Adhikarana hikkAnidAnam (1-2) · Śloka 2
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
समाननिदानत्वात् कासानन्तरं हिक्काश्वासौ| ननु, एतेषां प्रायस्तुल्यनिदानचिकित्सितत्वेनैकाधिकारे कथमनभिधानम्? उच्यते– यद्यपि कासश्वासहिक्कानां निदानं समानं, तथापि कासस्य दोषभेदाद्भेदः; यथा– वातिकः, पैत्तिकः, श्लैष्मिक इत्यादि; हिक्काश्वासौ तु कफवातात्मकावेव; यदाह दृढबलः– “कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ|” (च. चि. अ. १७) इति| सुश्रुतोऽप्याह– “वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि|” (सु. उ. तं. अ. ५१) इति| भेदस्त्वनयोः सम्प्राप्तिभेदाद्वेगक्रियादिना च, नतु कासवद्दोषभेदेन; श्वासकासाभ्यां हिक्कायाः स्वनतोऽपि भेदः| पित्तस्थानसमुद्भवाविति विशेषणं सुश्रुतमते क्षुद्रां न प्राप्नोति, सा हि ‘जत्रुमूलात् प्रधाविता’ इति पठ्यते; चरकमते तु व्यपेतां न प्राप्नोति, साऽपि ‘जत्रुमूलादसन्तता’ इति पठ्यते; तस्मात् पित्तस्थानसमुद्भवाविति विशेषणं छत्रिणो गच्छन्तीति न्यायेन बोध्यम्| शीतशब्दः पानादिभिस्त्रिभिः सम्बध्यते| रजो धूलिः, सा च धूमवन्नासादिप्रवेशात् कारणम्| व्यायामकर्म धनुराकर्षणादिव्यापारः, वेगाघातो मलादिवेगविधारणम्, अपतर्पणमनशनादि| कासश्चोक्तोऽप्येकनिदानत्वप्रतिपादनार्थं पुनरभिहित इति||१-२||
Adhikarana hikkAnAM svarUpaM niruktishca (3) · Śloka 3
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
हिक्कानां स्वरूपं निरुक्तिं चाह– मुहुर्मुहुरित्यादि| वायुरत्र सोदानः प्राण इत्याहुः| उदेति ऊर्ध्वं गच्छति| सस्वन इति ‘हिक्’ इति शब्दवान्| ऊर्ध्वगमनमेव विशिनष्टि– यकृदित्यादि| अत्र प्लिहेति ह्रस्वेकारश्छन्दोनुरोधात्| मुखादिति ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी, तेन यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखमानीय, आक्षिपन् निःसारयन्निवेत्यर्थः| स इति वायुः| ‘हिनस्त्यसून्’ इति हिक्केति निरुक्तिः पृषोदरादिना रूपसिद्धिः| ‘हिगिति कृत्वा कायति शब्दायते इति हिक्का’ शाब्दिकाः||३||
Adhikarana hikkAsamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
तासां भेदं सम्प्राप्तिं चाह– अन्नजामित्यादि| यमलैव चरके व्यपेतेति नाम्ना पठिता, अन्नपाने व्यपेते परिणते जायते इत्यतो हेतोः; अस्यां चानुक्तमपि यमलवेगत्वं सुश्रुतदर्शनाद्विज्ञेयम्| अन्नजायाः साध्यत्वेन प्राशस्त्यात् पूर्वमभिधानम्||४||
Adhikarana hikkApUrvarUpam (5) · Śloka 5
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
पूर्वरूपमाह– कण्ठोरसोरित्यादि| वदनस्य कषायता वातात्, नतु कफान्माधुर्यं, व्याधिप्रभावात्||५||
Adhikarana annajAhikkAlakShaNam (6) · Śloka 6
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
अन्नजाया लक्षणमाह– पानान्नैरित्यादि| हिक्कयति हिक्कां करोति||६||
Adhikarana yamalAhikkAlakShaNam (7) · Śloka 7
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
यमलामाह– चिरेणेत्यादि| कम्पयन्ती शिरोग्रीवमित्युपलक्षणं, तेन चरकक्तप्रलापमूर्छावमितृष्णावैचित्त्यजृम्भाविप्लुताक्षत्वमुखशोषा बोध्या इति गयदासः||७||
Adhikarana kShudrAhikkAlakShaNam (8) · Śloka 8
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
क्षुद्रामाह– प्रकृष्टेत्यादि| प्रकृष्टकालैश्चिरेण| जत्रु कण्ठोरसोः सन्धिरिति जेज्जटः; जत्रु ग्रीवामूलं, तद्ग्रहणेनैव हृदयक्लोमकण्ठग्रहणमिति गयदासः||८||
Adhikarana gambhIrAhikkAlakShaNam (9) · Śloka 9
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
गम्भीरामाह– नाभीत्यादि| नाभिप्रवृत्तेति नाभितः प्रभृति सञ्जाता, अत एवास्या गम्भीरत्वम्| अनेकोपद्रववती तृष्णाज्वरादियुक्ता||९||
Adhikarana mahatIhikkAlakShaNam (10) · Śloka 10
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
महतीमाह– मर्माणीत्यादि| मर्माणीति प्रधानानि बस्तिहृदयशिरांसि, इयं नामतो महाहिक्का||१०||
Adhikarana hikkAyA asAdhyalakShaNam (11-14) · Śloka 14
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
अवस्थायामसाध्यत्वमाह– आयम्यत इत्यादि| आयम्यते विस्तार्यत इव| दृष्टिश्चोर्ध्वं ‘भवति’ इति शेषः| नाम्यते आकुञ्च्यते देह इति सम्बन्ध इति जेज्जटगयदासौ| ‘ताम्यति’ इति पाठान्तरे मुह्यति हिक्की| क्षौति छिक्कति| तौ द्वाविति आयम्यत इत्यादिना नित्यमित्यन्तेनैकावस्थो हिक्की, क्षीणेत्यादिनाऽतिमात्रान्तेनापरः; साध्यानामपि मध्ये एवंविधौ वर्जयेदित्यर्थः| गम्भीरामहत्योः स्वभावादेवासाध्यत्वमिति तद्युक्तौ हिक्कमानावन्त्यौ शेषपठितावसाध्यौ; पाठान्तराणि व्याख्याविशेषाश्च विस्तरभयान्न लिखिताः| आसां या सेति आसां साध्यहिक्कानां मध्ये याऽतिसञ्चितदोषादेर्भवति सा हन्तीति योज्यम्; अथवा आसामिति पञ्चविधानामेव| तेन महतीप्रभृतीनां स्वरूपेण यदसाध्यत्वमुक्तं तत् प्रायिकम्| यदाह जतूकर्णः– “ आद्या दुःसाध्या यमिका मोहतृष्णावतः सद्यःप्राणहृत्|” इति| यमिकेत्यादि| यमिका चेत्यनेन चकारात् क्षुद्रा अन्नजा वा या साध्यत्वेनोक्ता सा यमलैर्वेगैर्जायमाना हन्तीति योज्यम्| सैवाक्षीणादेः साध्या भवतीत्याह– अक्षीण इत्यादि| अक्षीणो बलवान्| अदीनः प्रसन्नमनाः| अन्ये तु अन्नजां यमलामित्यादिसुश्रुतग्रन्थपठितां यमलां यमिकाशब्देन व्याचक्षते| तन्न, यमिका च प्रलापार्तीत्यादिश्लोकश्चरके पठितः, अत्र यमला यमिकानाम्ना न पठितैव हिक्केति| यमिकाशब्देनैवार्थगत्या व्यपेतोच्यतेति चेत्, न, तर्हि व्यपेता च प्रलापार्तीत्येवमभिदध्यात्||११-१४||
Adhikarana shvAsabhedAH (15) · Śloka 15
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
श्वासानाह– महोर्ध्वेत्यादि| एको विशेषत इति श्वासत्वेनैक एव सन् विशेषं हेतुलिङ्गभेदं प्राप्य पञ्चधा भिद्यते, पञ्चसु श्वासत्वं वेगवदूर्ध्ववातत्वं; यदुक्तमन्यैः– “श्वासस्तु भस्त्रिकाध्मानसमवातोर्ध्वगामिता|” इति| सङ्ख्येयनिर्देशादेव पञ्चप्रकारत्वे सिद्धे पञ्चवचनं तमकभेदस्य प्रतमकस्य पृथक्त्वसङ्ख्यानिरासार्थम्||१५||
Adhikarana shvAsapUrvarUpaM, shvAsasamprAptishca (16-17) · Śloka 17
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
सम्प्राप्तिमाह– यदेत्यादि| स्रोतांसीति हिक्कानिर्दिष्टप्राणोदानवहानि | कफः पूर्वं प्रधानं यस्य स तथा| तेनैव कफेन रुद्धः विमार्गगतिर्विमार्गगत्वेन विष्वग्व्रजति विष्वगञ्चतीति विष्वक् सर्वत इत्यर्थः||१६-१७||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (18-20) · Śloka 20
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
महाश्वासलक्षणमाह– उद्धूयमानेत्यादि| उद्धूयमानवात इति उत् ऊर्ध्वं धूयमानो नीयमानो वातो यस्य स तथा| शब्दवत् सशब्दं यथा भवति| उच्चैर्दीर्घम्| संरुद्धो मत्तर्षभ इवेति स्वरविशेषज्ञापनार्थमयं दृष्टान्तः| ज्ञानं शास्त्रं, विज्ञानं तदर्थनिश्चयः| विभ्रान्तलोचनः चञ्चलनेत्रः| विवृते स्तब्धे अक्ष्यानने यस्य स तथा; नेत्रस्य विभ्रान्तस्तब्धत्वे कालभेदादिति जेज्जटः| विशीर्णवाक् वक्तुमक्षमः, मन्दवचनो वा| दीनः क्लान्तमनाः; हीनमिति पाठान्तरमयुक्तं, दूराद्विज्ञायते भृशमित्यनुपपत्तेरित्याहुः||१८-२०||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (21-23) · Śloka 23
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
ऊर्ध्वश्वासलक्षणमाह– ऊर्ध्वमित्यादिना| ऊर्ध्वमिति विशेषपरं, सर्वश्वासानां तथाविधत्वात्| दीर्घमिति दीर्घकालम्| नच प्रत्याहरत्यध इति न श्वासमधः करोति दीर्घकालमित्यर्थः| श्लेष्मावृतमुखस्रोता इति श्लेष्मणा आवृतानि मुखं स्रोतांसि च यस्य स तथा| क्रुद्धगन्धवहार्दितः कुपितवातपीडितः; समस्तपाठे तु श्लेष्मावृतमुखस्रोतस्त्वेन क्रुद्धो यो गन्धवहस्तेनार्दितः| विपश्यंस्तु इतस्तत इति इतस्ततो विकृतिं पश्यन्| ‘ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः’ इति यदुक्तं तत्र हेतुमाह– ऊर्ध्वश्वास इत्यादि| निरुध्यत इति हृदय एवातिस्तम्भितः| अथवा श्वासो वातः सोऽधो न वर्तते| ऊर्ध्वं श्वास ऊर्ध्वश्वासः| ताम्यतो ग्लायतो मुह्यतश्चासून् प्राणान् हन्ति, नान्यथेति||२१-२३||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (24-26) · Śloka 26
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
छिन्नश्वासलक्षणमाह– यस्त्वित्यादि| विच्छिन्नं सविच्छेदम्| सर्वप्राणेन न वा श्वसिति श्वासं न लभते| मर्मच्छेदरुगर्दित इति हृदयच्छेदवेदनया पीडितः| दह्यमानेन बस्तिनोपलक्षितः, एतेन वातस्य पित्तानुबन्धो दर्शितः| विप्लुताक्षः चञ्चलनेत्रोऽश्रुपूर्णचक्षुर्वा| रक्तैकलोचनत्वं व्याधिप्रभावात्, दोषात्तु द्वयोरपि स्यात्| विचेता उद्विग्नचित्तः| विच्छिन्नो विमोक्षितसन्धिः, ‘पीडित’ इत्यन्ये; ‘विहतः’ इति पाठान्तरम्||२४-२६||
Adhikarana tamakashvAsalakShaNam (27-34) · Śloka 34
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
तमकश्वासलक्षणमाह– प्रतिलोममित्यादि| श्लेष्माणं समुदीर्य चेत्यनेन सामान्यसम्प्राप्तिलब्धस्यापि श्लेष्मणः पुनरभिधानादिह विशेषेण कारणत्वं बोधयति| तेन रुद्धः कफेनावृतः| घुर्घुरकं कण्ठे घुर्घुरशब्दम्| प्राणप्रपीडकं प्राणाधिष्ठानहृदयस्य पीडकम्| प्रताम्यति तमसि प्रविशतीव| सन्निरुध्यते ‘निश्चेष्टो भवति’ इति चक्रः, जेज्जटस्तु सन्निरुध्यते ‘श्वासः’ इति | तस्यैवेति श्लेष्मणः| सुखं सुखमिव| उद्ध्वंसते कण्डूयते| पार्श्वे इति कर्मपदम्, अवगृह्णाति पीडयति| उष्णमभिनन्दति वातकफारब्धत्वात्| उच्छ्रिताक्ष उच्छूननेत्रः| ललाटेनेत्युपलक्षणे तृतीया| अवधम्यते गजारूढस्येव सर्वगात्रं चाल्यते||२७– ३४||
Adhikarana pratamakashvAsalakShaNaM, tasyaivAparakAraNaM lakShaNaM ca (35-36) · Śloka 36
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
तमकस्यैव पित्तानुबन्धत्वाज्ज्वरादियोगेन प्रतमकसञ्ज्ञामाह– ज्वरेत्यादि| ज्वरमूर्छाभ्यां परीतो ज्वरमूर्छापरीतः; ज्वरेण मूर्छा ज्वरमूर्छेति जेज्जटः| एतस्यैवापरकारणं लक्षणं चाह– उदावर्तेत्यादि| उदावर्तो रोगः, रजो धूलिः, अजीर्णमामादि, क्लिन्नं विदग्धं, काये वेगानां निरोधः कायनिरोधः; अथवा क्लिन्नकायो वृद्धनर इत्याहुः, निरोधः वेगनिरोधः, अथवा कुयोगिनां कुम्भकादिरूपवातनिरोध इति जेज्जटः| तमसा अन्धकारेण, मानसदोषेण वा; अत्यर्थमिति इतरकारणापेक्षया विशेषेण; वातकफारब्धोऽपि पित्तसम्बन्धात् शीतैरुपशाम्यतीत्याहुः| सन्तमकः प्रतमक एवेति| अन्ये तु उदावर्तेत्यादिना प्रतमकस्योपसर्गमाहुरिति जेज्जटः||३५-३६||
Adhikarana kShudrashvAsalakShaNaM, shvAsAnAM sAdhyAsAdhyavicArashca (37-40) · Śloka 40
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
क्षुद्रश्वासमाह– रूक्षेत्यादि| रूक्षमन्नपानम्| क्षुद्रोऽल्पनिदानलिङ्गः| उदीरयन् ऊर्ध्वं गच्छन्| इतरे उर्ध्वश्वासादयः| स साध्य उक्त इति छेदः| सर्वे महाश्वासादयोऽव्यक्तलक्षणाः सन्तः साध्या इति योज्यम्| त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति महोर्ध्वच्छिन्नाः सम्पूर्णलक्षणाः ||३७-४०||
Adhikarana upekShaNAsamyagupakramAbhyAM hikkAshvAsayoH shIghrAvashyamArakatvam (41) · Śloka 41
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
उपेक्षणासम्यगुपक्रमाभ्यां हिक्काश्वासयोः शीघ्रावश्यमारकत्वमाह– काममित्यादि| काममनुमतौ, प्राणहराः सन्निपातज्वरादयः| शेषं सुबोधमिति||४१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम्||१२||