶಬ್ದವಾನ್| ಊರ್ಧ್ವಗಮನಮೇವ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ– ಯಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪ್ಲಿಹೇತಿ ಹ್ರಸ್ವೇಕಾರಶ್ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್| ಮುಖಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ತೇನ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಖಮಾನೀಯ, ಆಕ್ಷಿಪನ್ ನಿಃಸಾರಯನ್ನಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಇತಿ ವಾಯುಃ| ‘ಹಿನಸ್ತ್ಯಸೂನ್’ ಇತಿ ಹಿಕ್ಕೇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಪೃಷೋದರಾದಿನಾ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ| ‘ಹಿಗಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಕಾಯತಿ ಶಬ್ದಾಯತೇ ಇತಿ ಹಿಕ್ಕಾ’ ಶಾಬ್ದಿಕಾಃ||೩||

Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4

ಅನ್ನಜಾಂ ಯಮಲಾಂ ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ಗಮ್ಭೀರಾಂ ಮಹತೀಂ ತಥಾ | ವಾಯುಃ ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ ಹಿ ||೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ತಾಸಾಂ ಭೇದಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಅನ್ನಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಮಲೈವ ಚರಕೇ ವ್ಯಪೇತೇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪಠಿತಾ, ಅನ್ನಪಾನೇ ವ್ಯಪೇತೇ ಪರಿಣತೇ ಜಾಯತೇ ಇತ್ಯತೋ ಹೇತೋಃ; ಅಸ್ಯಾಂ ಚಾನುಕ್ತಮಪಿ ಯಮಲವೇಗತ್ವಂ ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾದ್ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ನಜಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವಮಭಿಧಾನಮ್||೪||

Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5

ಕಣ್ಠೋರಸೋರ್ಗುರುತ್ವಂ ಚ ವದನಸ್ಯ ಕಷಾಯತಾ | ಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಕುಕ್ಷೇರಾಟೋಪ ಏವ ಚ ||೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕಣ್ಠೋರಸೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವದನಸ್ಯ ಕಷಾಯತಾ ವಾತಾತ್, ನತು ಕಫಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಂ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್||೫||

Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6

ಪಾನಾನ್ನೈರತಿಸಂಯುಕ್ತೈಃ ಸಹಸಾ ಪೀಡಿತೋಽನಿಲಃ | ಹಿಕ್ಕಯತ್ಯೂರ್ಧ್ವಗೋ ಭೂತ್ವಾ ತಾಂ ವಿದ್ಯಾದನ್ನಜಾಂ ಭಿಷಕ್ ||೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಅನ್ನಜಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾನಾನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿಕ್ಕಯತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಕರೋತಿ||೬||

Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7

ಚಿರೇಣ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ | ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಯಮಲಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಯಮಲಾಮಾಹ– ಚಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋಗ್ರೀವಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಚರಕಕ್ತಪ್ರಲಾಪಮೂರ್ಛಾವಮಿತೃಷ್ಣಾವೈಚಿತ್ತ್ಯಜೃಮ್ಭಾವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷತ್ವಮುಖಶೋಷಾ ಬೋಧ್ಯಾ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ||೭||

Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8

ಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾಲೈರ್ಯಾ ವೇಗೈರ್ಮನ್ದೈಃ ಸಮಭಿವರ್ತತೇ | ಕ್ಷುದ್ರಿಕಾ ನಾಮ ಸಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಜತ್ರುಮೂಲಾತ್ ಪ್ರಧಾವಿತಾ ||೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಕ್ಷುದ್ರಾಮಾಹ– ಪ್ರಕೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾಲೈಶ್ಚಿರೇಣ| ಜತ್ರು ಕಣ್ಠೋರಸೋಃ ಸನ್ಧಿರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಜತ್ರು ಗ್ರೀವಾಮೂಲಂ, ತದ್ಗ್ರಹಣೇನೈವ ಹೃದಯಕ್ಲೋಮಕಣ್ಠಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ||೮||

Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9

ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಘೋರಾ ಗಮ್ಭೀರನಾದಿನೀ | ಅನೇಕೋಪದ್ರವವತೀ ಗಮ್ಭೀರಾ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ||೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಗಮ್ಭೀರಾಮಾಹ– ನಾಭೀತ್ಯಾದಿ| ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ನಾಭಿತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಞ್ಜಾತಾ, ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾ ಗಮ್ಭೀರತ್ವಮ್| ಅನೇಕೋಪದ್ರವವತೀ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಾದಿಯುಕ್ತಾ||೯||

Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10

ಮರ್ಮಾಣ್ಯುತ್ಪೀಡಯನ್ತೀವ ಸತತಂ ಯಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ | ಮಹಾಹಿಕ್ಕೇತಿ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸರ್ವಗಾತ್ರವಿಕಮ್ಪಿನೀ ||೧೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೦) |

ಮಹತೀಮಾಹ– ಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣೀತಿ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ಬಸ್ತಿಹೃದಯಶಿರಾಂಸಿ, ಇಯಂ ನಾಮತೋ ಮಹಾಹಿಕ್ಕಾ||೧೦||

Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14

ಆಯಮ್ಯತೇ ಹಿಕ್ಕತೋ ಯಸ್ಯ ದೇಹೋ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಮ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯಮ್ | ಕ್ಷೀಣೋಽನ್ನದ್ವಿಟ್ ಕ್ಷೌತಿ ಯಶ್ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ ತೌ ದ್ವೌ ಚಾನ್ತ್ಯೌ ವರ್ಜಯೇದ್ಧಿಕ್ಕಮಾನೌ ||೧೧|| ಅತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಸ್ಯ ಭಕ್ತಚ್ಛೇದಕೃಶಸ್ಯ ಚ | ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯಾತಿವ್ಯವಾಯಿನಃ ||೧೨|| ಆಸಾಂ ಯಾ ಸಾ ಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಹನ್ತ್ಯಾಶು ಜೀವಿತಮ್ | ಯಮಿಕಾ ಚ ಪ್ರಲಾಪಾರ್ತಿಮೋಹತೃಷ್ಣಾಸಮನ್ವಿತಾ ||೧೩|| ಅಕ್ಷೀಣಶ್ಚಾಪ್ಯದೀನಶ್ಚ ಸ್ಥಿರಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಶ್ಚ ಯಃ | ತಸ್ಯ ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಾ ಯಮಿಕಾ ಹನ್ತ್ಯತೋಽನ್ಯಥಾ ||೧೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಮ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತ ಇವ| ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಾಮ್ಯತೇ ಆಕುಞ್ಚ್ಯತೇ ದೇಹ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸೌ| ‘ತಾಮ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮುಹ್ಯತಿ ಹಿಕ್ಕೀ| ಕ್ಷೌತಿ ಛಿಕ್ಕತಿ| ತೌ ದ್ವಾವಿತಿ ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯನ್ತೇನೈಕಾವಸ್ಥೋ ಹಿಕ್ಕೀ, ಕ್ಷೀಣೇತ್ಯಾದಿನಾಽತಿಮಾತ್ರಾನ್ತೇನಾಪರಃ; ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಮಧ್ಯೇ ಏವಂವಿಧೌ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಮ್ಭೀರಾಮಹತ್ಯೋಃ ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ ತದ್ಯುಕ್ತೌ ಹಿಕ್ಕಮಾನಾವನ್ತ್ಯೌ ಶೇಷಪಠಿತಾವಸಾಧ್ಯೌ; ಪಾಠಾನ್ತರಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾಃ| ಆಸಾಂ ಯಾ ಸೇತಿ ಆಸಾಂ ಸಾಧ್ಯಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯಾಽತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಾದೇರ್ಭವತಿ ಸಾ ಹನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್; ಅಥವಾ ಆಸಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಾಮೇವ| ತೇನ ಮಹತೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಯದಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಮ್| ಯದಾಹ ಜತೂಕರ್ಣಃ– “ ಆದ್ಯಾ ದುಃಸಾಧ್ಯಾ ಯಮಿಕಾ ಮೋಹತೃಷ್ಣಾವತಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹೃತ್|” ಇತಿ| ಯಮಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಯಮಿಕಾ ಚೇತ್ಯನೇನ ಚಕಾರಾತ್ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಅನ್ನಜಾ ವಾ ಯಾ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾ ಸಾ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಜಾಯಮಾನಾ ಹನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸೈವಾಕ್ಷೀಣಾದೇಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಅಕ್ಷೀಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷೀಣೋ ಬಲವಾನ್| ಅದೀನಃ ಪ್ರಸನ್ನಮನಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಅನ್ನಜಾಂ ಯಮಲಾಮಿತ್ಯಾದಿಸುಶ್ರುತಗ್ರನ್ಥಪಠಿತಾಂ ಯಮಲಾಂ ಯಮಿಕಾಶಬ್ದೇನ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ತನ್ನ, ಯಮಿಕಾ ಚ ಪ್ರಲಾಪಾರ್ತೀತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಶ್ಚರಕೇ ಪಠಿತಃ, ಅತ್ರ ಯಮಲಾ ಯಮಿಕಾನಾಮ್ನಾ ನ ಪಠಿತೈವ ಹಿಕ್ಕೇತಿ| ಯಮಿಕಾಶಬ್ದೇನೈವಾರ್ಥಗತ್ಯಾ ವ್ಯಪೇತೋಚ್ಯತೇತಿ ಚೇತ್, ನ, ತರ್ಹಿ ವ್ಯಪೇತಾ ಚ ಪ್ರಲಾಪಾರ್ತೀತ್ಯೇವಮಭಿದಧ್ಯಾತ್||೧೧-೧೪||

Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15

ಮಹೋರ್ಧ್ವಚ್ಛಿನ್ನತಮಕಕ್ಷುದ್ರಭೇದೈಸ್ತು ಪಞ್ಚಧಾ | ಭಿದ್ಯತೇ ಸ ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಃ ಶ್ವಾಸ ಏಕೋ ವಿಶೇಷತಃ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೧) | (ವಾತಾಧಿಕೋ ಭವೇತ್ ಕ್ಷುದ್ರಸ್ತಮಕಸ್ತು ಕಫೋದ್ಭವಃ | ಕಫವಾತಾಧಿಕಶ್ಚೈವ ಸಂಸೃಷ್ಟಶ್ಛಿನ್ನಸಞ್ಜ್ಞಕಃ | ಶ್ವಾಸೋ ಮಾರುತಸಂಸೃಷ್ಟೋ ಮಹಾನೂರ್ಧ್ವಸ್ತಥಾ(ತೋ) ಮತಃ) | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೧) |

ಶ್ವಾಸಾನಾಹ– ಮಹೋರ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೋ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಶ್ವಾಸತ್ವೇನೈಕ ಏವ ಸನ್ ವಿಶೇಷಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಭೇದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿದ್ಯತೇ, ಪಞ್ಚಸು ಶ್ವಾಸತ್ವಂ ವೇಗವದೂರ್ಧ್ವವಾತತ್ವಂ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯೈಃ– “ಶ್ವಾಸಸ್ತು ಭಸ್ತ್ರಿಕಾಧ್ಮಾನಸಮವಾತೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತಾ|” ಇತಿ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪಞ್ಚವಚನಂ ತಮಕಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರತಮಕಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧೫||

Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಶೂಲಮಾಧ್ಮಾನಮೇವ ಚ | ಆನಾಹೋ ವಕ್ತ್ರವೈರಸ್ಯಂ ಶಙ್ಖನಿಸ್ತೋದ ಏವ ಚ ||೧೬|| ಯದಾ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂರುಧ್ಯ ಮಾರುತಃ ಕಫಪೂರ್ವಕಃ | ವಿಷ್ವಗ್ವ್ರಜತಿ ಸಂರುದ್ಧಸ್ತದಾ ಶ್ವಾಸಾನ್ ಕರೋತಿ ಸಃ ||೧೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೧) |

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸೀತಿ ಹಿಕ್ಕಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಾಣೋದಾನವಹಾನಿ | ಕಫಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ತೇನೈವ ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ವಿಮಾರ್ಗಗತಿರ್ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವೇನ ವಿಷ್ವಗ್ವ್ರಜತಿ ವಿಷ್ವಗಞ್ಚತೀತಿ ವಿಷ್ವಕ್ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೭||

Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20

ಉದ್ಧೂಯಮಾನವತೋ ಯಃ ಶಬ್ದವದ್ದುಃಖಿತೋ ನರಃ | ಉಚ್ಚೈಃ ಶ್ವಸಿತಿ ಸಂರುದ್ವೋ ಮತ್ತರ್ಷಭ ಇವಾನಿಶಮ್ ||೧೮|| ಪ್ರನಷ್ಟಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸ್ತಥಾ ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಃ | ವಿವೃತಾಕ್ಷ್ಯಾನನೋ ಬದ್ಧಮೂತ್ರವರ್ಚಾ ವಿಶೀರ್ಣವಾಕ್ ||೧೯|| ದೀನಃ ಪ್ರಶ್ವಸಿತಂ ಚಾಸ್ಯ ದೂರಾದ್ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ಭೃಶಮ್ | ಮಹಾಶ್ವಾಸೋಪಸೃಷ್ಟಸ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ವಿಪದ್ಯತೇ ||೨೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ಮಹಾಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ಧೂಯಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧೂಯಮಾನವಾತ ಇತಿ ಉತ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಧೂಯಮಾನೋ ನೀಯಮಾನೋ ವಾತೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಶಬ್ದವತ್ ಸಶಬ್ದಂ ಯಥಾ ಭವತಿ| ಉಚ್ಚೈರ್ದೀರ್ಘಮ್| ಸಂರುದ್ಧೋ ಮತ್ತರ್ಷಭ ಇವೇತಿ ಸ್ವರವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ| ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ತದರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ| ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಃ ಚಞ್ಚಲನೇತ್ರಃ| ವಿವೃತೇ ಸ್ತಬ್ಧೇ ಅಕ್ಷ್ಯಾನನೇ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ನೇತ್ರಸ್ಯ ವಿಭ್ರಾನ್ತಸ್ತಬ್ಧತ್ವೇ ಕಾಲಭೇದಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ವಿಶೀರ್ಣವಾಕ್ ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮಃ, ಮನ್ದವಚನೋ ವಾ| ದೀನಃ ಕ್ಲಾನ್ತಮನಾಃ; ಹೀನಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ದೂರಾದ್ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ಭೃಶಮಿತ್ಯನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಾಹುಃ||೧೮-೨೦||

Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23

ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಸಿತಿ ಯೋ ದೀರ್ಘಂ ನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧಃ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ರೋತಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಗನ್ಧವಹಾರ್ದಿತಃ ||೨೧|| ಊರ್ಧ್ವದೃಷ್ಟಿರ್ವಿಪಶ್ಯಂಸ್ತು ವಿಭ್ರಾನ್ತಾಕ್ಷ ಇತಸ್ತತಃ | ಪ್ರಮುಹ್ಯನ್ ವೇದನಾರ್ತಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಾಸ್ಯೋಽರತಿಪೀಡಿತಃ ||೨೨|| ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸೇ ಪ್ರಕುಪಿತೇ ಹ್ಯಧಃಶ್ವಾಸೋ ನಿರುಧ್ಯತೇ | ಮುಹ್ಯತಸ್ತಾಮ್ಯತಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಾಸಸ್ತಸ್ಯೈವ ಹನ್ತ್ಯಸೂನ್ ||೨೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವಶ್ವಾಸಾನಾಂ ತಥಾವಿಧತ್ವಾತ್| ದೀರ್ಘಮಿತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಮ್| ನಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧ ಇತಿ ನ ಶ್ವಾಸಮಧಃ ಕರೋತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ರೋತಾ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಆವೃತಾನಿ ಮುಖಂ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕ್ರುದ್ಧಗನ್ಧವಹಾರ್ದಿತಃ ಕುಪಿತವಾತಪೀಡಿತಃ; ಸಮಸ್ತಪಾಠೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ರೋತಸ್ತ್ವೇನ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಯೋ ಗನ್ಧವಹಸ್ತೇನಾರ್ದಿತಃ| ವಿಪಶ್ಯಂಸ್ತು ಇತಸ್ತತ ಇತಿ ಇತಸ್ತತೋ ವಿಕೃತಿಂ ಪಶ್ಯನ್| ‘ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಸಿತಿ ಯೋ ದೀರ್ಘಂ ನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧಃ’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿರುಧ್ಯತ ಇತಿ ಹೃದಯ ಏವಾತಿಸ್ತಮ್ಭಿತಃ| ಅಥವಾ ಶ್ವಾಸೋ ವಾತಃ ಸೋಽಧೋ ನ ವರ್ತತೇ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಾಸ ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಃ| ತಾಮ್ಯತೋ ಗ್ಲಾಯತೋ ಮುಹ್ಯತಶ್ಚಾಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ತಿ, ನಾನ್ಯಥೇತಿ||೨೧-೨೩||

Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26

ಯಸ್ತು ಶ್ವಸಿತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣೇನ ಪೀಡಿತಃ | ನ ವಾ ಶ್ವಸಿತಿ ದುಃಖಾರ್ತೋ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದರುಗರ್ದಿತಃ ||೨೪|| ಆನಾಹಸ್ವೇದಮೂರ್ಛಾರ್ತೋ ದಹ್ಯಮಾನೇನ ಬಸ್ತಿನಾ | ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷಃ ಪರಿಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ವಸನ್ ರಕ್ತೈಕಲೋಚನಃ ||೨೫|| ವಿಚೇತಾಃ ಪರಿಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ವಿವರ್ಣಃ ಪ್ರಲಪನ್ನರಃ | ಛಿನ್ನಶ್ವಾಸೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಃ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ವಿಜಹಾತ್ಯಸೂನ್ ||೨೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೯) |

ಛಿನ್ನಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸವಿಚ್ಛೇದಮ್| ಸರ್ವಪ್ರಾಣೇನ ನ ವಾ ಶ್ವಸಿತಿ ಶ್ವಾಸಂ ನ ಲಭತೇ| ಮರ್ಮಚ್ಛೇದರುಗರ್ದಿತ ಇತಿ ಹೃದಯಚ್ಛೇದವೇದನಯಾ ಪೀಡಿತಃ| ದಹ್ಯಮಾನೇನ ಬಸ್ತಿನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ಏತೇನ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ದರ್ಶಿತಃ| ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷಃ ಚಞ್ಚಲನೇತ್ರೋಽಶ್ರುಪೂರ್ಣಚಕ್ಷುರ್ವಾ| ರಕ್ತೈಕಲೋಚನತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್, ದೋಷಾತ್ತು ದ್ವಯೋರಪಿ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಚೇತಾ ಉದ್ವಿಗ್ನಚಿತ್ತಃ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಿಮೋಕ್ಷಿತಸನ್ಧಿಃ, ‘ಪೀಡಿತ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ‘ವಿಹತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೨೪-೨೬||

Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34

ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಯದಾ ವಾಯುಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ | ಗ್ರೀವಾಂ ಶಿರಶ್ಚ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಸಮುದೀರ್ಯ ಚ ||೨೭|| ಕರೋತಿ ಪೀನಸಂ ತೇನ ರುದ್ಧೋ ಘುರ್ಘುರಕಂ ತಥಾ | ಅತೀವ ತೀವ್ರವೇಗಂ ಚ ಶ್ವಾಸಂ ಪ್ರಾಣಪ್ರಪೀಡಕಮ್ ||೨೮|| ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ ಸ ವೇಗೇನ ತೃಷ್ಯತೇ ಸನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ | ಪ್ರಮೋಹಂ ಕಾಸಮಾನಶ್ಚ ಸ ಗಚ್ಛತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ||೨೯|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಮುಚ್ಯಮಾನೇ ತು ಭೃಶಂ ಭವತಿ ದುಃಖಿತಃ | ತಸ್ಯೈವ ಚ ವಿಮೋಕ್ಷಾನ್ತೇ ಮುಹೂರ್ತಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್ ||೩೦|| ತಥಾಽಸ್ಯೋದ್ಧ್ವಂಸತೇ ಕಣ್ಠಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛಕ್ನೋತಿ ಭಾಷಿತುಮ್ | ನ ಚಾಪಿ ಲಭತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಶಯಾನಃ ಶ್ವಾಸಪೀಡಿತಃ ||೩೧|| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ತಸ್ಯಾವಗೃಹ್ಣಾತಿ ಶಯಾನಸ್ಯ ಸಮೀರಣಃ | ಆಸೀನೋ ಲಭತೇ ಸೌಖ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಚೈವಾಭಿನನ್ದತಿ ||೩೨|| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾಕ್ಷೋ ಲಲಾಟೇನ ಸ್ವಿದ್ಯತಾ ಭೃಶಮಾರ್ತಿಮಾನ್ | ವಿಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ಮುಹುಃ ಶ್ವಾಸೋ ಮುಹುಶ್ಚೈವಾವಧಮ್ಯತೇ ||೩೩|| ಮೇಘಾಮ್ಬುಶೀತಪ್ರಾಗ್ವಾತೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈಶ್ಚ ವಿವರ್ಧತೇ | ಸ ಯಾಪ್ಯಸ್ತಮಕಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸಾಧ್ಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾನ್ನವೋತ್ಥಿತಃ ||೩೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ತಮಕಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರತಿಲೋಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಸಮುದೀರ್ಯ ಚೇತ್ಯನೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಬ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪುನರಭಿಧಾನಾದಿಹ ವಿಶೇಷೇಣ ಕಾರಣತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ ರುದ್ಧಃ ಕಫೇನಾವೃತಃ| ಘುರ್ಘುರಕಂ ಕಣ್ಠೇ ಘುರ್ಘುರಶಬ್ದಮ್| ಪ್ರಾಣಪ್ರಪೀಡಕಂ ಪ್ರಾಣಾಧಿಷ್ಠಾನಹೃದಯಸ್ಯ ಪೀಡಕಮ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ ತಮಸಿ ಪ್ರವಿಶತೀವ| ಸನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ ‘ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ ‘ಶ್ವಾಸಃ’ ಇತಿ | ತಸ್ಯೈವೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಸುಖಂ ಸುಖಮಿವ| ಉದ್ಧ್ವಂಸತೇ ಕಣ್ಡೂಯತೇ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಇತಿ ಕರ್ಮಪದಮ್, ಅವಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪೀಡಯತಿ| ಉಷ್ಣಮಭಿನನ್ದತಿ ವಾತಕಫಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾಕ್ಷ ಉಚ್ಛೂನನೇತ್ರಃ| ಲಲಾಟೇನೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ| ಅವಧಮ್ಯತೇ ಗಜಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಸರ್ವಗಾತ್ರಂ ಚಾಲ್ಯತೇ||೨೭– ೩೪||

Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36

ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಪರೀತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಮಕಂ ತು ತಮ್ | ಉದಾವರ್ತರಜೋಽಜೀರ್ಣಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯನಿರೋಧಜಃ ||೩೫|| ತಮಸಾ ವರ್ಧತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಶೀತೈಶ್ಚಾಶು ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ | ಮಜ್ಜತಸ್ತಮಸೀವಾಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸನ್ತಮಕಂ ತು ತಮ್ ||೩೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ತಮಕಸ್ಯೈವ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಾದಿಯೋಗೇನ ಪ್ರತಮಕಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀತೋ ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಪರೀತಃ; ಜ್ವರೇಣ ಮೂರ್ಛಾ ಜ್ವರಮೂರ್ಛೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಏತಸ್ಯೈವಾಪರಕಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ– ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತೋ ರೋಗಃ, ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಾದಿ, ಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಿದಗ್ಧಂ, ಕಾಯೇ ವೇಗಾನಾಂ ನಿರೋಧಃ ಕಾಯನಿರೋಧಃ; ಅಥವಾ ಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯೋ ವೃದ್ಧನರ ಇತ್ಯಾಹುಃ, ನಿರೋಧಃ ವೇಗನಿರೋಧಃ, ಅಥವಾ ಕುಯೋಗಿನಾಂ ಕುಮ್ಭಕಾದಿರೂಪವಾತನಿರೋಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ತಮಸಾ ಅನ್ಧಕಾರೇಣ, ಮಾನಸದೋಷೇಣ ವಾ; ಅತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಇತರಕಾರಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ; ವಾತಕಫಾರಬ್ಧೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಶೀತೈರುಪಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಸನ್ತಮಕಃ ಪ್ರತಮಕ ಏವೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರತಮಕಸ್ಯೋಪಸರ್ಗಮಾಹುರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೩೫-೩೬||

Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40

ರೂಕ್ಷಾಯಾಸೋದ್ಭವಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಕ್ಷುದ್ರೋ ವಾತ ಉದೀರಯನ್ | ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸೋ ನ ಸೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ದುಃಖೇನಾಙ್ಗಪ್ರಬಾಧಕಃ ||೩೭|| ಹಿನಸ್ತಿ ನ ಸ ಗಾತ್ರಾಣಿ ನ ಚ ದುಃಖೋ ಯಥೇತರೇ | ನ ಚ ಭೋಜನಪಾನಾನಾಂ ನಿರುಣದ್ಧ್ಯುಚಿತಾಂ ಗತಿಮ್ ||೩೮|| ನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವ್ಯಥಾಂ ನಾಪಿ ಕಾಞ್ಚಿದಾಪಾದಯೇದ್ರುಜಮ್ | ಸ ಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತೋ, ಬಲಿನಃ ಸರ್ವೇ ಚಾವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ ||೩೯|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) | ಕ್ಷುದ್ರಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಮತಸ್ತೇಷಾಂ ತಮಕಃ ಕೃಚ್ಛ್ರ ಉಚ್ಯತೇ | ತ್ರಯಃ ಶ್ವಾಸಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತಮಕೋ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಚ ||೪೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೧) |

ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷಮನ್ನಪಾನಮ್| ಕ್ಷುದ್ರೋಽಲ್ಪನಿದಾನಲಿಙ್ಗಃ| ಉದೀರಯನ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛನ್| ಇತರೇ ಉರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಾದಯಃ| ಸ ಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತ ಇತಿ ಛೇದಃ| ಸರ್ವೇ ಮಹಾಶ್ವಾಸಾದಯೋಽವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ ಸನ್ತಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತ್ರಯಃ ಶ್ವಾಸಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಮಹೋರ್ಧ್ವಚ್ಛಿನ್ನಾಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಃ ||೩೭-೪೦||

Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41

ಕಾಮಂ ಪ್ರಾಣಹರಾ ರೋಗಾ ಬಹವೋ ನ ತು ತೇ ತಥಾ | ಯಥಾ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಹರತಃ ಪ್ರಾಣಮಾಶು ಚ ||೪೧|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) |

ಉಪೇಕ್ಷಣಾಸಮ್ಯಗುಪಕ್ರಮಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಯೋಃ ಶೀಘ್ರಾವಶ್ಯಮಾರಕತ್ವಮಾಹ– ಕಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮಮನುಮತೌ, ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾದಯಃ| ಶೇಷಂ ಸುಬೋಧಮಿತಿ||೪೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೨||