Adhikarana hRudroganidAnam (1) · Śloka 1
ಅಥ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್ | ಅತ್ಯುಷ್ಣಗುರ್ವನ್ನಕಷಾಯತಿಕ್ತಶ್ರಮಾಭಿಘಾತಾಧ್ಯಶನಪ್ರಸಙ್ಗೈಃ | ಸಞ್ಚಿನ್ತನೈರ್ವೇಗವಿಧಾರಣೈಶ್ಚ ಹೃದಾಮಯಃ ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೧||
अथ हृद्रोगनिदानम् | अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः | सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
🔊 Audio coming soon
ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್, ಅತೋ ಹೃದಯಸಙ್ಕೀರ್ತನಾತ್ ಹೃದ್ರೋಗಾರಮ್ಭಃ| ಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಸಾತತ್ಯೇನ ಸೇವಾ, ಅತ್ಯುಷ್ಣಾದಯೋ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಮೇಶ್ಚ ನಿದಾನಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್||೧||
Adhikarana hRudrogasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (2) · Śloka 2
ದೂಷಯಿತ್ವಾ ರಸಂ ದೋಷಾ ವಿಗುಣಾ ಹೃದಯಂ ಗತಾಃ | ಹೃದಿ ಬಾಧಾಂ ಪ್ರಕುರ್ವನ್ತಿ ಹೃದ್ರೋಗಂ ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ||೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೩) |
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ– ದೂಷಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ರಸಮಿತಿ ರಸಸ್ಯ ಹೃದಯಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ವಿಗುಣಾಃ ಕುಪಿತಾಃ| ಹೃದ್ರೋಗಮಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಯದ್ಬಾಧಾಗ್ರಹಣಂ, ತದ್ದೋಷಭೇದೇನ ಬಾಧಾವೈಚಿತ್ರ್ಯಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ, ಬಾಧಾಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ನಾನಾವಿಧಾ ಪೀಡೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಭಙ್ಗವತ್ ಪೀಡೇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಹೃದ್ರೋಗಮಿತಿ ‘ವಾ ಶೋಕಷ್ಯಞ್ರೋಗೇಷು’ ಇತಿ ರೋಗೇ ಪರೇ ಹೃದಯಸ್ಯ ಹೃದ್ಭಾವಃ, ಅಥವಾ ಹೃದೋ ರೋಗೋ ಹೃದ್ರೋಗಃ||೨||
Adhikarana vAtikahRudrogalakShaNam (3) · Śloka 3
ಆಯಮ್ಯತೇ ಮಾರುತಜೇ ಹೃದಯಂ ತುದ್ಯತೇ ತಥಾ | ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ದೀರ್ಯತೇ ಚ ಸ್ಫೋಟ್ಯತೇ ಪಾಟ್ಯತೇಽಪಿ ಚ ||೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೩) |
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ವಾತಿಕಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಮ್ಯತೇ ಆಕೃಷ್ಯತ ಇವ| ತುದ್ಯತೇ ಸೂಚ್ಯೇವ| ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ದಣ್ಡೇನೇವ| ದೀರ್ಯತೇ ದ್ವಿಧೇವ ಕ್ರಿಯತೇ| ಸ್ಫೋಟ್ಯತೇ ಆರಯೇವ| ಪಾಟ್ಯತೇ ಕುಠಾರೇಣೇವ||೩||
Adhikarana paittikahRudrogalakShaNam (4) · Śloka 4
ತೃಷ್ಣೋಷ್ಮಾದಾಹಚೋಷಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಹೃದಯಕ್ಲಮಃ | ಧೂಮಾಯನಂ ಚ ಮೂರ್ಛಾ ಚ ಸ್ವೇದಃ ಶೋಷೋ ಮುಖಸ್ಯ ಚ ||೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೩) |
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಊಷ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದಾಹಃ| ಹೃದಯಕ್ಲಮಃ ಹೃದಯಾಕುಲತ್ವಂ, ಗ್ಲಾನಿರಿತಿ ಯಾವತ್||೪||
Adhikarana shlaiShmikahRudrogalakShaNam (5) · Śloka 5
ಗೌರವಂ ಕಫಸಂಸ್ರಾವೋಽರುಚಿಃ ಸ್ತಮ್ಭೋಽಗ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್ | ಮಾಧುರ್ಯಮಪಿ ಚಾಸ್ಯಸ್ಯ ಬಲಾಸಾವತತೇ ಹೃದಿ ||೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೩) |
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಗೌರವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಸಾವತತೇ ಕುಪಿತಕಫವ್ಯಾಪ್ತೇ, “ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ದೂಷಯಿತಾರೋ ಭವನ್ತಿ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್||೫||
Adhikarana sAnnipAtikahRudrogalakShaNaM, krimijahRudrogalakShaNaM ca (6) · Śloka 6
ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಂ ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಂ ಕ್ರಿಮಿಜಂ ಸಕಣ್ಡೂಮ್ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) | ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ ಷ್ಠೀವನಂ ತೋದಃ ಶೂಲಂ ಹೃಲ್ಲಾಸಕಸ್ತಮಃ | ಅರುಚಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತ್ವಂ ಶೋಥಶ್ಚ ಕ್ರಿಮಿಜೇ ಭವೇತ್ ||೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೩) |
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् | (च. चि. अ. २६) | उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६|| (सु. उ. तं. अ. ४३) |
🔊 Audio coming soon
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜಸ್ಯ ಯಾ ಸಾ ಮಿಲಿತೈವ ಕಾರ್ಯಾ| ಅಪಚಾರಾಚ್ಚೇಹ ಗ್ರನ್ಥಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತಃ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇಣ– “ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತು ಹೃದ್ರೋಗೇ ಯೋ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಷೇವತೇ| ತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾದೀನಿ ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ|| ಮರ್ಮೈಕದೇಶೇ ಸಙ್ಕ್ಲೇದಂ ರಸಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಗಚ್ಛತಿ| ಸಙ್ಕ್ಲೇದಾತ್ ಕ್ರಿಮಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ಭವನ್ತ್ಯುಪಹತಾತ್ಮನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ತಸ್ಯೈವೇದಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಂ ಕ್ರಿಮಿಜಂ ಸಕಣ್ಡೂಮಿತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತಮೋಽನ್ತಂ ತ್ರಿದೋಷಜಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಂ; ತತ್ರ ತೋದಶೂಲೇ ವಾತಾತ್, ಉತ್ಕ್ಲೇದಹೃಲ್ಲಾಸೌ ಕಫಾತ್, ತಮಃ ಪಿತ್ತಾತ್, ಷ್ಠೀವನಂ ಕಫಪಿತ್ತಾತ್| ಅರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಿಮಿಜಸ್ಯೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯದಾಸಸ್ತ್ವಾಹ– ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತ್ವಪರ್ಯನ್ತೇನ ತ್ರಿದೋಷಜಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಸ್ಯಾದೇತತ್, ತ್ರಿದೋಷಜಪದಂ ನ ತಾವದತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಮ್; ಅತಃ ಸರ್ವಮೇವ ಉತ್ಕ್ಲೇದಾದಿ ಶೋಥಾನ್ತಂ ಕ್ರಿಮಿಜಲಕ್ಷಣಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ನೈವಂ, “ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಂ ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಂ ಕ್ರಿಮಿಜಂ ಸಕಣ್ಡೂಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ ದೃಢಬಲಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾತ್| ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ತು ಏಕ ಏವ ಶ್ಲೋಕಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಃ, ನತು ಪೃಥಕ್ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ, ತತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಸ್ಯಾನಭಿಧಾನೇ ಸುಶ್ರುತೇ ನ್ಯೂನತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ತ್ರಿದೋಷಾಶ್ಮರೀವತ್ತಸ್ಯಾಸಮ್ಭವ ಏವೇತಿ ಚೇತ್? ನೈವಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ಪಠಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾಚ ಹಾರೀತಃ– “ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತ್ಯಸಾಧ್ಯಮ್|” ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದುಚ್ಯತೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ; ತಥಾ ‘ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತು ಹೃದ್ರೋಗೇ ಯೋ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಷೇವತೇ|’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠರವೇಣ ತು ತ್ರಿದೋಷಜಪದಂ ಯನ್ನ ಪಠಿತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ, ತತ್ ಕ್ರಿಮಿಜಸ್ಯಾಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ನನು, ದೋಷಜಾವಾನ್ತರಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಜೋಽಪಿ ದೋಷಜ ಏವ, ತತ್ ಕಥಂ ಹೃದಾಮಯಃ ಪಞ್ಚವಿಧ ಇತಿ? ನೈವಂ, ರೋಗಜಸ್ಯಾಪಿ ರೋಗಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ನಿದಾನಾರ್ಥಕರ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿದೋಷಜಸ್ತ್ವನುಕ್ತೋಽಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯತ್ವಾದ್ಬೋಧ್ಯಃ||೬||
Adhikarana hRudrogopadravAH (7-8) · Śloka 8
ಮರ್ಮೈಕದೇಶಂ ಸಙ್ಕ್ಲೇದಂ ರಸಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಗಚ್ಛತಿ | ಸಙ್ಕ್ಲೇದಾತ್ಕೃಮಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ಭವನ್ತ್ಯುಪಹತಾತ್ಮನಃ ||೭|| ಕ್ಲಮಃ ಸಾದೋ ಭ್ರಮಃ ಶೋಷೋ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾಃ | ಕ್ರಿಮಿಜೇ ಕ್ರಿಮಿಜಾತೀನಾಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಚ ಯೇ ಮತಾಃ ||೮||
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति | सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७|| क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः | क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ವೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ಕ್ಲಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಕೃಮೀಣಾಂ ಯೇ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇ ಕ್ರಿಮಿಜಹೃದ್ರೋಗೇಽಪಿ ಸ್ಯುಃ| ತೇ ಚ ಹೃಲ್ಲಾಸಾಸ್ಯಸ್ರವಣಾವಿಪಾಕಾದಯಃ||೭-೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨೯||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೯||