2. jvaranidānam

Adhikarana jvarotpattiH tasya bhedAshca (1) · Śloka 1

അഥ ജ്വരനിദാനമ് | ദക്ഷാപമാനസങ്ക്രുദ്ധരുദ്രനിഃശ്വാസസമ്ഭവഃ | ജ്വരോऽഷ്ടധാ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസങ്ഘാതാഗന്തുജഃ സ്മൃതഃ ||൧||

അഥ സര്വരോഗപ്രാധാന്യാത് പ്രഥമം ജ്വരോ വാച്യഃ| പ്രാധാന്യം ച തസ്യ ശാരീരരോഗേഷു പ്രഥമോത്പന്നത്വാത്, ബലവത്ത്വാത്, ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപിത്വാത്, ജന്മനിധനയോരവശ്യമ്ഭാവിത്വാത്, സ്ഥാവരജങ്ഗമരൂപസര്വഭൂതവ്യാപിത്വാച്ച; നൈവമന്യേ വികാരാഃ| യദുക്തം ചരകേ– “ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ സര്വരോഗാഗ്രജോ ബലീ| ജ്വരഃ പ്രധാനോ രോഗാണാമുക്തോ ഭഗവതാ പുരാ|| തസ്യ പ്രാണിസപത്നസ്യ ധ്രുവസ്യ പ്രലയോദയേ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി; യാവദ് “ഭഗവന്! വക്തുമര്ഹസി” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തഥാ– “ജ്വരേണാവിശതാ ഭൂതം നഹി കിഞ്ചിന്ന തപ്യതേ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| ഉക്തം ച , പാലകാപ്യേ– “പാകലഃ സ തു നാഗാനാമഭിതാപസ്തു വാജിനാമ്| ഗവാമീശ്വരസഞ്ജ്ഞശ്ച മാനവാനാം ജ്വരോ മതഃ|| അജാവീനാം പ്രലാപാഖ്യഃ കരഭേ ചാലസോ ഭവേത്| ഹാരിദ്രോ മഹിഷീണാം തു മൃഗരോഗോ മൃഗേഷു ച| പക്ഷിണാമഭിഘാതസ്തു മത്സ്യേഷ്വിന്ദ്രമദോ മതഃ| പക്ഷപാതഃ പതങ്ഗാനാം വ്യാഡേഷ്വക്ഷികസഞ്ജ്ഞിതഃ||” ഇത്യാദി| തഥാऽന്യത്ര– “ജലസ്യ നീലികാ ഭൂമേരൂഷരോ വൃക്ഷസ്യ കോടരഃ|” ഇത്യാദി| തസ്യ പ്രാഗുത്പത്തിമാഹ– ദക്ഷാപമാനേത്യാദി| ദക്ഷാപമാനേന ദക്ഷപ്രയുക്തപരിഭവേന ക്രുദ്ധസ്യ രുദ്രസ്യ നിഃശ്വാസാത് സമ്ഭവ ഉത്പത്തിര്യസ്യ സ തഥാ| നിഃശ്വാസോऽത്ര ക്രോധലിങ്ഗത്വേന നിര്ദിഷ്ടഃ, അത ഏവ സുശ്രുതേന “രുദ്രകോപാഗ്നിസമ്ഭൂതഃ” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യുക്തമ്| ക്രുദ്ധേന രുദ്രേണ ലലാടേ തൃതീയമാഗ്നേയം ചക്ഷുഃ സൃഷ്ട്വാ തതോऽപ്യാഗ്നേയോ ബാണോ നിര്മിതഃ| യദാഹ ചരകഃ– “സൃഷ്ട്വാ ലലാടേ ചക്ഷുര്വൈ ദഗ്ധ്വാ താനസുരാന്പ്രഭുഃ ബാണം ക്രോധാഗ്നിസന്തപ്തമസൃജച്ഛത്രുനാശനമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി; അത്ര സത്രനാശനം യജ്ഞനാശനമ്| ഏഷാ ച ജ്വരോത്പത്തികഥാ ചരകചികിത്സിതേ സവിശേഷാ ശ്രോതവ്യാ| ഏതേന രുദ്രകോപസ്യ വിപ്രകൃഷ്ടകാരണത്വമുക്തം; യദി ഹി തതോ ജ്വരോ നോദപത്സ്യതം അധുനാऽപ്യപചാരാന്നോദപത്സ്യത ഇതി ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രഃ| ഏതദഭിധാനസ്യ ചികിത്സാനുപയോഗിത്വേനാന്യേ ടീകാകൃതോऽന്യഥാ വ്യാചക്ഷതേ– കോപോദ്ഭവത്വേന തൈജസത്വം പ്രകാശ്യതേ; ക്രോധോ ഹ്യാഗ്നേയഃ; യദാഹ ചരകഃ– “ക്രോധാത് പിത്തം” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തേന സര്വജ്വരേ പിത്താവിരോധിനീ ക്രിയാ കാര്യേതി സിധ്യതി| യദുക്തം വാഗ്ഭടേനൈവ– “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത് പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത് പിത്താധികേऽധികമ്||” (വാ. ചി. അ. ൧) ഇതി| അത ഏവ ചരകേ കട്വമ്ലലവണാന് പാചനാന് പരിത്യജ്യ തരുണജ്വരേ പാചകത്വേന തിക്തകോ രസഃ പിത്തഘ്നോ നിര്ദിഷ്ടഃ| യദാഹ– “ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗൂസ്തിക്തകോ രസഃ| പാചനാന്യവിപക്വാനാം ദോഷാണാം തരുണജ്വരേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ( കാലോऽത്രാഷ്ടാഹ ഇതി)| അന്യേ ത്വാഹുഃ– രുദ്രകോപസമ്ഭവത്വേന ദേവതാത്മകത്വാത് പൂജാര്ഹത്വമുപദര്ശിതമ്| യദാഹ വിദേഹഃ– “ജ്വരസ്തു പൂജനൈര്വാऽപി സഹസൈവോപശാമ്യതി||” ഇതി| ഹരിവംശേऽപി– “ജ്വരസ്ത്രിപാദസ്ത്രിശിരാഃ ഷഡ്ഭുജോ നവലോചനഃ| ഭസ്മപ്രഹരണോ രൌദ്രഃ കാലാന്തകയമോപമഃ||” ഇതി മൂര്തിമാനേവോക്തഃ| ബഹുവിധമപി ജ്വരം സങ്ക്ഷേപേണാഹ– ജ്വരോऽഷ്ടധേത്യാദി| അഷ്ടത്വം വിവൃണോതി– പൃഥഗിത്യാദി| തച്ച സമ്പ്രാപ്തൌ വിവൃതമ്||൧||

Adhikarana jvarasamprAptiH (2) · Śloka 2

മിഥ്യാഹാരവിഹാരാഭ്യാം ദോഷാ ഹ്യാമാശയാശ്രയാഃ | ബഹിര്നിരസ്യ കോഷ്ഠാഗ്നിം ജ്വരദാഃ സ്യൂ രസാനുഗാഃ ||൨||

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മിഥ്യേത്യാദി| ആഹാരസ്യ മിഥ്യാത്വം പ്രകൃത്യാദീനാമാഹാരോപയോഗഹേതൂനാം വിരുദ്ധത്വേനോപയോഗഃ| യദാഹ ചരകഃ– "തത്ര ഖല്വിമാന്യഷ്ടാവാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ– പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപയോക്ത്രഷ്ടമാനി|" (ച. വി. അ. ൧) ഇതി| അത്ര പ്രകൃതിര്ദ്രവ്യാണാം സ്വാഭാവികഗുരുത്വലഘുത്വാദിഗുണയോഗഃ, യഥാ– മാഷമുദ്ഗയോഃ; കരണം സംസ്കാരഃ, യഥാ– വ്രീഹേര്ഗുരോര്ലഘവോ ലാജാഃ; സംയോഗഃ സംഹതീഭാവഃ, യഥാ– ക്ഷീരമത്സ്യയോഃ; രാശിരാഹാരസ്യ ദ്രവാദ്രവസ്യാവയവേന സമുദായേന വാ പരിമാണം; ദേശോ ദ്രവ്യോത്പത്തിപ്രചാരാദിസ്ഥാനം; കാലോ നിത്യഗശ്ചാവസ്ഥികശ്ച; ഉപയോഗസംസ്ഥാ ഉപയോഗനിയമഃ, യഥാ– ജീര്ണാന്ന ഏവ ഭുഞ്ജീത; ഉപയോക്താ സ്വയം നിരൂപിതാത്മപ്രകൃത്യാദികഃ പുരുഷ ഇതി| വിഹാരസ്യ മിഥ്യാത്വമയഥാബലമാരമ്ഭാദി| ആമാശയാശ്രയാ ഇത്യനേനാമാശയപ്രാപ്തിവ്യതിരേകേണ ദോഷാ ജ്വരം നാരഭന്ത ഇതി പ്രതിപാദയന്തി| ആമാശയശ്ച “നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ|” (ച. വി. അ. ൨) ഇതി ചരകേണോക്തഃ| ബഹിര്നിരസ്യ കോഷ്ഠാഗ്നിമിതി കോഷ്ഠാഗ്നിരേവ ദോഷോത്ക്ഷിപ്തോ ബഹിര്നിര്ഗത ഊഷ്മതയാ പ്രതിഭാതി| കോഷ്ഠാഗ്നിമിതി ധാത്വാദ്യഗ്നിനിരാസാര്ഥമ്| ജ്വരദാ ജ്വരകാരിണഃ| രസാനുഗാ രസസമ്ബദ്ധാഃ, അവശ്യം രസം ദൂഷയിത്വാ ജ്വരോത്പാദകാ ഇതി| ‘ഏഷാ ച സമ്പ്രാപ്തിഃ ശാരീരാണാമേവ നത്വാഗന്തൂനാം, തേഷാം വ്യഥാപൂര്വകത്വം തതോ വാതാദ്യനുബന്ധഃ,’ ഇതി ജേജ്ജടഃ| അത ഏവ സുശ്രുതേ ആഗന്തുസമ്പ്രാപ്തിഃ പൃഥഗേവ പഠ്യതേ| യഥാ– “ശ്രമക്ഷതാഭിഘാതേഭ്യോ ദേഹിനാം കുപിതോऽനിലഃ| പൂരയിത്വാऽഖിലം ദേഹം ജ്വരമാപാദയേദ്ഭൃശമ്||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| അത്ര ന ആമാശയഗത ഏവ വായുഃ, കിന്തൂര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്രസവാഹിസ്രോതശ്ചരഃ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “തത്രാഭിഘാതജോ വായുഃ പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന്| സവ്യഥാശോഥവൈവര്ണ്യം കരോതി സരുജം ജ്വരമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| നനു, ആഗന്തുജ്വരേऽപ്യൂഷ്മോപലഭ്യതേ, “ഊഷ്മാ ച പിത്താദൃതേ നാസ്തി” (വാ. ചി. അ. ൧) ഇത്യുക്തമ്, അത ആഗന്തുരപി ശാരീരഃ സ്യാത്| നൈവമ്, ഉത്തരകാലം തദുത്പത്തേഃ| യദുക്തമ്– “ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വോ ജ്വരോऽഷ്ടമോ ഭവതി; സ കിഞ്ചിത്കാലമാഗന്തുഃ കേവലോ ഭൂത്വാ പശ്ചാദ്ദോഷൈരനുബധ്യതേ|” (ച. നി. അ. ൧); തഥാ– “ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരം നിജസ്തഥാऽऽഗന്തുമപി പ്രവൃദ്ധഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇതി| നനു, മിഥ്യാഹാരേത്യാദിനാ ഏകൈവ സമ്പ്രാപ്തിരുക്താ; ഏതച്ച ന യുക്തം, യതഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ സംയോഗഭേദഃ, സംയോഗഭേദശ്ച സംയോഗിഭേദനിബന്ധനഃ, സംയോഗിനശ്ചാത്ര വാതാദയോ നാനാവിധാഃ, തതശ്ച സമ്പ്രാപ്തേരപി നാനാത്വം സ്യാത്; നഹി വാതപിത്തയോര്യഃ സംയോഗഃ സ ഏവ കഫപിത്തയോരിതി| ഉച്യതേ– അനേകൈവ സമ്പ്രാപ്തിഃ കിന്ത്വേകജാതീയാ, ആശയദുഷ്ട്യാദേഃ സര്വത്രാവിശേഷേണാഭിധാനാത്; ഏവമാഗന്തുസമ്പ്രാപ്തിരപി സംയോഗഭേദാദ്ഭിന്നേതി||൨||

Adhikarana jvarasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3

സ്വേദാവരോധഃ സന്താപഃ സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം തഥാ | യുഗപദ്യത്ര രോഗേ ച സ ജ്വരോ വ്യപദിശ്യതേ ||൩||

ജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്വേദാവരോധ ഇത്യാദി| സ്വേദാവരോധോ ഘര്മാനിര്ഗമഃ| താപ ഇതി വക്തവ്യേ സന്താപഗ്രഹണാദ്ദേഹേന്ദ്രിയമനസാം താപം ലക്ഷയതി| തദുക്തം ചരകേ– “ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി; “ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈകൃത്യം ജ്ഞേയം സന്താപലക്ഷണമ്|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തഥാ– “വൈചിത്ത്യമരതിര്ഗ്ലാനിര്മനഃസന്താപലക്ഷണമ്|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം സര്വാങ്ഗവേദനാ| യുഗപദിതി മിലിതമേതല്ലക്ഷണം, പ്രത്യേകശോ വ്യഭിചാരാത്; സ്വേദാവരോധോ ഹി കുഷ്ഠപൂര്വരൂപേ, തഥാ സന്താപോ ദാഹാഖ്യേ രോഗേ, സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം സര്വാങ്ഗവാതരോഗേ ഇതി| നനു, പൈത്തികേ സ്വേദാഗമാത്, വാതികേ വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വാത് സര്വാങ്ഗഗ്രഹണാവ്യവസ്ഥിതേശ്ചാവ്യാപകം ലക്ഷണമിതി| അത്ര ജേജ്ജടകാര്തികകുണ്ഡാദയഃ സമാദധുഃ– ഉത്സര്ഗാപവാദഭാവേന വ്യവസ്ഥിതിരിതി| തന്ന സങ്ഗതമിത്യന്യേ; വിധൌ ഹ്യുത്സര്ഗാപവാദഭാവോ നതു ലക്ഷണേ, അവ്യാപ്ത്യതിവ്യാപ്ത്യോര്ലക്ഷണദോഷാത്; തസ്മാത് സ്വേദോऽഗ്നിഃ ‘സ്വിദ്യതേऽനേന’ ഇതി വ്യുത്പത്ത്യാ; തസ്യാവരോധോ ദോഷവ്യാപ്തിഃ| വാതജ്വരേ യദ്യപി വായോശ്ചലത്വേനാരമ്ഭവിസര്ഗയോര്വൈഷമ്യം, തഥാऽപി സര്വദേഹഗതജ്വരാരമ്ഭകദോഷദുഷ്ട്യനിവൃത്തേരനുദ്ഭൂതസര്വാങ്ഗഗ്രഹണസ്യ വിദ്യമാനതൈവേതി ന വ്യഭിചാരഃ| ചരകേ തു ജ്വരലക്ഷണം “ ജ്വരപ്രത്യാത്മികം ലിങ്ഗം സന്താപോ ദേഹമാനസഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| നനു, “ശാരീരോ ജായതേ പൂര്വം ദേഹേ മനസി മാനസഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ചരകവചനാദ്ദേഹമനസോരന്യോന്യവ്യഭിചാരാദലക്ഷണമിതി ചേത്; തന്ന, സൂക്ഷ്മതരകാലവ്യവഹിതസ്യാന്യതരരൂപസ്യാവശ്യമ്ഭാവിത്വാത്| യഥാ– ഗുണവദ്ദ്രവ്യമിതി ദ്രവ്യലക്ഷണമിതി||൩||

Adhikarana jvarapUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

ശ്രമോऽരതിര്വിവര്ണത്വം വൈരസ്യം നയനപ്ലവഃ | ഇച്ഛാദ്വേഷൌ മുഹുശ്ചാപി ശീതവാതാതപാദിഷു ||൪|| ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദോ ഗുരുതാ രോമഹര്ഷോऽരുചിസ്തമഃ | അപ്രഹര്ഷശ്ച ശീതം ച ഭവത്യുത്പത്സ്യതി ജ്വരേ ||൫|| (സാമാന്യതോ വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥം സമീരണാത് | പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ കഫാദന്നാരുചിര്ഭവേത് ||൬|| രൂപൈരന്യതരാഭ്യാം തു സംസൃഷ്ടൈര്ദ്വന്ദ്വജം വിദുഃ | സര്വലിങ്ഗസമവായഃ സര്വദോഷപ്രകോപജേ) ||൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

പൂര്വരൂപമാഹ– ശ്രമ ഇത്യാദി| ശ്രമഃ ശ്രാന്തത്വമിവ| അരതിരനവസ്ഥിതചിത്തത്വമ്, അരതിഃ ക്രീഡാഭാവ ഇതി കാര്തികഃ| വിവര്ണത്വം മ്ലാനഗാത്രത്വമ്| യത്തു ‘‘ദുഷ്ടാഃ സ്വഹേതുഭിര്ദോഷാഃ’’ ഇത്യാരഭ്യ “സ്വകാലേഷു ജ്വരാഗമമ്| ജനയന്ത്യഥ വൃദ്ധിം ച സ്വവര്ണം ച ത്വഗാദിഷു||” (സു. ചി. അ. ൩൯) ഇതി സമ്പ്രാപ്തൌ വൃദ്ധസുശ്രുതവചനം, തദത്യര്ഥജൃമ്ഭാദിവദ്വിശിഷ്ടപൂര്വരൂപാഭിപ്രായേണ, സമ്പ്രാപ്ത്യവസ്ഥാപന്നദോഷജന്യത്വാത് പൂര്വരൂപസ്യേതി| വൈരസ്യമിതി മുഖസ്യ വിരുദ്ധരസതാ| നയനപ്ലവോऽശ്രുപൂര്ണനേത്രത്വമ്| യദുക്തം ചരകേ– " ആലസ്യം നയനേ സാസ്രേ" (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| ആദിശബ്ദാദമ്ബുജ്വലനയോരപി അനിശ്ചിതേച്ഛാദ്വേഷയോര്ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– ‘‘ജ്വലനാതപവായ്വമ്ബുഭക്തിദ്വേഷാവനിശ്ചിതൌ|’’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അന്യേ തു ശൈത്യൌഷ്ണ്യസാധര്മ്യാജ്ജലാനലൌ ഗ്രാഹയന്തി, ആദിശബ്ദേന ച ശയനാദികമ്| തമോऽന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാസംവിത്തിഃ| അപ്രഹര്ഷഃ പ്രീത്യഭാവഃ| ജ്വലനേച്ഛയാ ശീതേ ലബ്ധേ ശീതം ചേതി വചനം ശീതസ്യ വിശേഷേണ ബോധനാര്ഥമ്| ചകാരേണ വാതവിദ്വേഷാദിഗ്രഹണമിത്യാഹുഃ| ഉത്പത്സ്യതീതി ഭവിഷ്യതി ജ്വരേ| ഉത്പത്സ്യതീതി ആത്മനേപദാനിത്യത്വേന; തച്ച ചക്ഷിങ ഇകാരേണ ‘ അനുദാത്തങിത ആത്മനേപദമ്’ (പാ. അ. ൧/൩/൧൨) ഇത്യാത്മനേപദേ സിദ്ധേ തദര്ഥം ങിത്കരണേന ജ്ഞാപിതമിതി ശാബ്ദികാഃ| ഗദാധരസ്തു– ‘ഉത്പിത്സതി’ ഇതി പഠിത്വാ ‘പദ ഗതൌ’ ഇത്യസ്യ സന്നന്തസ്യ ‘ സനിമീമാഘുരഭലഭശകപതപദാമ്|’ (അ. ൭ പാ. ൪ സൂ. ൫൪) ഇത്യാദിനാ ഇസി കൃതേ ‘പൂര്വവത് സനഃ’ (അ. ൧ പാ. ൩ സൂ. ൬൨) ഇത്യത്ര ഭിന്നവാക്യതയാ പരസ്മൈപദമിതി വ്യാചഷ്ടേ ഇതി||൪-൭||

Adhikarana vAtajvaralakShaNam (8-9) · Śloka 9

വേപഥുര്വിഷമോ വേഗഃ കണ്ഠൌഷ്ഠപരിശോഷണമ് | നിദ്രാനാശഃ ക്ഷവസ്തമ്ഭോ ഗാത്രാണാം രൌക്ഷ്യമേവ ച ||൮|| ശിരോഹൃദ്ഗാത്രരുഗ്വക്ത്രവൈരസ്യം ഗാഢവിട്കതാ | ശൂലാധ്മാനേ ജൃമ്ഭണം ച ഭവന്ത്യനിലജേ ജ്വരേ ||൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

വാതപിത്തകഫാനാം യഥാപൂര്വം ഭൂരിദാരുണവികാരകര്തൃത്വേന പ്രാധാന്യം, യദുക്തം ചരകേ– ‘‘അശീതിര്വാതവികാരാശ്ചത്വാരിംശത്പിത്തവികാരാഃ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ|’’ (ച. സൂ. അ. ൨൦) ഇതി; തഥാ ദാരുണാശ്ച വാതവികാരാ ആക്ഷേപകപക്ഷാഘാതാദയഃ; അതഃ പ്രാധാന്യാത് പ്രഥമം വാതജ്വരലക്ഷണമാഹ– വേപഥുരിത്യാദി| ഏവമന്യത്രാപി വാതാദിക്രമനിര്ദേശേന വേദിതവ്യമ്| വിഷമോ വേഗ ഇതി വേഗോ ജ്വരസ്യ പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിര്വാ, തസ്യ വൈഷമ്യമനിയതകാലത്വമ്, അങ്ഗേഷു ചൌഷ്ണ്യാദ്യനിയതത്വമ്| ക്ഷവശ്ഛിക്കാ ‘ ഹാ~ംചി’ ഇതി ലോകേ| സ്തമ്ഭോ ഗാത്രാണാം ജഡിമാ, രൌക്ഷ്യമപി ഗാത്രാണാമേവേതി ഗദാധരാദയോ വ്യാചക്ഷതേ; തച്ചാനവധാനാദ്വ്യാഖ്യാതമിതി ലക്ഷ്യതേ; ക്ഷവസ്യ സ്തമ്ഭഃ ക്ഷവസ്തമ്ഭ ഇത്യേകപദതാऽത്ര യുജ്യതേ| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– ‘‘ഹര്ഷോ രോമാങ്ഗദന്തേഷു വേപഥുഃ ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ ഘര്മേച്ഛാ വിലാപശ്ചാനിലജ്വരേ||’’(വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ചരകേऽപി നിദാനേ ‘‘ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിനിഗ്രഹഃ’’ (ച. നി. അ. ൧) ഇതി പഠിതമ്| വിനിഗ്രഹശബ്ദസ്തു തത്ര നിരോധാര്ഥ ഏവാചാര്യേണ നിര്ദിഷ്ടഃ; യഥാ വാതഗുല്മനിദാനേ– “രൂക്ഷാന്നപാനം വിഷമാതിമാത്രം വിചേഷ്ടിതം വേഗവിനിഗ്രഹശ്ച|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇതി; തഥാऽന്തര്വേഗജ്വരലക്ഷണേ “ദോഷവര്ചോവിനിഗ്രഹഃ” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ഏതേന, ജ്വരമുക്തിലക്ഷണേ ക്ഷവസ്യ പാഠാത് കഥമേതല്ലക്ഷണമിതി യദാശങ്കിതം കാര്തികകുണ്ഡേന തദപി നിരസ്തമ്| ആധ്മാനം വായുനാ സവേദനമുദരപൂര്ണത്വമ്| ശിരോഹൃദ്ഗാത്രരുഗിത്യത്ര ഗാത്രഗ്രഹണേന ശിരോഹൃദ്ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വിശേഷേണ ശിരസി ഹൃദി ച വേദനാര്ഥമ്| ഏതാനി രൂപാണി പ്രായോഭാവിത്വേന നിര്ദിഷ്ടാനി സുശ്രുതേന, തേന ചകാരേണാന്യാന്യപി ചരകനിദാനോക്താനി ബോദ്ധവ്യാനി| താന്യേവ ഗദ്യേനോക്താനി സുഖഗ്രഹണാര്ഥം ശ്ലോകേന മയാ പ്രദര്ശ്യന്തേ– “ഭവന്തി വിവിധാ വാതവേദനാഃ പാദസുപ്തതാ| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം കര്ണസ്വനോ വക്ത്രകഷായതാ|| ഊരുസാദോ ഹനുസ്തമ്ഭോ വിശ്ലേഷഃ സന്ധിജാനുനോഃ| ശുഷ്കകാസോ വമിര്ലോമദന്തഹര്ഷഃ ശ്രമഭ്രമൌ|| അരുണം നേത്രമൂത്രാദി തൃട്പ്രലാപോഷ്ണകാമിതാഃ|” ഇതി||൮-൯||

Adhikarana pittajvaralakShaNam (10-11) · Śloka 11

വേഗസ്തീക്ഷ്ണോऽതിസാരശ്ച നിദ്രാല്പത്വം തഥാ വമിഃ | കണ്ഠൌഷ്ഠമുഖനാസാനാം പാകഃ സ്വേദശ്ച ജായതേ ||൧൦|| പ്രലാപോ വക്ത്രകടുതാ മൂര്ഛാ ദാഹോ മദസ്തൃഷാ | പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം പൈത്തികേ ഭ്രമ ഏവ ച ||൧൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

പിത്തജ്വരലക്ഷണമാഹ– വേഗസ്തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| അതിസാരഃ പിത്തസ്യ സരത്വേന സദ്രവാ പ്രവൃത്തിര്ന ത്വതിസാര ഏവ, തസ്യ ജ്വരോപദ്രവത്വാത്| നിദ്രാല്പത്വം സ്വല്പനിദ്രാത്വമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “നിദ്രാനാശോऽനിലാത് പിത്താത്” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇത്യാദി| വമിഃ പിത്തസ്യ കഫസ്ഥാനഗമനാത്| സ്വേദോ ഘര്മാഗമനം, പ്രായേണ സാമദോഷേണ സ്രോതസാം നിരോധാത് സര്വജ്വരേഷു ഘര്മനിരോധഃ, അത്ര തു പിത്തസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാജ്ജ്വരപ്രഭാവാദ്വാ സ ന ഭവതീതി| പ്രലാപോऽസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| വക്ത്രകടുതാ മുഖതിക്തത്വം, ചരകേ ഹി പൈത്തികനാനാത്മജചത്വാരിംശദ്വികാരേഷു തിക്താസ്യതായാഃ പാഠാദനുഭവാച്ച| കാര്തികസ്ത്വരോചകേ “കട്വമ്ലമുഷ്ണം വിരസം ച പൂതി പിത്തേന വിദ്യാല്ലവണം ച വക്ത്രമ്|” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി വചനം ദൃഷ്ടാന്തമുപന്യസ്യ കടുമുഖത്വമപീച്ഛതി| തന്ന, തത്രാപി സന്ദേഹാത്| യദുക്തമ്– “കടു സ്യാത് കടുതിക്തയോഃ|” ഇതി| തസ്മാത് “യോऽമ്ലം ഭൃശോഷ്ണം കടുതിക്തവക്ത്രഃ പീതം സരക്തം ഹരിതം വമേദ്വാ| സദാഹചോഷജ്വരവക്ത്രശോഷം സാ പിത്തകോപപ്രഭവാ ഹി ഛര്ദിഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) ഇതി സുശ്രുതവചനാത് കടുമുഖത്വമപ്യേഷ്ടവ്യമിതി| മൂര്ഛേതി മൂര്ഛാ രൂപാദ്യവിജ്ഞാനം, തമഃപ്രവേശോ വിസ്മൃതിരിത്യാഹുഃ| മദോ മത്തത്വമിവ, യഥാ– പൂഗകോദ്രവധത്തൂരഭക്ഷണാദൌ| ഭ്രമ ഇതി ഭ്രമശ്ചക്രസ്ഥിതസ്യേവ ഭ്രമദ്വസ്തുദര്ശനമിത്യാഹുഃ; അന്യേ തു സ്വദേഹഭ്രമണജ്ഞാനമ്| നനു, ഭ്രമസ്യാശീതിവാതവികാരപഠിതസ്യ വാതനാനാത്മജത്വാത് കഥം പിത്തവികാരേ പാഠഃ? ഉച്യതേ, “ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ|” ഇതി വചനാത് പൈത്തികേ വാതാനുബന്ധാത് ഭ്രമഃ, ഇതി ജേജ്ജടഃ സമാധാനമുക്തവാന്| അഥവാ ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനപ്രഭാവാത് കാരണാദൃഷ്ടസ്യാപി രൂപസ്യ കാര്യ ഉപലമ്ഭഃ; യഥാ– അരൂപവാതാരബ്ധാതിസാരാദാവിവാരുണത്വം, ഹരിദ്രാചൂര്ണസംയോഗ ഇവ ലൌഹിത്യമ്| യത്തൂക്തം സുശ്രുതേ– “രജഃപിത്താനിലാദ്ഭ്രമഃ|” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇതി, തത്രാപി വാതാനുഗതപിത്തജത്വമേവ ബോദ്ധവ്യമ്, അന്യഥാ ഭ്രമസ്യ വാതികനാനാത്മജത്വമേവ ന സ്യാദിതി| അപരേ തു പിത്തദൂഷിതനേത്രത്വേന വിപര്യസ്തജ്ഞാനം ഭ്രമഃ, ‘പീതഃ ശങ്ഖ’ ഇത്യാദിവത്| ചകാരഃ പൂര്വവദനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ| തദ്യഥാ– തീവ്രോഷ്മതാ രക്തകോഠാഃ ശീതേച്ഛതാऽരുചിരിതി||൧൦-൧൧||

Adhikarana kaphajvaralakShaNam (12-13) · Śloka 13

സ്തൈമിത്യം സ്തിമിതോ വേഗ ആലസ്യം മധുരാസ്യതാ | ശുക്ലമൂത്രപുരീഷത്വം സ്തമ്ഭസ്തൃപ്തിരഥാപി ച ||൧൨|| (നാത്യുഷ്ണഗാത്രതാ ഛര്ദിരങ്ഗസാദോऽവിപാകിതാ) | ഗൌരവം ശീതമുത്ക്ലേദോ രോമഹര്ഷോऽതിനിദ്രതാ | ( സ്രോതോരോധോ രുഗല്പത്വം പ്രസേകോ ലവണാസ്യതാ | നാത്യുഷ്ണഗാത്രതാ, ച്ഛര്ദിര്ലാലാസ്രാവോऽവിപാകതാ) | പ്രതിശ്യായോऽരുചിഃ കാസഃ കഫജേऽക്ഷ്ണോശ്ച ശുക്ലതാ ||൧൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

കഫജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്തൈമിത്യമിത്യാദി| സ്തൈമിത്യമങ്ഗാനാമാര്ദ്രപടാവഗുണ്ഠിതത്വമിവ| സ്തിമിതോ വേഗോ മന്ദോ വേഗഃ| ആലസ്യമിതി “സമര്ഥസ്യാപ്യനുത്സാഹഃ കര്മണ്യാലസ്യമുച്യതേ|” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇത്യാലസ്യലക്ഷണമാഹുഃ| സ്തമ്ഭോऽങ്ഗസ്തബ്ധതാ| തൃപ്തിസ്തൃപ്തസ്യേവാന്നാനഭിലാഷഃ| ഉത്ക്ലേദഃ കണ്ഠോപസ്ഥിതവമനത്വമിവ| അരുചിരത്ര സത്യപ്യഭിലാഷേ അഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമിതി ഭേദഃ| ചകാരഃ പൂര്വവത്| തേന “തഥാऽങ്ഗേ പീഡകാഃ ശീതാഃ പ്രസേകശ്ഛര്ദിതന്ദ്രികേ| ഹൃദുപലേപ ഉഷ്ണാഭിലാഷിതാ വഹ്നിമാര്ദവമ്||” ഇതി||൧൨-൧൩||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (14) · Śloka 15

തൃഷ്ണാ മൂര്ഛാ ഭ്രമോ ദാഹഃ സ്വപ്നനാശഃ ശിരോരുജാ | കണ്ഠാസ്യശോഷോ വമഥൂ രോമഹര്ഷോऽരുചിസ്തമഃ ||൧൪|| പര്വഭേദശ്ച ജൃമ്ഭാ ച വാതപിത്തജ്വരാകൃതിഃ |൧൫| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

വാതപിത്തജ്വരലക്ഷണമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| പര്വാണി ഭിദ്യന്ത ഇവ വേദനാ പര്വഭേദഃ| ഏതാനി ച ലിങ്ഗാനി വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധസ്യ ബോദ്ധവ്യാനി| വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധത്വം ചൈഷാം കേവലവാതികപൈത്തികജ്വരലക്ഷണാനാം മധ്യേ കേഷാഞ്ചിദേവ നിയമേന പാഠാത്തദതിരിക്തലക്ഷണപാഠാച്ച ബോദ്ധവ്യമ്| യഥാ– അത്രൈവ വാതപൈത്തികേऽരുചിരോമഹര്ഷൌ, വക്ഷ്യമാണവാതശ്ലൈഷ്മികേ സ്വേദഃ സന്താപശ്ച, ഏവം കഫപൈത്തികേ അനവസ്ഥിതശീതദാഹൌ, ഏവം സന്നിപാതജേ സാസ്രകലുഷാദിനേത്രത്വം ശിരോലോഠനാദി| പ്രകൃതിസമവായാരബ്ധേ തു വാതജാദിജ്വരലിങ്ഗാന്യേവ സമസ്താനി കതിപയാനി വാ ഭവന്തി| അത ഏവ ചികിത്സിതേ ചരകഃ വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാനാം ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതജ്വരാണാം ലക്ഷണാനി സാക്ഷാത് പഠിത്വാ നിദാനസ്ഥാനോക്തവാതാദിജ്വരലിങ്ഗാതിദേശേന പ്രകൃതിസമസമവേതാനാം ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതജ്വരാണാം ലക്ഷണമുക്തവാന്| യദാഹ– “നിദാനേ ത്രിവിധാ പ്രോക്താ യാ പൃഥഗ്ജജ്വരാകൃതിഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതാനാം തഥാ ചോക്തം സ്വലക്ഷണമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| ഏവം വക്ഷ്യമാണം ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതലക്ഷണം വ്യാഖ്യേയമ്| പ്രകൃതിസമസമവായവികൃതിവിഷമസമവായയോശ്ചായമര്ഥഃ– പ്രകൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ സമഃ കാരണാനുരൂപഃ സമവായഃ കാര്യകാരണഭാവസമ്ബന്ധഃ പ്രകൃതിസമസമവായഃ, കാരണാനുരൂപം കാര്യമിത്യര്ഥഃ; യഥാ– ശുക്ലതന്തുസമവായാരബ്ധസ്യ പടസ്യ ശുക്ലത്വമ്| വികൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ വിഷമഃ കാരണാനനുരൂപഃ സമവായോ വികൃതിവിഷമസമവായഃ, യഥാ– ഹരിദ്രാചൂര്ണസംയോഗജം ലൌഹിത്യമിതി||൧൪||–

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNam (15-16) · Śloka 16

സ്തൈമിത്യം പര്വണാം ഭേദോ നിദ്രാ ഗൌരവമേവ ച ||൧൫|| ശിരോഗ്രഹഃ പ്രതിശ്യായഃ കാസഃ സ്വേദാപ്രവര്തനമ് | സന്താപോ മധ്യവേഗശ്ച വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാകൃതിഃ ||൧൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ– സ്തൈമിത്യം പര്വണാം ഭേദ ഇത്യാദി| സ്വേദാപ്രവര്തനം സ്വേദസ്യ ആ സമന്താദകാരണേന പ്രവര്തനം വികൃതവിഷമസമസമവായാരബ്ധത്വാദിതി കാര്തികഃ| യുക്തം ചൈതത്; യദാഹ ഹാരീതഃ– “ശിരോഗ്രഹഃ സ്വേദഭവോ ജ്വരസ്യ കാസശ്ച ലിങ്ഗം കഫവാതജസ്യ|” ഇതി| സ്വേദഭവഃ സ്വേദോത്പത്തിഃ| മധ്യവേഗോ നാതിതീക്ഷ്ണോ നാതിമൃദുരിതി||൧൫-൧൬||

Adhikarana shleShmapittajvaralakShaNam (17) · Śloka 17

ലിപ്തതിക്താസ്യതാ തന്ദ്രാ മോഹഃ കാസോऽരുചിസ്തൃഷാ | മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതം ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരാകൃതിഃ ||൧൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ– ലിപ്തേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാ ലിപ്തം ച പിത്തേന തിക്തം ച ആസ്യം മുഖം യസ്യ, തസ്യ ഭാവോ ലിപ്തതിക്താസ്യതാ| തന്ദ്രാ നിദ്രാവത്ക്ലാന്തിഃ| മോഹോ മൂര്ഛാ| ഏതാനി ലിങ്ഗാനി പ്രായോഭാവിത്വേന നിര്ദിഷ്ടാനി, തേനാന്യാന്യപി ചരകോക്താനി ബോദ്ധവ്യാനി| യഥാ– “തഥാ സ്തമ്ഭശ്ച സംസ്വേദഃ കഫപിത്തപ്രവര്തനമ്|” ഇതി||൧൭||

Adhikarana sAnnipAtikajvaralakShaNam (18-23) · Śloka 23

ക്ഷണേ ദാഹഃ ക്ഷണേ ശീതമസ്ഥിസന്ധിശിരോരുജാ | സാസ്രാവേ കലുഷേ രക്തേ നിര്ഭുഗ്നേ ചാപി ലോചനേ ||൧൮|| സസ്വനൌ സരുജൌ കര്ണൌ കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാവൃതഃ | തന്ദ്രാ മോഹഃ പ്രലാപശ്ച കാസഃ ശ്വാസോऽരുചിര്ഭ്രമഃ ||൧൯|| പരിദഗ്ധാ ഖരസ്പര്ശാ ജിഹ്വാ സ്രസ്താങ്ഗതാ പരമ് | ഷ്ഠീവനം രക്തപിത്തസ്യ കഫേനോന്മിശ്രിതസ്യ ച ||൨൦|| ശിരസോ ലോഠനം തൃഷ്ണാ നിദ്രാനാശോ ഹൃദി വ്യഥാ | സ്വേദമൂത്രപുരീഷാണാം ചിരാദ്ദര്ശനമല്പശഃ ||൨൧|| കൃശത്വം നാതിഗാത്രാണാം പ്രതതം കണ്ഠകൂജനമ് | കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ് ||൨൨|| മൂകത്വം സ്രോതസാം പാകോ ഗുരുത്വമുദരസ്യ ച | ചിരാത്പാകശ്ച ദോഷാണാം സന്നിപാതജ്വരാകൃതിഃ ||൨൩|| (ച. ചി. അ. ൩) |

സാന്നിപാതികജ്വരലക്ഷണമാഹ– ക്ഷണേ ദാഹ ഇത്യാദി| രുജാ ശൂലമ്, അസ്ഥ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| സാസ്രാവേ സാശ്രുണീ| കലുഷേ ആവിലവര്ണേ| നിര്ഗതം ഭുഗ്നം സങ്കുചിതതാ യയോസ്തേ നിര്ഭുഗ്നേ, “വിസ്ഫാരിതേ ഇത്യര്ഥഃ” ഇതി ജേജ്ജടഃ; “അന്തഃപ്രവിഷ്ടേ” ഇത്യന്യേ, “അതികുടിലേ” ഇതി ചക്രഃ| ശൂകൈഃ ശൂകശിമ്ബി(മ്ബാ)ധാന്യാദേഃ| പരിദഗ്ധാ ദഗ്ധവത്കൃഷ്ണവര്ണാ| ഖരസ്പര്ശാ ഖരോഗോജിഹ്വാവത് സ്പര്ശോ യസ്യാം സാ തഥാ| സ്രസ്താങ്ഗതാ നിഃസഹാവയവതാ| ഷ്ഠീവനം രക്തസ്യ പിത്തസ്യ വാ മുഖേന സ്വല്പോദ്ഗിരണമ്| ശിരസോ ലോഠനമിതസ്തതശ്ചാലനമ്| കൃശത്വം നാതിഗാത്രാണാം ദോഷപൂര്ണത്വേന| പ്രതതം നിരന്തരമ്| കോഠോ ഭാലുകിതന്ത്രേ പഠിതഃ| തദ്യഥാ– “വരടീദഷ്ടസങ്കാശഃ കണ്ഡൂമാംല്ലോഹിതോऽസ്രകഫപിത്താത്| ക്ഷണികോത്പാദവിനാശഃ കോഠ ഇതി നിഗദ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ||” ഇതി| മൂകത്വം മന്ദവചനതാ, അവചനതാ വാ| ഗുരുത്വമുദരസ്യ ച ഉദരഗൌരവമ്, ചിരാത്പാകശ്ച ദോഷാണാമിതി അതിസാമതാരബ്ധത്വേന| ചകാരാദന്യാന്യപി ച ബോദ്ധവ്യാനി| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “തദ്വച്ഛീതം മഹാനിദ്രാ ദിവാ ജാഗരണം നിശി| സദാ വാ നൈവ വാ നിദ്രാ മഹാന് സ്വേദോऽഥവാ ന വാ|| ഗീതനര്തനഹാസ്യാദിവികൃതേഹാപ്രവര്തനമ്|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ഏതച്ച ലക്ഷണം ത്രയോദശസന്നിപാതേഷു മധ്യേ സ്വമാനാദ്വൃദ്ധൈര്ദോഷൈസ്തുല്യൈരാരബ്ധസ്യ ജ്വരസ്യ ചരകേണ പഠിതം; ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണാദീനാം ച ദ്വാദശാനാം ലക്ഷണം തത്രൈവ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാച കാശ്മീരപാഠേ ചരകഃ– “ഭ്രമഃ പിപാസാ ദാഹശ്ച ഗൌരവം ശിരസോऽതിരുക്| വാതപിത്തോല്ബണേ വിദ്യാല്ലിങ്ഗം മന്ദകഫേ ജ്വരേ|| ശൈത്യം കാസോऽരുചിസ്തന്ദ്രാപിപാസാദാഹഹൃദ്വ്യഥാഃ| വാതശ്ലേഷ്മോല്ബണേ വ്യാധൌ ലിങ്ഗം പിത്താവരേ വിദുഃ|| ഛര്ദിഃ ശൈത്യം മുഹുര്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ മോഹോऽസ്ഥിവേദനാ| മന്ദവാതേ വ്യവസ്യന്തി ലിങ്ഗം പിത്തകഫോല്ബണേ|| സന്ധ്യസ്ഥിശിരസഃ ശൂലം പ്രലാപോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| വാതോല്ബണേ സ്യാദ്ദ്വ്യനുഗേ തൃഷ്ണാ കണ്ഠാസ്യശുഷ്കതാ|| രക്തവിണ്മൂത്രതാ ദാഹഃ സ്വേദസ്തൃഷ്ണാ ബലക്ഷയഃ| മൂര്ഛാ ചേതി ത്രിദോഷേ സ്യാല്ലിങ്ഗം പിത്തേ ഗരീയസി| ആലസ്യാരുചിഹൃല്ലാസദാഹവമ്യരതിഭ്രമൈഃ| കഫോല്ബണം സന്നിപാതം തന്ദ്രാ കാസേന ചാദിശേത്|| പ്രതിശ്യാച്ഛര്ദിരാലസ്യം തന്ദ്രാऽരുച്യഗ്നിമാര്ദവമ്| ഹീനവാതേ പിത്തമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ മതമ്|| ഹാരിദ്രമൂത്രനേത്രത്വം ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോऽരുചിഃ| ഹീനവാതേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്|| ശിരോരുഗ്വേപഥുശ്വാസപ്രലാപശ്ഛര്ദ്യരോചകാഃ| ഹീനപിത്തേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്|| ശീതതാ ഗൌരവം തന്ദ്രാ പ്രലാപോऽസ്ഥിശിരോതിരുക്| ഹീനപിത്തേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ വിദുഃ|| വര്ചോഭേദോऽഗ്നിദൌര്ബല്യം തൃഷ്ണാ ദാഹോऽരുചിര്ഭ്രമഃ| കഫഹീനേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ വിദുഃ|| ശ്വാസഃ കാസഃ പ്രതിശ്യായോ മുഖശോഷോऽതിപാര്ശ്വരുക്| കഫഹീനേ പിത്തമധ്യേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| വികൃതൌ നിയമോ നാസ്തി; തേന വികൃതിവിഷമസമവായാ അനേകപ്രകാരാ ഭവന്തി| അതഃ സുശ്രുതേനാപ്യന്യാദൃശഃ സന്നിപാതലക്ഷണം പഠിതമ്– “നാത്യുഷ്ണശീതോऽല്പസഞ്ജ്ഞോ ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷീ ഹതപ്രഭഃ| ഖരജിഹ്വഃ ശുഷ്കകണ്ഠഃ സ്വേദവിണ്മൂത്രവര്ജിതഃ|| സാശ്രുനിര്ഭുഗ്നനയനോ ഭക്തദ്വേഷീ ഹതസ്വരഃ| ശ്വസന്നിപതിതഃ ശേതേ പ്രലാപോപദ്രവാന്വിതഃ|| അഭിന്യാസം തു തം പ്രാഹുര്ഹതൌജസമഥാപരേ| സന്നിപാതജ്വരം കൃച്ഛ്രമസാധ്യമപരേ ജഗുഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| തഥാ ഭാലുകിതന്ത്രേ ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണാദിലക്ഷണമന്യഥാ പഠിതമ്| തദ്യഥാ– “വാതപിത്താധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ ജ്വരോऽങ്ഗമര്ദസ്തൃട്താലുശോഷപ്രമീലകാഃ|| ആധ്മാനതന്ദ്രാരുചയഃ ശ്വാസകാസഭ്രമശ്രമാഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മാധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി|| അന്തര്ദാഹോ ബഹിഃ ശീതം തസ്യ തന്ദ്രാ ച ബാധതേ| തുദ്യതേ ദക്ഷിണം പാര്ശ്വമുരഃശീര്ഷഗലഗ്രഹാഃ|| നിഷ്ഠീവേത് കഫപിത്തം ച തൃഷ്ണാ കണ്ഡൂശ്ച ജായതേ| വിഡ്ഭേദശ്വാസഹിക്കാശ്ച ബാധന്തേ സപ്രമീലകാഃ|| വിഭുഫല്ഗൂ ച തൌ നാമ്നാ സന്നിപാതാവുദാഹൃതൌ| ശ്ലേഷ്മാനിലാധികോ യസ്യ സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ശീതജ്വരോ നിദ്രാ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ പാര്ശ്വനിഗ്രഹഃ| ശിരോഗൌരവമാലസ്യമന്യാസ്തമ്ഭപ്രമീലകാഃ|| ഉദരം ദഹ്യതേ ചാസ്യ കടിര്ബസ്തിശ്ച ദൂയതേ| സന്നിപാതഃ സ വിജ്ഞേയോ മകരീതി സുദാരുണഃ|| വാതോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി| തസ്യ തൃഷ്ണാജ്വരഗ്ലാനിപാര്ശ്വരുഗ്ദൃഷ്ടിസങ്ക്ഷയാഃ|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ദാഹ ഊരുസാദോ ബലക്ഷയഃ| സരക്തം ചാസ്യ വിണ്മൂത്രം ശൂലം നിദ്രാവിപര്യയഃ|| നിര്ഭിദ്യതേ ഗുദം ചാസ്യ ബസ്തിശ്ച പരികൃത്യതേ| ആയമ്യതേ ഭിദ്യതേ ച ഹിക്കതേ വിലപത്യപി|| മൂര്ഛതി സ്ഫായതേ രൌതി നാമ്നാ വിസ്ഫുരകഃ സ്മൃതഃ| പിത്തോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ദാഹോ ജ്വരോ ഘോരോ ബഹിരന്തശ്ച വര്ധതേ| ശീതം ച സേവമാനസ്യ കുപ്യതഃ കഫമാരുതൌ|| തതശ്ചൈനം പ്രധാവന്തേ ഹിക്കാശ്വാസപ്രമീലകാഃ| വിസൂചികാ പര്വഭേദഃ പ്രലാപോ ഗൌരവം ക്ലമഃ|| നാഭിപാര്ശ്വരുജാ തസ്യ സ്വിന്നസ്യാശു വിവര്ധതേ| സ്വിദ്യമാനസ്യ രക്തം ച സ്രോതോഭ്യഃ സമ്പ്രവര്തതേ|| ശൂലേന പീഡ്യമാനസ്യ തൃഷ്ണാ ദാഹശ്ച വര്ധതേ| അസാധ്യഃ സന്നിപാതോऽയം ശീഘ്രകാരീതി കഥ്യതേ|| നഹി ജീവത്യഹോരാത്രമേതേനാവിഷ്ടവിഗ്രഹഃ| കഫോല്ബണഃ സന്നിപാതോ യസ്യ ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി|| തസ്യ ശീതജ്വരസ്വപ്നഗൌരവാലസ്യതന്ദ്രയഃ| ഛര്ദിമൂര്ഛാതൃഷാദാഹതൃപ്ത്യരോചകഹൃദ്ഗ്രഹാഃ|| ഷ്ഠീവനം മുഖമാധുര്യം ശ്രോത്രവാഗ്ദൃഷ്ടിനിഗ്രഹഃ| ശ്ലേഷ്മണോ നിഗ്രഹം ചാസ്യ യദാ പ്രകുരുതേ ഭിഷക്|| തദാ തസ്യ ഭൃശം പിത്തം കുര്യാത് സോപദ്രവം ജ്വരമ്| നിഗൃഹീതേ തു പിത്തേ ച ഭൃശം വായുഃ പ്രകുപ്യതി|| നിരാഹാരസ്യ സോऽത്യര്ഥം മേദോമജ്ജാസ്ഥി ബാധതേ| അഥാത്ര സ്നാതി ഭുങ്ക്തേ വാ ത്രിരാത്രം ന ഹി ജീവതി|| മേദോഗതഃ സന്നിപാതഃ കപ്ഫണഃ സ ഉദാഹൃതഃ| കാമാന്മോഹാച്ച ലോഭാച്ച ഭയാച്ചായം പ്രപദ്യതേ|| മധ്യഹീനാധികൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപാതോ യദാ ഭവേത്| തസ്യ രോഗാസ്ത ഏവോക്താഃ പ്രായോ ദോഷബലാശ്രയാഃ||” ഇത്യാദി| നനു, വാതാദയഃ പരസ്പരം വിരുദ്ധഗുണാഃ; വിരുദ്ധഗുണാനാം ച സമ്ഭൂയൈകകാര്യാരമ്ഭകത്വം നോപപദ്യതേ, പരസ്പരോപഘാതാത്തുഹിനദഹനയോരിവ; തത്കഥം സാന്നിപാതികവികാരോത്പത്തിരിതി ‘തദ്യഥാ– വാതസ്യ ശീതരൂക്ഷാദിഗുണയുക്തസ്യ ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന പിത്തേന, തഥാ കഫസ്യ ഗൌരവസ്നിഗ്ധാത്മകസ്യോഭാഭ്യാം വിരോധഃ| “തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ| പിത്തം സസ്നേഹതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘു വിസ്രം സരം ദ്രവമ്| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ഗുരുര്മന്ദഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ മൃത്സ്നഃ സ്ഥിരഃ കഫഃ|| കട്വമ്ലലവണം പിത്തം സ്വാദ്വമ്ലലവണഃ കഫഃ| കഷായതിക്തകടുകോ വായുര്ദുഷ്ടോऽനുമാനതഃ||” ഇതി| കിഞ്ച, മിഥ്യാഹാരവിഹാരാഭ്യാം ദോഷാ യുഗപദുത്പദ്യന്തേ ആഹോസ്വിത്കാലവ്യവധാനേന? ആദ്യേ സമബലത്വേന താരതമ്യേന വാ? നാദ്യഃ, സര്വേഷാം സമബലത്വേന പരസ്പരഘാതകാനാം യുഗപദുത്പത്തിര്ന സ്യാത്| അഥ ഭിന്നാശ്രയതയാ സാऽസ്തു; തദപി ന, കുപിതാനാം സര്വദേഹവ്യാപിത്വേന പരസ്പരസമ്ബന്ധാത്| തദുക്തമ്– “വ്യാപ്നോതി സഹസാ ദേഹമാപാദതലമസ്തകമ്|” ഇതി| കിഞ്ച ജ്വരോത്പത്തൌ താവത്കുപിതാനാമാമാശയഗതാനാം രസദൂഷകാണാം ജ്വരോത്പാദകത്വം, തന്മിലിതാനാമേവ സ്യാദ്യഥാദുഷ്ടേനേതി| ന ദ്വിതീയഃ, പൂര്വദോഷാധികത്വാത്| കിഞ്ച താരതമ്യേനോത്പത്തൌ മൂഷകമാര്ജാരവദ്വിരോധേ പ്രാഗേവ തേന പ്രബലേന ദുര്ബലാഘാതഃ സുകരഃ; ദൃശ്യതേ ച മാത്സ്യോ ന്യായഃ| അഥ യുഗപദുത്പാദകാ ആഹാരാദയോ ന ഭവന്തി; തത്ര യുഗപദുത്പാദകദ്രവ്യമേകമനേകം വാ? തസ്യ ( ഏകത്വേ)പാഞ്ചഭൌതികത്വേന വിരുദ്ധഗുണാധികാര(കരണ)സ്യ ത്രിദോഷോത്പാദകത്വം ന സ്യാത്| അസ്തു വാऽവിചാരിതരമണീയമ്| ഏകമേവാഭ്യവഹ്രീയത ഇതി കഥമ്? അസ്തു വാ സാധകത്വേന സഹകാരിണി ദ്രവ്യാഭ്യവഹാരേ തസ്യ വിരുദ്ധഗുണവത്ത്വേന ദോഷാന്തരഘാതകത്വേനാനുത്പത്തിഃ; തദവസ്ഥതയൈവ ജായമാനഃ കേവലൈകദോഷജോ ന സംസര്ഗസന്നിപാതജോ ജ്വര ഇതി| അഥാദൃഷ്ടാധീനത്വേന സഹകാരിണോ ഭാവേ (സമ്ഭവേ) ഏകാഭ്യവഹാരേ സന്നിപാതഃ, തര്ഹി സര്വേഷാം സമബലത്വേനേത്യത്രോക്തദോഷഃ സ്യാത്| അഥാനേകദ്രവ്യാണാമഭ്യവഹാരേ ത്രിദോഷപ്രകോപണം ന സമ്ഭവതി| തത്ര തുല്യാനാമേവാഭ്യവഹാരഃ കഥം? യതോऽഭിന്നരുചിത്വാത്| യഥാരുച്യഭ്യവഹാരേ താരതമ്യസമ്ബന്ധാത്| താരതമ്യേനൈവ ഭവതി പ്രകോപോ ന യുഗപദിതി പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ| അത്രാപ്യദൃഷ്ടാധീനത്വാത്തുല്യാഭ്യവഹാരേ പ്രതിഘാതകത്വാഭാവേऽപി യൌഗപദ്യം; തര്ഹി സ ഏവ ദോഷഃ| അഥ കാലവ്യവധാനേന, തത്ര പൂര്വസ്മാദുത്തരസ്യ ഭിന്നഃ കാലോ ഭവേത്; സമബലോ വാ ന്യൂനാധികബലോ വാ? നാദ്യഃ, ഉപസഞ്ജാതവിരോധിത്വേനോത്പത്തുമേവ ന ശക്നോതി| ന ദ്വിതീയഃ, ന്യൂനബലത്വേന പൂര്വപ്രബലേനൈവ വിനാശിതത്വാത്, അകിഞ്ചിത്കരത്വാച്ച| ന തൃതീയഃ, വിചാരാസഹത്വാത്| തത്ര വക്തവ്യമ് അധികബലത്വമുത്പത്തേഃ പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ? നാദ്യഃ, അനുത്പന്നസ്യാധിക്യാഭാവാത്| അധികത്വം ധര്മഃ, സ തു സതി ധര്മിണി ചിന്ത്യഃ| അഥ പശ്ചാത്? തന്ന, ഉത്പത്ത്യധികേ അധികേന ഘാതസ്യോപസഞ്ജാതവിരോധിന ഉത്പത്തിരേവ ന, കുതോऽധികത്വമ്| അത്രാപ്യധികത്വം ന സമ്ഭവതി| തസ്മാദ്വിരുദ്ധഗുണാനാം സമ്ഭൂയ കര്തൃത്വം ഘടഘടാഭാവയോരിവ ഘടഘടപ്രധ്വംസയോരിവ സഹാവസ്ഥായിത്വം നാസ്തി ദഹനതുഹിനവത്| അത്രോച്യതേ– സര്വേ വികല്പാ അനങ്ഗീകാരപാശഹതാഃ, സന്നിപാതസ്തു സ്യാദേവ; മിഥ്യാഹാരാദിനാ കുപിതാ ദോഷാ യുഗപത്കാലവ്യവധാനേന വാ, സമബലത്വേന താരതമ്യേന വാ പരസ്പരവിരുദ്ധാ അപി സ്വസ്ഥാനാദാമാശയമാഗത്യ രസം ദൂഷയിത്വാ ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതോത്പാദകാ ഭവന്തി, ഉക്തം ച– മിഥ്യാഹാരേത്യാദി| കാലവ്യവധാനേനോത്പന്നാനാമപി കാലാന്തരേണ യൌഗപദ്യമേവ ഭവതീതി ന കദാചിദനുപപത്തിഃ| നനു, കഥമാദിപശ്ചാദ്ഭാവേനോത്പന്നാനാം യൌഗപദ്യമിതി ചേത്? തന്ന, ദോഷാദ്ദോഷാന്തരോത്പത്തേഃ| തദുക്തമ്– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേത്| ഏകഃ പ്രശമിതോ ദോഷഃ സര്വാന് ദോഷാന്നിവാരയേത്||” ഇതി| തഥാച ചരകഃ– “കശ്ചിദ്ധി രോഗോ രോഗസ്യ ഹേതുര്ഭൂത്വാ പ്രശാമ്യതി||” ഇതി| അത്ര രുജാകരത്വാദ്ദോഷോऽപി രോഗ ഇതി ടീകാകൃതോ വ്യാചക്ഷതേ, ‘വികൃതോ ദോഷോ രോഗ’ ഇതി സമുദായസമുദായിനോരഭേദവാദിനാം മതം പൂര്വമേവോക്തമ്| അന്യച്ച തഥാ– “വികൃതാവികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി തേ വര്തയന്തി ച|” ഇതി| വികൃതാനാം ഘാതകത്വം രോഗരൂപേണൈവ ഭവതി, യാ വികൃതിഃ സ ഏവ രോഗ ഇതി ന ദോഷരോഗയോര്ഭേദഃ| അസ്തു വാ ഭേദഃ, മിലിതൈര്ദോഷൈഃ രോഗഃ ക്രിയത ഇതി| കഥഞ്ചിദപി ഏകാനേകദ്രവ്യാഭ്യവഹാരേ സഹകാരിണോ ദൈവാത്ത്രയാണാം പ്രകോപോ ഭവത്യേവ| ഉക്തം ച– “ദൃഷ്ടാപരാധജഃ കശ്ചിത്കശ്ചിത്പൂര്വാപരാധജഃ| തത്സങ്കരാദ്ഭവത്യന്യോ വ്യാധിരേവം ത്രിധാ സ്മൃതഃ||” ഇതി| തഥാ– “പിത്തക്ഷോഭേ തിലാഭ്യങ്ഗോ രാത്രൌ ച ദധിഭോജനമ്| അനിദ്രാ മൈഥുനം യസ്യ സന്നിപാതോ ഭവേദ്ധ്രുവമ്||” ഇതി| നനു ദോഷാണാം ബാധ്യബാധകഭാവേനാദിപശ്ചാദ്ഭാവേനോത്പത്തിര്ദോഷാദ്ദോഷാന്തരോത്പത്തിര്വാ ന സമ്ഭവതീത്യനുപദമേവോക്തമ്|” അത്ര സമാധാനമുക്തം ദൃഢബലേന, യഥാ– “വിരുദ്ധൈരപി ന ത്വേതേ ഗുണൈര്ഘ്നന്തി പരസ്പരമ്| ദോഷാഃ സഹജസാത്മ്യത്വാദ്ഘോരം വിഷമഹീനിവ||” ഇതി (ച. ചി. അ. ൨൬)| ഏതച്ചാന്യേ ദൂഷയന്തി– സഹജത്വാദിത്യനൈകാന്തികം, യതഃ സഹജാനപി ധാതൂന് ദോഷാ ഉപഘ്നന്തി; സാത്മ്യത്വാദിത്യപി സാധ്യാവിശിഷ്ടം, യതഃ സാത്മ്യത്വമബാധകത്വം, തദേവ ച ദോഷാണാമിഹ സാധ്യമ്| അത്രോച്യതേ– ദോഷാ നോപഘ്നന്തീതി കോऽയമനുപഘാതഃ സാധ്യതേ? വികൃതേരകാരകത്വം വാ, അവിനാശകത്വം വാ? നാദ്യഃ, ദോഷാണാം പരസ്പരം വികൃതികര്തൃത്വാത്| യഥോക്തം ചരകേ– “വിശോഷയേദ്വസ്തിഗതം സശുക്രം മൂത്രം സപിത്തം പവനഃ കഫം വാ| യദാ തദാऽശ്മര്യുപജായതേ തു ക്രമേണ പിത്തേഷ്വിവ രോചനാ ഗോഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി; തഥാ ചോക്തം വാഗ്ഭടേന– “സശ്ലേഷ്മമേദഃ പവനഃ സാമമത്യര്ഥസഞ്ചിതമ്| അഭിഭൂയേതരം ദോഷമൂരൂ ചേത്പ്രതിപദ്യതേ|| സക്ഥ്യസ്ഥിനീ പ്രപൂര്യാന്തഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്തിമിതേന ച| തദാ സ്തഭ്നാതി തേനോരൂ സ്തബ്ധൌ ശീതാവചേതനൌ||’ (വാ. നി. അ. ൧൫) ഇതി| അവിനാശകത്വം തു വിദ്യത ഏവ, ധാതുദോഷയോഃ പരസ്പരം ച ദോഷാണാം സര്വഥോച്ഛേദപ്രതിപാദകാഗമാഭാവാത്, മരണപ്രസങ്ഗാച്ച ; ദോഷാണാമപി ദേഹധാരകത്വാത്; തസ്മാത്സര്വഥോച്ഛേദനിരാസാഭിപ്രായേണൈവ ദൃഢബലവചനമിഹ ദ്രഷ്ടവ്യം; തതഃ കുതോऽനൈകാന്തികതാ| ന ചൈവം സതി വിഷസ്യ വിഷാദകര്തൃത്വേന ദൃഷ്ടാന്തവിഫലത്വം, വിഷസ്യ വിഷാദാദവാന്തരഖ്യാപാരസ്യ പ്രാണവിനാശകത്വാത്; നച സര്വാത്മനാ ദൃഷ്ടാന്തോ ഭവതീതി| സാത്മ്യത്വാദിത്യസ്യായമര്ഥഃ– സാത്മ്യത്വേന പ്രതീയമാനത്വാത്| ദോഷാഃ പരസ്പരം നോപഘ്നന്തി, അനുപഘാതകത്വേന പ്രതീയമാനത്വാത്; യദ്യഥാ പ്രതീയതേ തത്തഥാ നിര്ദിശ്യതേ, യഥാऽഗ്നികാര്യോ ധൂമോऽഗ്നികാര്യത്വേനേതി, തത്കുതഃ സാധ്യാവിശിഷ്ടത്വമിതി| ചക്രദത്തസ്തു സഹജസാത്മ്യത്വാദിത്യേകമേവ ഹേതും വ്യാഖ്യാതവാന്– സഹജം സ്വാഭാവികം ദോഷാണാം സാത്മ്യത്വമിതി| ദൃഢബലോക്തഹേതുദ്വയാസ്വരസേന ഗയദാസസ്തു ഹേത്വന്തരമുക്തവാന്– “ദൈവാദ്ദോഷസ്വഭാവാദ്വാ ദോഷാണാം സാന്നിപാതികേ| വിരുദ്ധൈഃ സ്വഗുണൈഃ കശ്ചിന്നോപഘാതഃ പരസ്പരമ്||” ഇതി സങ്ക്ഷേപഃ||൧൮-൨൩||

Adhikarana sannipAtajvarasyAsAdhyatvakRucchrasAdhyatvalakShaNam (24) · Śloka 2

ദോഷേ വിബദ്ധേ നഷ്ടേऽഗ്നൌ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ | സന്നിപാതജ്വരോऽസാധ്യഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യസ്തതോऽന്യഥാ ||൨൪|| (ച. ചി. അ. ൩) | ( സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ദശമേ ദ്വാദശേऽപി വാ | പുനര്ഘോരതരോ ഭൂത്വാ പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ |൧| സപ്തമീ ദ്വിഗുണാ ചൈവ നവമ്യേകാദശീ തഥാ | ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച) |൨|

തസ്യ സന്നിപാതജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ദോഷേ വിബദ്ധ ഇത്യാദി| ദോഷോ മലം വാതാദിശ്ച; ജേജ്ജടസ്തു മലമേവാഹ, വിബദ്ധ ഇതി വചനാത്| നഷ്ടാഗ്നിത്വമാഹാരാപാകഗമ്യമ്| യദുക്തം ചരകേ– “അഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ” (ച. വി. അ. ൪) ഇതി| അസാധ്യകൃച്ഛ്രസാധ്യാഭിധാനേന സുഖസാധ്യോ ന ഭവതീതി ദര്ശിതമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “സന്നിപാതോ ദുശ്ചികിത്സ്യാനാമ്” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി| തഥാ ഭാലുകിഃ– “മൃത്യുനാ സഹ യോദ്ധവ്യം സന്നിപാതം ചികിത്സതാ||” ഇതി| സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണ ഇതി സര്വാണി സമഗ്രാണി, സമ്പൂര്ണാനി ബലീയാംസി ലക്ഷണാനി യസ്യ സ തഥാ||൨൪||

Adhikarana sannipAtajvaropadravaH (25) · Śloka 5

സന്നിപാതജ്വരസ്യാന്തേ കര്ണമൂലേ സുദാരുണഃ | ശോഥഃ സഞ്ജായതേ തേന കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ ||൨൫|| (ച. ചി. അ. ൩) | (ത്രയഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാ ഉരഃസ്രോതോऽനുഗാമിനഃ | ആമാഭിവൃദ്ധ്യാ ഗ്രഥിതാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനോഗതാഃ ||൧|| ജനയന്തി മഹാഘോരമഭിന്യാസം ജ്വരം ദൃഢമ് | ശ്രുതൌ നേത്രേ പ്രസുപ്തിഃ സ്യാന്ന ചേഷ്ടാം കാഞ്ചിദീഹതേ ||൨|| നച ദൃഷ്ടിര്ഭവേത്തസ്യ സമര്ഥാ രൂപദര്ശനേ | ന ഘ്രാണം ന സംസ്പര്ശം ശബ്ദം വാ നൈവ ബുധ്യതേ ||൩|| ശിരോ ലോഠയതേऽഭീക്ഷ്ണമാഹാരം നാഭിനന്ദതി | കൂജതി തുദ്യതേ ചൈവ പരിവര്തനമീഹതേ ||൪|| അല്പം പ്രഭാഷതേ കിഞ്ചിദഭിന്യാസഃ സ ഉച്യതേ | പ്രത്യാഖ്യാതഃ സ ഭൂയിഷ്ഠഃ കശ്ചിദേവാത്ര സിധ്യതി) ||൫||

സന്നിപാതജ്വരോപദ്രവമാഹ– സന്നിപാതേത്യാദി||൨൫||

Adhikarana AgantujvaralakShaNam (26-29) · Śloka 30

അഭിഘാതാഭിചാരാഭ്യാമഭിശാപാഭിഷങ്ഗതഃ | ആഗന്തുര്ജായതേ ദോഷൈര്യഥാസ്വം തം വിഭാവയേത് ||൨൬|| ശ്യാവാസ്യതാ വിഷകൃതേ തഥാऽതീസാര ഏവ ച | ഭക്താരുചിഃ പിപാസാ ച തോദശ്ച സഹ മൂര്ഛയാ ||൨൭|| ഓഷധിഗന്ധജേ മൂര്ഛാ ശിരോരുഗ്വമഥുഃ ക്ഷവഃ | കാമജേ ചിത്തവിഭ്രംശസ്തന്ദ്രാऽऽലസ്യമഭോജനമ് ||൨൮|| (ഹൃദയേ വേദനാ ചാസ്യ ഗാത്രം ച പരിശുഷ്യതി) | ഭയാത്പ്രലാപഃ ശോകാച്ച ഭവേത് കോപാച്ച വേപഥുഃ | അഭിചാരാഭിശാപാഭ്യാം മോഹസ്തൃഷ്ണാ ച ജായതേ ||൨൯|| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദുദ്വേഗോ ഹാസ്യരോദനകമ്പനമ് |൩൦| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

ആഗന്തുജ്വരമാഹ– അഭിഘാതേത്യാദി| അഭിഘാതോऽഭിഹനനം ശസ്ത്രലോഷ്ടമുഷ്ടിലഗുഡാദിഭിഃ; അഭിചാരഃ ശ്യേനാദിയാഗകൃതഃ, അഥവാ വിപരീതൈര്മന്ത്രൈര്ലോഹസ്രുചാ സര്ഷപാദിഹോമ ഇത്യാഹുഃ| അഭിഷങ്ഗഃ കാമാദീനാം ഭൂതാനാം ച സമ്ബന്ധഃ; യദുക്തം ചരകേ– “കാമശോകഭയക്രോധൈരഭിഷക്തസ്യ യോ ജ്വരഃ| സോऽഭിഷങ്ഗജ്വരോ ജ്ഞേയോ യശ്ച ഭൂതാഭിഷങ്ഗജഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അഭിശാപോ ബ്രാഹ്മണഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാനാമനിഷ്ടാഭിശംസനമ്| തം ചാഗന്തുജ്വരം യഥാസ്വം ദോഷൈര്ജാനീയാത്| യദുക്തമ്– “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ” ഇത്യാദി| അയം ച ദോഷസമ്ബന്ധഃ പശ്ചാദ്ഭാവീ നത്വാരമ്ഭക ഇതി സമ്പ്രാപ്ത്യവസരേ നിരൂപിതമ്| ശ്യാവാസ്യതേത്യാദി| ശ്യാവഃ ശുക്ലാനുവിദ്ധഃ കൃഷ്ണോ വര്ണഃ; ശ്യാമവര്ണ ഇത്യന്യേ| വിഷകൃതേ സ്ഥാവരവിഷഭക്ഷണാദികൃതേ; അതീസാരഃ തദ്വിഷസ്യാധോഗത്വാത്| ഓഷധിഗന്ധജ ഇതി തീവ്രൌഷധിഗന്ധഘ്രാണജേ, “പുഷ്പേഭ്യോ ഗന്ധരജസീ ഓജസ്വിഭ്യോ യദാऽനിലഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദിനാ വൃദ്ധസുശ്രുതേന പഠിതം തൃണപുഷ്പാഖ്യം ജ്വരമത്രൈവാന്തര്ഭാവയന്തി| കാമജ ഇത്യാദി അഭിമതകാമിന്യാദ്യപ്രാപ്തിനിമിത്തേ| ചിത്തവിഭ്രംശോ ഭ്രമാദിഃ| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “കാമാദ് ഭ്രമോऽരുചിര്ദാഹോ ഹ്രീനിദ്രാധീധൃതിക്ഷയഃ|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ഭയാദിതി ഭയാജ്ജാതേ ജ്വരേ| ഏവം ശോകാച്ച കോപാദിത്യേതയോര്ബോദ്ധവ്യം; ശോകാത് പ്രലാപ ഇതി സമ്ബന്ധഃ; പ്രലാപശ്ചാത്ര വാതകാര്യഃ, തസ്യ വാതപിത്തകാര്യത്വാത്| ( വിശേഷനിശ്ചയസ്തു നിദാനാത്, നിദാനമപി ലക്ഷണം ഭവതി|) ഉക്തം ച– “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ, ക്രോധാത് പിത്തം, ത്രയോ മലാഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇത്യാദി| യദ്യേവം തത് കുതഃ ക്രോധജേ വേപഥുഃ? തസ്യ വാതകാര്യത്വാത്| ഉച്യതേ– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേത്|” ഇതി വചനാത് പിത്തകോപിതവാതജന്യ ഏവാത്ര വേപഥുഃ, അഥവാ ക്രുദ്ധശ്ച വേപമാനോ ദൃശ്യതേ ഇതി ന ഹി ‘ ദൃഷ്ടേരനുപപന്നം നാമേതി ജേജ്ജടഃ| ക്രോധഃ പിത്തമിവ വാതം ച കോപയതീതി, തദ്യുക്തമ്| യദാഹ വിദേഹഃ– “ക്രോധശോകൌ സ്മൃതൌ വാതരക്തപിത്തപ്രകോപണൌ|” ഇതി| കോപാച്ചേതി ചകാരേണ ശിരോരുജം സമുച്ചിനോതി| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– “ക്രോധാത് കമ്പഃ ശിരോരുക് ച, പ്രലാപോ ഭയശോകജഃ|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| മാനസത്വാവിശേഷേऽപി ഭയജാദീനാം പൃഥഗുപാദാനം ഹേതുഭേദാത്; ഹേതുഭേദാച്ച ഭേദാഭിധാനം ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥമിതി| അഭിചാരേത്യാദി| തൃഷ്ണാ ചേതി ചകാരേണാഭിചാരജേ ദാഹാദികം സമുച്ചിനോതി| യദുക്തം ഹാരീതാര്ഥാനുവാദിനാ വാഗ്ഭടേന– “തത്രാഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈര്ഹൂയമാനസ്യ തപ്യതേ| പൂര്വം ചേതസ്തതോ ദേഹസ്തതോ വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈഃ|| സദാഹമൂര്ഛൈര്ഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം വര്ധതേ ജ്വരഃ|” (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദിതി ഭൂതാ ദേവഗ്രഹാദയ ഉന്മാദനിദാനേ വക്ഷ്യമാണാഃ, തേഷാമഭിഷങ്ഗഃ സമ്ബന്ധഃ| ഉദ്വേഗ ഉദ്വിഗ്നചിത്തതാ||൨൬-൨൯||–

Adhikarana AgantujeShu doShAnubandhapradarshanam (30) · Śloka 31

കാമശോകഭയാദ്വായുഃ, ക്രോധാത് പിത്തം, ത്രയോ മലാഃ ||൩൦|| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാത്കുപ്യന്തി ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാഃ |൩൧|

ആഗന്തുജ്വരേഷ്വപി പ്രതിനിയതദോഷാനുബന്ധപ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ– കാമശോകേത്യാദി| ത്രയോ മലാ ഭൂതാഭിഷങ്ഗാത് കുപ്യന്തീതി ഭൂതപ്രഭാവാത്| യച്ച ചരകേണ നിദാനസ്ഥാനേ ‘അഭിഷങ്ഗജഃ പുനര്വാതപിത്താഭ്യാം’ (ച. നി. അ. ൧) ഇത്യുക്തം, തത് പ്രായികം മന്തവ്യമിതി ജേജ്ജടഃ| ചക്രസ്ത്വാഹ– “അഭിഷങ്ഗജ ഇത്യനേന കാമാദ്യഭിഷങ്ഗജ ഉച്യതേ, നതു ഭൂതാഭിഷങ്ഗജഃ|” ഇതി| ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാ ഇതി യസ്യ ഭൂതസ്യ ദേവഗ്രഹാദേരഭിഷങ്ഗാത് കുപ്യന്തി തസ്യ യല്ലക്ഷണം രോദനാദി തേന സഹ സാമാന്യം സദൃശ ലക്ഷണം യേഷാം തേ തഥാ, ഇതി വ്യാചക്ഷതേ ജേജ്ജടാദയഃ; ദോഷലക്ഷണാനി ഭൂതലക്ഷണാനി ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൩൦||–

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (31) · Śloka 2

ദോഷോऽല്പോऽഹിതസമ്ഭൂതോ ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ വാ പുനഃ ||൩൧|| ധാതുമന്യതമം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ് |൩൨| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) | (സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ) ||൨||

അഥ വിഷമജ്വരസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ദോഷോऽല്പ ഇത്യാദി| അല്പ ഇത്യനേനാബലത്വാത് കാലവിശേഷമവാപ്യ ലബ്ധബലോ ജ്വരയതി, യസ്തു ബലവാന് സ നിത്യജ്വരമേവ കരോതി| അഹിതസമ്ഭൂത ഇതി അഹിതാഹാരാചാരാദിസമ്ഭൂതോ വൃദ്ധഃ| ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ സഹസാ നിവൃത്തജ്വരസ്യ| വാശബ്ദേന പ്രഥമതോऽപി വിഷമജ്വരോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യദുക്തമ്– “ആരമ്ഭാദ്വിഷമോ യസ്തു” ഇത്യാദി| ധാതുമന്യതമം രസരക്താദികമ്| വിഷമജ്വരം തൃതീയകാദികമ്| വിഷമജ്വരസാമാന്യലക്ഷണം ച ഭാലുകിനാ പഠിതമ്– “യഃ സ്യാദനിയതാത് കാലാച്ഛീതോഷ്ണാഭ്യാം തഥൈവ ച| വേഗതശ്ചാപി വിഷമോ ജ്വരഃ സ വിഷമഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി||൩൧||–

Adhikarana santatAdInAM pratiniyatadUShyA dhAtavaH (32-33) · Śloka 33

സന്തതം രസരക്തസ്ഥഃ, സോऽന്യേദ്യുഃ പിശിതാശ്രിതഃ ||൩൨|| മേദോഗതസ്തൃതീയേऽഹ്നി ത്വസ്ഥിമജ്ജഗതഃ പുനഃ | കുര്യാച്ചതുര്ഥകം ഘോരമന്തകം രോഗസങ്കരമ് ||൩൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൧) |

സന്തതാദിജ്വരാണാം പ്രതിനിയതദൂഷ്യാന് ധാതൂനാഹ– സന്തതമിത്യാദി| സന്തതശബ്ദഃ സതതസ്യോപലക്ഷണഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി– രസസ്ഥഃ സന്തതം, രക്തസ്ഥഃ സതതകമിതി; യദുക്തം ചരകേ– “ രക്തധാത്വാശ്രയഃ പ്രായോ ദോഷഃ സതതകം ജ്വരമ്|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി ( പ്രായോഗ്രഹണാത് സതതകോ രക്തവ്യതിരിക്തം രസധാതുമാശ്രയതേ)| രസഗ്രഹണം ചാത്ര വിശേഷപരം, സര്വജ്വരേഷു രസസ്യാവശ്യദൂഷ്യത്വാത്| അന്യേ തു സതതഗ്രഹണാര്ഥം ‘സന്തതൌ രസരക്തസ്ഥൌ’ ഇതി പഠന്തി| തന്നാതിയുക്തമ്, അത്ര ഹി സന്തതസതതശബ്ദൌ സഞ്ജ്ഞാപരൌ, നതു സാതത്യവചനൌ; തേന സന്തതശബ്ദേന സതതകസ്യാനഭിധാനാത് കഥമേകശേഷ ഇതി ദോഷഃ| അന്യേദ്യുരിതി അന്യേദ്യുഷ്കമ്| ഘോരം ദുഃസഹമ്| അന്തകം യമമിവ, മാരകത്വാത്| രോഗസങ്കരമ് അനേകരോഗസങ്കുലമ്||൩൨-൩൩||

Adhikarana santatasatatAnyedyuShkatRutIyakacaturthakajvaralakShaNam (34-35) · Śloka 36

(സ്രോതോഭിര്വിസൃതാ ദോഷാ ഗുരവോ രസവാഹിഭിഃ | സര്വദേഹാനുഗാഃ സ്തബ്ധാ ജ്വരം കുര്വന്തി സന്തതമ്) | സപ്താഹം വാ ദശാഹം വാ ദ്വാദശാഹമഥാപി വാ | സന്തത്യാ യോऽവിസര്ഗീ സ്യാത് സന്തതഃ സ നിഗദ്യതേ ||൩൪|| അഹോരാത്രേ സതതകോ ദ്വൌ കാലാവനുവര്തതേ | അന്യേദ്യുഷ്കസ്ത്വഹോരാത്ര ഏകകാലം പ്രവര്തതേ ||൩൫|| തൃതീയകസ്തൃതീയേऽഹ്നി, ചതുര്ഥേऽഹ്നി ചതുര്ഥകഃ |൩൬| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൧) |

അഥൈഷാം ലക്ഷണാന്യാഹ– സപ്താഹമിത്യാദി| ഏതേ വികല്പാ യഥാക്രമം വാതപിത്തകഫോല്ബണത്വേന ജ്ഞേയാഃ| യഥോക്തമ്– “പിത്തകഫാനിലവൃദ്ധ്യാ ദശദിവസദ്വാദശാഹസപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ത്രിദോഷജോ ധാതുമലപാകാത്||” ഇതി| അയം ച സന്തതസ്ത്രിദോഷജ ഏവ ദ്വാദശാശ്രയത്വേന| യദുക്തം ചരകേണ– “യഥാ ധാതൂംസ്തഥാ മൂത്രം പുരീഷം ചാനിലാദയഃ| യുഗപച്ചാനുപദ്യന്തേ നിയമാത് സന്തതേ ജ്വരേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| സന്തത്യാ അവിച്ഛേദേന സപ്താഹാദീന് വ്യാപ്യ അവിസര്ഗീ അപരിത്യാഗീ, അത്യന്തസംയോഗേ ദ്വിതീയാ| നനു, യദ്യേവം കഥമസ്യ വിഷമജ്വരേ പാഠഃ? മുക്താനുബന്ധിത്വം വിഷമത്വം, തച്ചാത്ര നാസ്തി| നൈവമ്, അസ്യാപി തഥാഭാവാത്| തഥാ ച തല്ലക്ഷണേ ചരകഃ– “വിസര്ഗം ദ്വാദശേ കൃത്വാ ദിവസേऽവ്യക്തലക്ഷണഃ| ദുര്ലഭോപശമഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| യത്തൂക്തം ഖരനാദേന– “ജ്വരാഃ പൂര്വം മയോക്താ യേ പഞ്ച സന്തതകാദയഃ| ചത്വാരഃ സന്തതം ഹിത്വാ ജ്ഞേയാസ്തേ വിഷമജ്വരാഃ||” ഇതി; തത് സന്തതേ മുക്താനുബന്ധിത്വസ്യൈകദാ ഭാവിത്വേനാല്പത്വാന്ന തദ്വ്യപദേശഃ, ഏകതണ്ഡുലാഭ്യവഹാരേऽനശനശബ്ദസ്യ വ്യപദേശവത്; നഹി തൃതീയകാദിവദാവൃത്ത്യാ മുക്താനുബന്ധിത്വമസ്യേത്യഭിപ്രായേണ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അഥവാ യാ വിഷമജ്വരോല്ലേഖേന ചികിത്സോക്താ സാ സന്തതവര്ജം സതതാദിഷു കാര്യേതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ഹരിചന്ദ്രേണാപി കില| “കര്മ സാധാരണം ജഹ്യാത്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ|” ഇതി (ച. ചി. അ. ൩) ചരകവചനാദ്വിഷമജ്വരോക്തചികിത്സാ തൃതീയകചതുര്ഥകയോരേവ, അന്യേഷു ദോഷപ്രത്യനീകചികിത്സാ കാര്യേതി വ്യാഖ്യാതമ്| അസ്യാം ഹരിചന്ദ്രവ്യാഖ്യായാം കര്മ സാധാരണം സര്വത്രൈവ വിഷമജ്വരേ കാര്യം, വിശേഷേണ തൃതീയകചതുര്ഥകയോരിതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്; അന്യഥാ ഉക്തതന്ത്രാന്തരവിരോധഃ| അഹോരാത്രേ സതതകോ ദ്വൌ കാലാവനുവര്തത ഇതി അഹ്നി ദ്വൌ കാലൌ രാത്രൌ ദ്വൌ കാലൌ വാ; അഹ്നി ഏകകാലം രാത്രാവേകകാലമേവം വാ; ദ്വൌ കാലൌ ഇതീശാനദേവഃ, നിയമാനഭിധാനാത് തഥാ ദര്ശനാച്ച| അനുവര്തതേ വേഗം കരോതി| തൃതീയേऽഹ്നി തൃതീയക ഇതി വേഗദിനാപേക്ഷയാ തൃതീയേऽഹ്നി യോ ഭവതി സ തൃതീയകോ ഭവതി, ഏവം ചതുര്ഥകേऽപി വാച്യമ്||൩൪-൩൫||–

Adhikarana viShamajvarasyaikIyamatena bhUtAbhiSha~ggajatvam (36) · Śloka 36

കേചിദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗോത്ഥം ബ്രുവതേ വിഷമജ്വരമ് ||൩൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

വിഷമജ്വരസ്യൈകീയമതേന ഭൂതാഭിഷങ്ഗജത്വമാഹ– കേചിദിത്യാദി| പരവചനമപ്രതിഷിദ്ധമനുമതം സുശ്രുതേന; അത ഏവ വിഷമജ്വരേ ദൈവവ്യപാശ്രയം ബലിഹോമാദി ഭൂതോചിതം, യുക്തിവ്യപാശ്രയം കഷായപാനാദി ദോഷോചിതം ച വിധീയതേ| യദാഹ ചരകഃ– “കര്മ സാധാരണം ജഹ്യാത്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ| ആഗന്തുരനുബന്ധോ ഹി പ്രായശോ വിഷമജ്വരേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അത്ര സാധാരണമിതി ദൈവയുക്തിവ്യപാശ്രയമിതി വ്യാചക്ഷതേ ഇതി||൩൬||

Adhikarana ulbaNadoShabhedena tRutIyakacaturthakayorlakShaNAntaram (37-38) · Śloka 38

കഫപിത്താത്ത്രികഗ്രാഹീ പൃഷ്ഠാദ്വാതകഫാത്മകഃ | വാതപിത്താച്ഛിരോഗ്രാഹീ ത്രിവിധഃ സ്യാത്തൃതീയകഃ ||൩൭|| ചതുര്ഥകോ ദര്ശയതി പ്രഭാവം ദ്വിവിധം ജ്വരഃ | ജങ്ഘാഭ്യാം ശ്ലൈഷ്മികഃ പൂര്വം ശിരസ്തോऽനിലസമ്ഭവഃ ||൩൮|| (ച. ചി. അ. ൩) |

ഉല്ബണദോഷഭേദേന തൃതീയകചതുര്ഥകയോര്ലക്ഷണാന്തരമാഹ– കഫപിത്താദിത്യാദി| ത്രികഗ്രാഹീ വേദനയാ ത്രികവ്യാപീ, ത്രികസ്യ വാതസ്ഥാനത്വേന തദ്ഗതൌ പിത്തകഫാവന്യസ്ഥാനഗതത്വേന ദുര്ബലൌ തൃതീയദിനേ വേഗം കുരുതഃ, യദി തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതൌ സ്യാതാം തദാ സന്തതജ്വരമേവ കുര്യാതാമിതി ജേജ്ജടഃ| ഏവം ശിരസി കഫസ്ഥാനേ, പൃഷ്ഠേ ച പിത്തസ്ഥാനേ ബോദ്ധവ്യമ്| പൃഷ്ഠാദിതി ല്യബ്ലോപേ കര്മണി പഞ്ചമീ, പൃഷ്ഠം വേദനയാ വ്യാപ്യേത്യര്ഥഃ| നച വാച്യം യദി ത്രികം വാതസ്ഥാനം തത്കഥം തത്ര പിത്തകഫാവിതി; പ്രകൃതിസ്ഥാനാം ദോഷാണാം സ്ഥാനനിയമോ നതു പ്രകുപിതാനാം, തേഷാം സര്വദേഹഗതത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “കുപിതാനാം ഹി ദോഷാണാം ശരീരേ പരിധാവതാമ്| യത്ര സങ്ഗഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്വ്യാധിസ്തത്രോപജായതേ||” (സു. സൂ. അ. ൨൪) ഇതി| ഏവമന്യസ്ഥാനഗതത്വേന ദോഷദൌര്ബല്യാദി ചതുര്ഥകേऽപി വാച്യമ്| പ്രഭാവം രുജാരൂപാം ശക്തിമ്| ദ്വിവിധം വിവൃണോതി– ജങ്ഘാഭ്യാമിത്യാദി| ജങ്ഘാഭ്യാം ശിരസ്ത ഇതി| ഏതച്ച പഞ്ചമീദ്വയം പൂര്വവത്| പൂര്വമിതി പ്രഥമം, തത്ര ഭൂത്വാ നിഖിലം ദേഹം വ്യാപ്നോതി| ശ്ലൈഷ്മിക ഇതി ശ്ലേഷ്മോല്ബണഃ, സന്തതസതതകാന്യേദ്യുഷ്കതൃതീയകചതുര്ഥകാനാം പഞ്ചാനാം സാന്നിപാതികത്വാത്| യദുക്തം ചരകേ– “പ്രായശഃ സന്നിപാതേന ദൃഷ്ടഃ പഞ്ചവിധോ ജ്വരഃ| സന്നിപാതേ തു യോ ഭൂയാന് സ ദോഷഃ പരികീര്തിതഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അഥവാ പ്രായോഗ്രഹണാദേകദോഷജാ ദ്വിദോഷജാ അപി ഭവന്തി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാഃ സന്തതാദയഃ സന്നിപാതജാഃ, തേഷാമേവോദ്ഭൂതദോഷേണ വ്യപദേശഃ; പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാസ്തേ ഏകദോഷജദ്വിദോഷജാ അപി ഭവന്തീതി ജേജ്ജടഃ| പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധശ്ചതുര്ഥകസ്തു പിത്തേന ന ക്രിയത ഏവ, വ്യാധിസ്വഭാവാത്; പിത്തജഗലഗണ്ഡവത്| നനു, അസ്തി പൈത്തികോऽപി ചതുര്ഥകഃ; തഥാ ച ഹാരീതാചാര്യോ വ്യാഹരതി– “ചതുര്ഥകോ നാമ ഗദോ ദാരുണോ വിഷമജ്വരഃ| ശോഷണഃ സര്വധാതൂനാം ബലവര്ണാഗ്നിനാശനഃ|| ത്രിദോഷജോ വികാരഃ സ്യാദസ്ഥിമജ്ജഗതോऽനിലഃ| കുപിതം പിത്തമേവം തു കഫശ്ചൈവം സ്വഭാവതഃ|| ശീതദാഹകരസ്തീവ്രസ്ത്രികാലം ചാനുവര്തതേ| സന്നിപാതസമുദ്ഭൂതോ വിഷമോ വിഷമജ്വരഃ|| ഊര്ധ്വം കായസ്യ ഗൃഹ്ണാതി യഃ പൂര്വം സോऽനിലാത്മകഃ| പൂര്വം ഗൃഹ്ണാത്യധഃകായം ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധശ്ചതുര്ഥകഃ||” ഇതി| അത്രാഹുഃ– അനുബന്ധരൂപമത്ര പിത്തം, ന ത്വാരമ്ഭകം; കഥമേഷാ പ്രതീതിരിതി ചേത്, സ്ഥാനവിശേഷാനഭിധാനാത്; അത ഏവ ഹാരീതേനാപി സ്ഥാനം നോദാഹൃതമേവ ജങ്ഘാദിവദിതി ചരകടീകാകൃതോ വ്യാചക്ഷതേ| കിന്ത്വേഷാ വ്യാഖ്യാ തദാ സങ്ഗച്ഛതേ യദി പിത്തലിങ്ഗം നോദ്ഭൂതം ദൃശ്യതേ, ദൃശ്യതേ ച; തഥാഹി കഥ്യതേ– ഭേഡേऽപി പൈത്തികഃ പഠ്യതേ– “ആമാശയസ്ഥഃ പവനോ ഹ്യസ്ഥിമജ്ജഗതോऽപി വാ| കുപിതഃ കോപയത്യാശു ശ്ലേഷ്മാണം പിത്തമേവ ച||” ഇതി| കിഞ്ച നാഗഭര്തൃതന്ത്രേ സ്ഥാനമപ്യുക്തമേവ– “ഊര്ധ്വകായം തു യഃ പൂര്വം ഗൃഹ്ണാതി സോऽനിലാത്മകഃ| മധ്യകായം തു ഗൃഹ്ണാതി പൂര്വം യസ്തു സ പിത്തജഃ|| പൂര്വം ഗൃഹ്ണാത്യധഃകായം ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധശ്ചതുര്ഥകഃ||” ഇതി| തസ്മാത് പ്രായേണ കഫവാതാഭ്യാം ഭവതീതി പൈത്തികശ്ചതുര്ഥകശ്ചരകാദിഭിര്നോദാഹൃതഃ, നത്വസമ്ഭവാദിതി മന്തവ്യമ്| ഏഷാം ചോത്പത്തിക്രമോ വൃദ്ധസുശ്രുതാദവഗന്തവ്യഃ| സ യദാഹ– “അഹോരാത്രാദഹോരാത്രാത് സ്ഥാനാത് സ്ഥാനം പ്രപദ്യതേ| തതശ്ചാമാശയം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ്|| കഫസ്ഥാനവിഭാഗേന യഥാസങ്ഖ്യം കരോതി ഹി| സതതാന്യേദ്യുഷ്കത്ര്യാഖ്യചതുര്ഥാന് സപ്രലേപകാന്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| അസ്യായമര്ഥഃ– ആമാശയഹൃദയകണ്ഠശിരഃസന്ധയഃ പഞ്ച കഫസ്ഥാനാനി, ഏഷു സ്ഥിതൈര്ദോഷൈര്യഥാസങ്ഖ്യം സതതാദയഃ ക്രിയന്തേ| തത്രാമാശയസ്ഥിതേന ദോഷേണ സതതകഃ ക്രിയതേ ദ്വികാലം ന ച സര്വദാ; ന ചാമാശയപ്രാപ്ത്യാ സര്വദാ പ്രസങ്ഗഃ, അഹോരാത്രേഷു കാലേഷു സ്വപ്രകോപകാലാപേക്ഷയാ ജ്വരോത്പത്തേഃ| ഹൃദയസ്ഥിതേന ദോഷേണാമാശയമാഗത്യാന്യേദ്യുഷ്കഃ ക്രിയതേ ഏകകാലം, നച സര്വദാ, സതതാരമ്ഭകദോഷാപേക്ഷയാऽസ്യ വ്യവഹിതത്വാത്| കണ്ഠസ്ഥിതേന ദോഷേണൈകസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയമാഗമ്യതേ, അപരസ്മിന്നാമാശയമാഗത്യ ജ്വര ആരഭ്യതേ തൃതീയകഃ| ഏവം ശിരഃസ്ഥിതേന ദോഷേണ കണ്ഠഹൃദയാമാശയാന് ത്രീന് ത്രിഭിര്ദിനൈഃ ക്രമേണ പ്രാപ്യ ചതുര്ഥകഃ ക്രിയതേ| പുനഃ സ്വസ്ഥാനഗമനം തു ദോഷാണാം ഹൃതവേഗത്വേന ലാഘവാദ്വേഗദിന ഏവ ഭവതി| സന്ധിസ്ഥിതേന ദോഷേണ പ്രലേപകഃ ക്രിയതേ, സന്ധയശ്ചാമാശയേऽപി സന്തീതി സ സര്വദാ ഭവതി| അയം ചാവിഷമോऽപി വിഷമസഹചരിതഃ പഠിതഃ കഫസ്ഥാനോത്പാദാനുരോധാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ പ്രലേപകസ്ത്വവിഷമഃ പ്രായഃ ക്ലേശായ ശോഷിണാമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി||൩൭-൩൮||

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (39) · Śloka 39

വിഷമജ്വര ഏവാന്യശ്ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ | , ത്ര്യഹാദ് ദ്വയഹം ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി ||൩൯|| (ച. ചി. അ. ൩) |

ചതുര്ഥകവിപര്യയമാഹ– വിഷമേത്യാദി| അത്ര തന്ത്രാന്തരമ്– “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| ത്ര്യഹാദ് ദ്വ്യഹം ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി||” ഇതി| ആദാവേകദിനം മുക്ത്വാ, മധ്യേ ദിനദ്വയം ഭൂത്വാ, അന്തേ ഏകദിനം ന ഭവതീതി വ്യാചക്ഷതേ ജേജ്ജടാദയഃ| “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹം ജ്വരയത്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി||” ഇതി പരാശരവചനസ്യാപി സ ഏവാര്ഥഃ; ത്ര്യഹാദിതി ത്ര്യഹസ്യാദിദിനം വിമുഞ്ചതി, ദിനദ്വയം ജ്വരയതി, ത്ര്യഹസ്യാന്തേ ചതുര്ഥദിനം മുഞ്ചതീതി താത്പര്യാര്ഥം വ്യാചക്ഷതേ| ഹരിചന്ദ്രസ്ത്വാഹ-ദ്വേ അഹനീ നിരന്തരം ജ്വരയിത്വാ ഉപരമ്യൈകമഹഃ പുനര്ജ്വരയതീത്യേഷശ്ചതുര്ഥകവിപര്യയ ഇതി| ആദിദിനാഭാവശ്ചോത്തരോത്തരപാതിദിവസേഷ്വവധാര്യഃ| ചതുര്ഥകവിപര്യയസ്യോപലക്ഷണത്വേന തൃതീയകാദിവിപര്യയോऽപ്യൂഹ്യഃ ഇത്യാഹുഃ| തദ്യഥാ– മധ്യേ ഏകദിനം ജ്വരയതി, ആദ്യന്തയോര്മുഞ്ചതീതി തൃതീയകവിപര്യയഃ; ഏകകാലം വിമുച്യ സര്വമഹോരാത്രം വ്യാപ്നോതീത്യന്യേദ്യുഷ്കവിപര്യയഃ; ( കാലദ്വയേ മുഞ്ചതി, സര്വമഹോരാത്രം ജ്വരയതീതി സതതകവിപര്യയഃ)| അത്ര ദോഷവികൃതിരേവ നാനാവിധാ ഹേതുരിതി| “കഫസ്ഥാനേഷു വാ തിഷ്ടന് ദോഷോ ദ്വിത്രിചതുര്ഷു ച| വിപര്യയാഖ്യാന് കുരുതേ വിഷമാന് കൃച്ഛ്രസാധനാന്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി വൃദ്ധസുശ്രുതവാക്യം വ്യാചക്ഷാണോ ജേജ്ജടഃ– അന്യേദ്യുഷ്കതൃതീയചതുര്ഥകമാത്രസ്യ വിപര്യയമുദാഹരതി, തദ്യഥാ– ആമാശയഹൃദയസ്ഥദോഷേണ യഥോദാഹൃത ഏവാന്യേദ്യുഷ്കവിപര്യയഃ; ആമാശയഹൃദയകണ്ഠസ്ഥിതേന തൃതീയകവിപര്യയഃ; തത്രൈകസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയസ്ഥോ ദോഷ ആമാശയമാഗത്യ തത്സ്ഥേന സഹ ജ്വരയതി, തദ്ദിനേ കണ്ഠസ്ഥിതശ്ച ഹൃദയമായാതി, അപരദിനേ സോऽപ്യാമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി, ഏവം ദിനദ്വയം ഭൂത്വാ പശ്ചാദേകദിനം ന ഭവതീതി തൃതീയകവിപര്യയഃ; ആമാശയഹൃദയകണ്ഠശിരഃസ്ഥേന ദോഷേണ ചതുര്ഥകവിപര്യയ ക്രിയതേ തത്ര യസ്മിന് ദിനേ ഹൃദയസ്ഥോ ദോഷ ആമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി തസ്മിന് ദിനേ കണ്ഠസ്ഥോ ഹൃദയം ശിരസ്ഥഃ കണ്ഠമായാതി, അപരദിനേ ഹൃദയസ്ഥ ആമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി കണ്ഠസ്ഥിതശ്ച ഹൃദയമായാതി, അപരദിനേ ഹൃദിസ്ഥ ഏവാമാശയമാഗത്യ ജ്വരയതി, ഏവം ദിനത്രയേ ഭൂത്വാ പശ്ചാദേകദിനം ന ഭവതീതി ചതുര്ഥകവിപര്യയ ഇതി| ഏതേ ച സര്വ ഏവ ജ്വരാ ന വിരുദ്ധാഃ, സര്വേഷാമേവ മുനിപ്രണീതത്വാത്| യഥോക്തം സ്മൃതിശാസ്ത്രേ– “സ്മൃതിദ്വൈധം തു യത്ര സ്യാത്തത്ര ധര്മാവുഭൌ മതൌ||” (മനു. സ്മൃ. അ. ൨/൧൪) ഇതി| ദൃശ്യന്തേ ച നാനാവിധാ ഏവ വിഷമജ്വരാഃ; ഏഷ ഏവ ന്യായശ്ചരകസുശ്രുതയോഃ കുഷ്ഠവൈഷമ്യേ വാപ്യചന്ദ്രേണ ദര്ശിതഃ; ന വാ ചികിത്സാഭേദോऽപ്യേഷാമുക്തഃ; യൈവ തൃതീയകാദൌ ചികിത്സാ സൈവ തദ്വിപര്യയേऽപീതി||൩൯||

Adhikarana vAtabalAsakajvaralakShaNam (40) · Śloka 40

നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശൂനകസ്തേന സീദതി | സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠോ ഭവേദ്വാതബലാസകീ ||൪൦|| (അ. സം. നി. അ. ൨) |

ഉക്തസങ്ഗത്യാ പ്രലേപകാദനൂപദ്രവത്വേന തത്സധര്മിണി വാതബലാസകേ വാച്യേ പ്രതിലോമതന്ത്രയുക്ത്യാ വാതബലാസകമേവാഹ– നിത്യമിത്യാദി| വാതബലാസകാഖ്യോ ജ്വരോऽസ്യാസ്തീതി വാതബലാസകീ നരഃ, തേന ജ്വരേണ, ശൂനകഃ ശോഥീ, സീദതി അവസന്നോ ഭവതി; ശോഥിനഃ സ ഉപദ്രവ ഇത്യര്ഥഃ| ‘ശൂനഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരേ ‘തേന’ ഇതി ശേഷഃ| വാതബലാസകമേകേ കുമ്ഭാഹ്വയപാണ്ഡുരോഗവിഷയമാഹുരിതി ഗദാധരഃ| വാതബലാസകാരബ്ധത്വാദ്വാതബലാസകഃ; ബലാസകഃ ശ്ലേഷ്മാ, പിത്തമപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “വായുഃ പ്രകുപിതോ ദോഷാവുദീര്യോഭൌ വിധാവതി| സ ശിരസ്ഥഃ ശിരഃശൂലമ്||” ഇത്യാദി| യച്ചോക്തം സുശ്രുതേന– “പ്രലേപകം വാതബലാസകം വാ കഫാധികത്വാത് പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി, തത്തു ശ്ലേഷ്മണോ നിത്യാനുഷക്തത്വേനേതി ജേജ്ജടഃ| രൂക്ഷത്വം ചാസ്യ വാതപിത്താഭിഭൂതത്വാത് കഫസ്നേഹസ്യ വ്യാധിപ്രഭാവാദ്വേതി||൪൦||

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (41) · Śloka 41

പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി ഘര്മേണ ഗൌരവേണ ച | മന്ദജ്വരവിലേപീ ച സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ ||൪൧|| (അ. സം. നി. അ. ൨) |

പ്രലേപകമാഹ– പ്രലിമ്പന്നിത്യാദി| മന്ദജ്വരശ്ചാസൌ വിലേപീ ചേതി മന്ദജ്വരവിലേപീ, വിലേപിത്വം ചാസ്യ യസ്മാദ്ഘര്മഗൌരവാഭ്യാം ലിമ്പതി സമ്ബധ്നാതീത്യര്ഥഃ| അയം ച കഫപിത്തജഃ| യദുക്തം സുശ്രുതേന “പ്രലേപകം വാതബലാസകം വാ” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദി| തഥാ യക്ഷ്മണി “ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇത്യുക്തം, യക്ഷ്മണി ചായം ഭവതീതി| അന്യേ തു ത്രിദോഷജയക്ഷ്മജനിതത്വേന ത്രിദോഷജ ഏവായമ്, ഉദ്ഭൂതത്വേന തു കഫപിത്തവ്യപദേശഃ||൪൧||

Adhikarana viShamajvaravisheShAH (42-47) · Śloka 47

വിദഗ്ധേऽന്നരസേ ദേഹേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യവസ്ഥിതേ | തേനാര്ധം ശീതലം ദേഹമര്ധമുഷ്ണം പ്രജായതേ ||൪൨|| കായേ ദുഷ്ടം യദാ പിത്തം ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതഃ | തേനോഷ്ണത്വം ശരീരസ്യ ശീതത്വം ഹസ്തപാദയോഃ ||൪൩|| കായേ ശ്ലേഷ്മാ യദാ ദുഷ്ടഃ പിത്തം ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതമ് | ശീതത്വം തേന ഗാത്രാണാമുഷ്ണത്വം ഹസ്തപാദയോഃ ||൪൪|| (അ. സം. നി. അ. ൨) | ത്വക്സ്ഥൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശീതമാദൌ ജനയതോ ജ്വരേ | തയോഃ പ്രശാന്തയോഃ പിത്തമന്തേ ദാഹം കരോതി ച ||൪൫|| കരോത്യാദൌ തഥാ പിത്തം ത്വക്സ്ഥം ദാഹമതീവ ച | തസ്മിന് പ്രശാന്തേ ത്വിതരൌ കുരുതഃ ശീതമന്തതഃ ||൪൬|| ദ്വാവേതൌ ദാഹശീതാദിജ്വരൌ സംസര്ഗജൌ സ്മൃതൌ | ദാഹപൂര്വസ്തയോഃ കഷ്ടഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതമശ്ച സഃ ||൪൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

വിഷമജ്വരവിശേഷാനാഹ– വിദഗ്ധ ഇത്യാദി| വിദഗ്ധേऽന്നരസേ ദുഷ്ടേ ആഹാരരസേ തഥാ ദുഷ്ടേ പിത്തേ ദുഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മണി ദേഹേ വ്യവസ്ഥിതേ ഭവതഃ, ‘തേന ഹേതുനാ ദേഹമര്ധം ശീതലം കഫേനാര്ധം ചോഷ്ണം പിത്തേന പ്രജായതേ| അര്ധത്വം ചാര്ധനാരീശ്വരാകാരേണ നരസിംഹാകാരേണ വാ, യഥാദോഷം വ്യവസ്ഥാനനിയമഹേതോരഭാവാദിതി| കായ ഇത്യാദി| കായേ അന്തരഗ്നൌ, കോഷ്ഠ ഇതി യാവത്| അന്തേ ഹസ്തപാദയോഃ| ഉക്താര്ഥസ്യ വിപര്യയേണ ജ്വരാന്തരമാഹ– കായേ ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| ത്വക്സ്ഥാവിത്യാദി|– ത്വക്ശബ്ദേന ത്വക്സ്ഥോ രസ ഉച്യതേ, തത്സ്ഥസ്യ തദുപചാരേണേതി ഗദാധരഃ; ജേജ്ജടസ്തു ത്വചമേവാഹ| ഏതദഭിപ്രായേണൈവ ചരകേണ ജ്വരേऽഭ്യങ്ഗാര്ഥം തൈലാദീന്യഭിധായോക്തമ്– “തൈരാശു പ്രഥമം യാതി ബഹിര്മാര്ഗഗതോ ജ്വരഃ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തയോഃ ശ്ലേഷ്മാനിലയോഃ| പ്രശാന്തയോരിതി പ്രശാന്തവേഗയോരിത്യര്ഥഃ; നഹി വിഷമേഷു ദോഷസ്യ പ്രശാന്തിര്ഭവതി, പുനര്വേഗാഗമാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ ചാപി വിഷമോ ദേഹം ന കദാചിദ്വിമുഞ്ചതി| ഗ്ലാനിഗൌരവകാര്ശ്യേഭ്യഃ സ യസ്മാന്ന പ്രമുച്യതേ|| വേഗേ തു സമതിക്രാന്തേ ഗതോऽയമിതി ലക്ഷ്യതേ| ധാത്വന്തരസ്ഥോ ലീനത്വാത് സൌക്ഷ്മ്യാന്നൈവോപലഭ്യതേ [ |” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| ഇതരൌ വാതകഫൌ| ദാഹശീതാദീതി ഏകോ ദാഹാദിഃ, അപരഃ ശീതാദിഃ| നനു, ഏതയോഃ സമ്പ്രാപ്തൌ ത്രിദോഷജത്വമുക്തം; തത് കഥം സംസര്ഗജാവിത്യുക്തം, സംസര്ഗോ ഹി ദ്വയോര്ഭവതി ത്രയാണാം സന്നിപാത ഇതി സ്ഥിതിഃ| ഉച്യതേ– സംസര്ഗഃ സമ്ബന്ധഃ, സ ച ദ്വയോര്ബഹൂനാം ച ഭവതി, അത്ര ത്രയാണാമുക്തഃ, ന ചൈവം സര്വത്ര; അഥവാ സംസര്ഗഃ സൌമ്യാഗ്നേയദോഷകോടിദ്വയമേലാപഃ| തത്ര ശീതാദൌ ജ്വരേ പിത്തമനുബന്ധഃ, ദാഹാദൌ വാതകഫാവനുബന്ധൌ; അനുബന്ധ്യശ്ച പ്രാധാന്യേന ചികിത്സ്യോऽനുബന്ധാവിരോധേനേതി പ്രയോജനമേതസ്യ| തയോര്ദാഹശീതാദിജ്വരയോര്മധ്യേ ദാഹപൂര്വോ ദാഹാദിഃ കഷ്ട ഇതി ദുഃഖപ്രദഃ| ദാഹാദേഃ കഷ്ടസാധ്യത്വാഭിധാനേന ശീതാദേരര്ഥതോऽകഷ്ടത്വമിതി| ഉക്തവിഷമജ്വരാണാമുപലക്ഷണത്വാദന്യേऽപി വിഷമജ്വരാ രാത്രിജ്വരാദയോ ബോദ്ധവ്യാ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “സമൌ വാതകഫൌ യസ്യ ക്ഷീണപിത്തസ്യ ദേഹിനഃ| പ്രായോ രാത്രൌ ജ്വരസ്തസ്യ ദിവാ ഹീനകഫസ്യ തു||” ഇതി| സര്വേഷു ച വിഷമജ്വരേഷ്വവശ്യമ്ഭാവീ വായുഃ| യദാഹ വൃദ്ധസുശ്രുതഃ– “നര്തേऽനിലാദ്വൈ വിഷമജ്വരഃ സമുപജായതേ| കഫപിത്തേ ഹി നിശ്ചേഷ്ടേ ചേഷ്ടയത്യനിലഃ സദാ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| തഥാ വിദേഹേऽപി– “പവനോ ഗതിവൈഷമ്യാദ്വിഷമജ്വരകാരണമ്|” ഇതി| ഏഷാം ച ജ്വരാണാമൃത്വാദിഹേത്വന്തരലാഭാദന്യഥാഭാവോऽപി ദൃശ്യതേ| തദ്യഥാ– സന്തതഃ സ്വരൂപം ത്യക്ത്വാ സതതാദീനാമന്യതമത്വം പ്രതിപദ്യതേ, തഥാ ചതുര്ഥകസ്തൃതീയകാദിരൂപത്വമ്| യദാഹ ചരകഃ– “ഋത്വഹോരാത്രദോഷാണാം മനസശ്ച ബലാബലാത്| കാലമര്ഥവശാച്ചൈവ ജ്വരസ്തം തം പ്രപദ്യതേ||” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– ബലാബലാദിതി ഋത്വാദിമനോऽന്തേന സമ്ബധ്യതേ, ബലം ചാബലം ച ബലാബലമ്| അര്ഥശബ്ദോऽത്ര പ്രാക്തനകര്മവാചീ| തം തം കാലം സതതകാദ്യുക്തം, ജ്വരഃ പ്രതിപദ്യതേ ഇതി യോജനാ| ഉദാഹരണം ച ഋത്വഹോരാത്രബലാബലാദ്യഥാ– യദാ നിദാഘോത്പന്നോ വാതപ്രധാനശ്ചതുര്ഥകോ വര്ഷാസമയമാപ്നോതി തദാ തേനര്തുനാऽऽപ്യായിതബലസ്തൃതീയകാന്താനാം സതതകാദീനാമന്യതമത്വം പ്രാപ്നോത്യുത്കര്ഷാത്| ഏവം വര്ഷാസമുത്പന്നഃ സന്തതഃ ശരദം പ്രാപ്യാപകൃഷ്ടബലഃ സതതാദീനാമന്യതമത്വമേത്യപകര്ഷാത്| ഏവം പിത്തകഫയോരപി ഉത്കര്ഷാപകര്ഷൌ ഋതുകൃതൌ വ്യാഖ്യേയൌ| അഹോരാത്രശബ്ദേന കതിപയാന്യഹോരാത്രാണി ഗൃഹ്യന്തേ, നഹി ഏകസ്മിന്നഹോരാത്രേ സതതാദീനാമുത്കര്ഷാപകര്ഷാഭ്യാമന്യഥാഭാവ ഉപപദ്യതേ; കിന്തു കതിപയൈരേവ| യദാ വര്ഷാശരദ്വസന്തപ്രാരമ്ഭേ വാതാദയോ ജ്വരം ചതുര്ഥകമാരഭന്തേ തദാ മധ്യാനി കതിപയദിനാന്യവാപ്യ സ ഏവ തൃതീയകപൂര്വകത്വേന വിപരിണമതേ ഉത്കര്ഷാത്; അപകര്ഷാത്തു യദാऽന്ത്യാനി ദിനാന്യാപ്നോതി തദാ സന്തതോ (വാതാരബ്ധഃ പ്രാവൃഷഃ,) പിത്താരബ്ധഃ ശാരദോ, വസന്തസ്യ ച ശ്ലേഷ്മാരബ്ധഃ, പ്രതനുകത്വാദ്ദോഷസ്യ സതതാദീനാമന്യതമത്വേന വിപരിണമത ഇതി| ദോഷബലാബലാദ്യഥാ– യദാ സതതാദീനാമന്യതമകാരീ ദോഷഃ ശ്ലേഷ്മാ മധുരസ്നിഗ്ധാദീന് ദിവാസ്വപ്നാദീംശ്ച ഹേതൂനാപ്നോതി തദാ സന്തതകാദീന് കരോതി| ഏവം വാതപിത്തയോരപ്യൂഹ്യമ്| മനോബലാബലാദ്യഥാ– യദാ സന്തതജ്വരീ സത്ത്വഗുണോദ്രേകാത് പ്രഹര്ഷാവഷ്ടമ്ഭബഹുലോ ഭവതി തദാ സതതാദീനാമന്യതമത്വം പ്രാപ്നോതി; യദാ ചതുര്ഥകജ്വരീ തമോഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാദ്വിഷാദാദിഭിരഭിഭൂയതേ തദാ തൃതീയകാദീനാമന്യതമോ ഭവതി, “വിഷാദോ രോഗവര്ധനാനാമ്” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇത്യാഗമാത്| അന്യേ തു മനഃശബ്ദേന ബുദ്ധിം വ്യാഖ്യാനയന്തി, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്| തസ്യാശ്ച ബലാബലം യഥാ– യദാ ചതുര്ഥകജ്വരീ പ്രജ്ഞാപരാധാദ്ദേവാദീനഭിഭൂയാഹിതാന്യാചരതി തദാ തൃതീയകപൂര്വേഷാമന്യതമത്വമാപ്നോതി; യദാ തു ശുദ്ധസത്ത്വോത്കര്ഷാദ്വിവേകിന്യാ ബുദ്ധ്യാ യുക്തഃ സ്യാത്തദാ ശുഭാനി ദേവതാരാധനേഷ്ടിബല്യുപഹാരാദീന്യാചരതി തദാ സന്തതജ്വരീ സതതാദീനാമന്യതമത്വം പ്രാപ്നോതി| അര്ഥവശാദ്യഥാ– സന്തതജ്വരിണോऽപി യദി ചതുര്ഥകവേദനീയം കര്മ സ്യാത്തദാ സന്തതോऽപി ചതുര്ഥകത്വേന വിപരിണമതേ; അഥ ചതുര്ഥകജ്വരാവിഷ്ടസ്യ യദി തത്കാലപരിപാകി കര്മ ബലീയോ ഭവതി തദാ സന്തതത്വേന പരിണമതേ| ഏതച്ച കര്മവശത്വമൃത്വഹോരാത്രദോഷബലാബലേഷ്വപി ബോദ്ധവ്യം, തദനന്തരം തന്നിര്ദേശാദിതി||൪൨-൪൭||

Adhikarana rasaraktamAMsamedomajjashukragatajvaralakShaNam (48-54) · Śloka 1

ഗുരുതാ ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ സദനം ഛര്ദ്യരോചകൌ | രസസ്ഥേ തു ജ്വരേ ലിങ്ഗം ദൈന്യം ചാസ്യോപജായതേ ||൪൮|| രക്തനിഷ്ഠീവനം ദാഹോ മോഹശ്ഛര്ദനവിഭ്രമൌ | പ്രലാപഃ പിഡകാ തൃഷ്ണാ രക്തപ്രാപ്തേ ജ്വരേ നൃണാമ് ||൪൯|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം തൃഷ്ണാ സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ | ഊഷ്മാऽന്തര്ദാഹവിക്ഷേപൌ ഗ്ലാനിഃ സ്യാന്മാംസഗേ ജ്വരേ ||൫൦|| ഭൃശം സ്വേദസ്തൃഷാ മൂര്ഛാ പ്രലാപശ്ഛര്ദിരേവ ച | ദൌര്ഗന്ധ്യാരോചകൌ ഗ്ലാനിര്മേദഃസ്ഥേ ചാസഹിഷ്ണുതാ ||൫൧|| ഭേദോऽസ്ഥ്നാം കൂജനം ശ്വാസോ വിരേകശ്ഛര്ദിരേവ ച | വിക്ഷേപണം ച ഗാത്രാണാമേതദസ്ഥിഗതേ ജ്വരേ ||൫൨|| തമഃപ്രവേശനം ഹിക്കാ കാസഃ ശൈത്യം വമിസ്തഥാ | അന്തര്ന്ദാഹോ മഹാശ്വാസോ മര്മച്ഛേദശ്ച മജ്ജഗേ ||൫൩|| മരണം പ്രാപ്നുയാത്തത്ര ശുക്രസ്ഥാനഗതേ ജ്വരേ | ശേഫസഃ സ്തബ്ധതാ മോക്ഷഃ ശുക്രസ്യ തു വിശേഷതഃ ||൫൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) | (രസരക്താശ്രിതഃ സാധ്യോ മാംസമേദോഗതശ്ച യഃ | അസ്ഥിമജ്ജഗതഃ കൃച്ഛ്രോ ശുക്രസ്ഥസ്തു ന സിധ്യതി) ||൧|| (ച. ചി. അ. ൩) |

ഉക്തവാതാദിജ്വരാണാം ധാതുവിശേഷദൂഷ്യതയാऽധികലക്ഷണാനി ഭവന്തി; യദുക്തമ്– ‘വാതപിത്തകഫോത്ഥാനാം ജ്വരാണാം ലക്ഷണം യഥാ| തഥാ തേഷാം ഭിഷഗ്ബ്രൂയാദ്രസാദിഷ്വപി ബുദ്ധിമാന്||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി; ഏതദഭിധാനം ച രസാദിധാത്വവിരോധേന വാതാദിചികിത്സാകരണാര്ഥമ്; അതസ്താനാഹ– ഗുരുതേത്യാദി| ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ ഹൃദയസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യോപസ്ഥിതവമനത്വമിവ, രസസ്യ ഹൃദയസ്ഥത്വാത്| രസസ്ഥ ഇത്യനേന വിശേഷേണാത്ര രസോ ദൂഷ്യഃ, സര്വേഷാമേവ ജ്വരാണാം രസാനുഗത്വാത്| ദൈന്യം ക്ലാന്തചിത്തത്വമ്| പിണ്ഡികേത്യാദി| പിണ്ഡികാ ജാന്വധോ ജങ്ഘാമാംസപിണ്ഡഃ, തസ്യാ ഉദ്വേഷ്ടനം ദണ്ഡാദിനാ പീഡനേനേവ വേദനാ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനമ്; ഏവമന്യത്രാപി| സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ പ്രവര്തമാനമൂത്രപുരീഷതാ| ഊഷ്മാ ബഹിഃ, ഏതച്ച വിശേഷപരം, പ്രായഃ സര്വജ്വരേഷു തഥാഭാവാത്| ‘ഊഷ്മാऽന്തര്മോഹവിക്ഷേപൌ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഊഷ്മാऽന്തഃ അന്തര്ദാഹ ഇത്യര്ഥഃ, വിക്ഷേപോ ഹസ്താദിചാലനമ്| ഭൃശം സ്വേദ ഇതി ഘര്മസ്യ മേദോമലത്വാത്; തദ്വികൃത്യൈവ ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രേ| അസഹിഷ്ണുതാ വേദനായാ അസഹത്വം, ക്രോധനത്വമിതി കാര്തികഃ| ഭേദോऽസ്ഥ്നാമിതി ഭേദ ഇവ ഭേദഃ ഭങ്ഗവത്പീഡേത്യര്ഥഃ, (പരപദാര്ഥേഷു പ്രയുജ്യമാനാഃ ശബ്ദാ വൃത്തി(വതി)മന്തരേണാപി വൃത്ത്യ(വത്യ)ര്ഥം ഗമയന്തി) യഥാ– അഗ്നിര്മാണവകഃ| ഏവമന്യത്രാപി ഭേദാദൌ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| കൂജനം കുന്ഥനം; ‘കുഞ്ചനമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേऽസ്ഥ്നാമേവ സങ്കോച ഇത്യര്ഥഃ| തമഃപ്രവേശനമ് അന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവാസംവിത്തിഃ| മഹാശ്വാസഃ ശ്വാസാധികാരേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ| മര്മശബ്ദേന ഹൃദയമുച്യതേ, പ്രാധാന്യാദിതി കാര്തികഃ; തസ്യ ഛേദ ഇവ മര്മച്ഛേദഃ| മരണമിത്യാദി ശുക്രഗതസ്യ| തത്രൈതേഷു രസാദിധാതുഗതജ്വരേഷു മധ്യേ ശുക്രസ്ഥാനഗതേ മരണം പ്രാപ്നുയാദിതി യോജ്യമ്| ശുക്രം ച തത്സ്ഥാനം ചേതി ശുക്രസ്ഥാനം; (നതു ശുക്രസ്യ സ്ഥാനം ശുക്രസ്ഥാനം) ശുക്രസ്യ സര്വദേഹഗത്വേന നിയതസ്ഥാനാസമ്ഭവാദിതി കാര്തികഃ| (യദുക്തമ്– “യഥാ പയസി സര്പിസ്തു ഗുഡശ്ചേക്ഷുരസേ യഥാ| ശരീരേഷു തഥാ നൃൗണാം ശുക്രം വിദ്യാദ്ഭിഷഗ്വരഃ||” (സു. ശാ. അ. ൪) ഇതി|) വിശേഷത ഇതി പദേന ശുക്രസ്യ ബാഹുല്യേന വിസര്ഗഃ, അന്യസ്യാപി രക്താദേരിതി വദന്തി||൪൮-൫൪||

Adhikarana uktavAtAdijvarANAM kAlaprakRutimuddishya prAkRutatvaM vaikRutatvaM ca (55) · Śloka 55

വര്ഷാശരദ്വസന്തേഷു വാതാദ്യൈഃ പ്രാകൃതഃ ക്രമാത് | വൈകൃതോऽന്യഃ സ ദുഃസാധ്യഃ പ്രാകൃതശ്ചാനിലോദ്ഭവഃ ||൫൫|| (വാ. നി. അ. ൨) |

ഉക്തവാതാദിജ്വരാണാം കാലപ്രകൃതിമുദ്ദിശ്യ പ്രാകൃതത്വം വൈകൃതത്വം ചാഹ– വര്ഷേത്യാദി| വര്ഷാദിഷു വാതാദ്യൈഃ ക്രമാദ്യോ ജ്വരഃ സ പ്രാകൃതഃ; വര്ഷാസു വാതികഃ, ശരദി പൈത്തികഃ, വസന്തേ ശ്ലൈഷ്മികഃ| അസ്മാദന്യോ വൈകൃതഃ, യഥാ– വര്ഷാസു പൈത്തിക ഇത്യാദി| സ ഇതി വൈകൃതോ ദുഃസാധ്യഃ, അര്ഥാത് പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യ ഇതി| യദുക്തമ്– “പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യസ്തു വസന്തശരദുദ്ഭവഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അത്ര വാഗ്ഭടേന വാതജസ്യ പ്രാകൃതത്വപ്രണയനം യത്കൃതം തദന്യേ നാനുമന്യന്തേ, ദുഃസാധ്യത്വേന വൈകൃതാദഭിന്നത്വാത്| ജതൂകര്ണേനാപ്യസൌ ന പഠിതഃ| യദാഹ– “വസന്തശരദോഃ പ്രായഃ പ്രാകൃതോऽന്യത്ര വൈകൃതഃ|” ഇതി| അത്രോച്യതേ– ന പ്രാകൃതത്വം സുഖസാധ്യത്വഖ്യാപനപരാ സഞ്ജ്ഞാ, കിന്തു കുമ്ഭകാരാദിവദ്യൌഗികത്വം; യതോ യഥര്തുപ്രകുപിതോ ദോഷഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ, തത ഉദ്ഭൂതഃ പ്രാകൃതഃ; തേന പ്രാകൃതത്വേऽപി ദോഷസ്വഭാവാദ്വാതികസ്യ ദുഃഖസാധ്യത്വം വൈകൃതവദിതി ദുഃഖസാധ്യത്വേന വൈകൃതസാധര്മ്യാത്തു ചരകജതൂകര്ണാഭ്യാം നോക്തഃ, നതു പ്രാകൃതത്വാഭാവാദിത്യഭിപ്രായോ വാഗ്ഭടസ്യേതി| അന്യരോഗേഷു പ്രാകൃതത്വേന ദുഃസാധ്യത്വം, ജ്വരസ്യ തു വ്യാധിപ്രഭാവാത് സുഖസാധ്യത്വമ്| തന്ത്രാന്തരം ഹി– “ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്||” ഇതി||൫൫||

Adhikarana prAkRutajvarANAmutpattikramaH (56-57) · Śloka 57

വര്ഷാസു മാരുതോ ദുഷ്ടഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിതോ ജ്വരമ് | കുര്യാത് പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലഃ കഫഃ ||൫൬|| തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗാച്ച തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ് | കഫോ വസന്തേ തമപി വാതപിത്തം ഭവേദനു ||൫൭|| (വാ. നി. അ. ൨) |

തേഷാമേവ പ്രാകൃതജ്വരാണാം ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമുത്പത്തിക്രമമാഹ– വര്ഷാസ്വിത്യാദി| ദുഷ്ട ഇതി കുപിതഃ, ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചിതത്വാത്| പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിത ഇതി തത്കാലോചിതപിത്തകഫാനുബന്ധഃ| യദുക്തമ്– “ഭൂബാഷ്പാന്മേഘനിഷ്യന്ദാത് പാകാദമ്ലാജ്ജലസ്യ ച| വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ക്ഷീണേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ|” (ച. സൂ. അ. ൬) ഇതി| കുര്യാദിതി ഛേദഃ| പിത്തമിത്യാദി പിത്തം ച ശരദി ദുഷ്ടം ജ്വരം കുര്യാദിതി പൂര്വോക്തേന സമ്ബധ്യതേ; ഏവം കഫോ വസന്തേ ഇത്യത്രാപി യോജ്യമ്| പിത്തദുഷ്ടിശ്ച ശരദി വര്ഷാസു സഞ്ചിതത്വാത്| അനുബലോऽനുബന്ധഃ, തസ്യ ച ഹേതുര്വാര്ഷികക്ലേദാനുവൃത്തിരേവ| തത്പ്രകൃത്യേതി തയോഃ പിത്ത ശ്ലേഷ്മണോഃ പ്രകൃത്യാ സ്വഭാവേന, തത്കൃതയോര്ജ്വരയോരനശനാല്ലങ്ഘനാന്ന ഭയം ഭവതി| യദുക്തമ്– “കഫപിത്തേ ദ്രവേ ധാതൂ സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്| , ആമക്ഷയാദൂര്ധ്വമതോ വായുര്ന സഹതേ ക്ഷണമ്||” ഇതി| വിസര്ഗാച്ച ഹേതോര്നാനശനാദ്ഭയമ്| വര്ഷാശരദ്ധേമന്താ വിസര്ഗഃ, തത്രോപചിതബലാഃ പ്രാണിനോ ഭവന്തി, സോമസ്യ ബലവത്ത്വാത്; ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാസ്ത്വാദാനം, തത്രാപചിതബലാഃ പ്രാണിനഃ, സൂര്യസ്യ ബലവത്ത്വാത് ഇതി വ്യുത്പാദിതം ശാസ്ത്രേ| ‘തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ തത്പ്രകൃത്യാ കഫവാതപിത്തപ്രകൃത്യാ, വിസര്ഗസ്യ ച പ്രകൃത്യേതി യോജ്യമ്| കഫ ഇത്യാദി| തം കഫമനു വാതപിത്തേ ഭവതഃ, അനുബന്ധരൂപേ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| ഹേതുശ്ചാത്ര വസന്തസ്യാദാനമധ്യത്വേനാഗ്നേയരൂക്ഷത്വാത് വാതപിത്തപ്രകോപകത്വമ്| യദുക്തം ചരകേ– ‘ആദാനമധ്യേ തസ്യാപി വാതപിത്തം ഭവേദനു (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അത്ര കഫപിത്തപ്രകൃത്യാ ലങ്ഘനം യുക്തമേവ, കിന്ത്വാദാനമധ്യത്വേന ന നിര്ഭയം തത് കാര്യമ്| അത ഏവ ‘തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ്’ ഇത്യേതസ്മാത് പൂര്വമേവ പഠിതമ്, അന്യഥാ സര്വശേഷേ പഠിതം സ്യാദിതി||൫൬-൫൭||

Adhikarana kAlasya doShavisheShe lakShaNatvam (58) · Śloka 58

കാലേ യഥാസ്വം സര്വേഷാം പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിരേവ വാ |൫൮| (വാ. നി. അ. ൨) |

കാലോऽപി ദോഷവിശേഷസ്യ ലക്ഷണമിത്യാഹ– കാല ഇത്യാദി| യഥാസ്വം കാലേ യസ്യ വാതാദേര്യഃ പ്രകോപകാലസ്തത്ര തജ്ജന്യജ്വരസ്യ പ്രവൃത്തിരുത്പാദോ വൃദ്ധിര്വാ ഭവതി; അഥവാ പ്രവൃത്തിര്നിത്യജ്വരസ്യ, വൃദ്ധിര്വിഷമജ്വരസ്യേതി|൫൮|–

Adhikarana jvarANAmupashayAnupashayau (58) · Śloka 58

നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശായിതാ ||൫൮|| (വാ. നി. അ. ൨) |

(യഥാ കാലോ ദോഷവിശേഷസ്യ ലക്ഷണം) തഥോപശയാനുപശയാവപി ലക്ഷണമിത്യാഹ– നിദാനേത്യാദി| നിദാനത്വേന യേ ഉക്താ ആഹാരാചാരാദയസ്തൈരനുപശയോ ദുഃഖം നിദാനോക്താനുപശയഃ| വിപരീതൈര്ദോഷാദിവിപരീതാഹാരാചാരൈരുപശായിതാസുഖജനനശീലത്വം വിപരീതോപശായിതേതി||൫൮||

Adhikarana antarvega-bahirvegajvaralakShaNam (59-60) · Śloka 61

അന്തര്ദാഹോऽധികസ്തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ | സന്ധ്യസ്ഥിശൂലമസ്വേദോ ദോഷവര്ചോവിനിഗ്രഹഃ ||൫൯|| അന്തര്വേഗസ്യ ലിങ്ഗാനി ജ്വരസ്യൈതാനി ലക്ഷയേത് | സന്താപോ ഹ്യധികോ ബാഹ്യസ്തൃഷ്ണാദീനാം ച മാര്ദവമ് ||൬൦|| ബഹിര്വേഗസ്യ ലിങ്ഗാനി സുഖസാധ്യത്വമേവ ച |൬൧| (ച. ചി. അ. ൩) |

ഉക്തജ്വരാണാം മധ്യേ സമ്പ്രാപ്തിവശാത് കശ്ചിദന്തര്വേഗോ ഭവതി കശ്ചിദ്ബഹിര്വേഗസ്തയോര്ലക്ഷണമാഹ– അന്തര്ദാഹ ഇത്യാദി| ശ്വസനം ശ്വാസഃ; ‘സദനമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം, തന്ന യുക്തമിതി ജേജ്ജടഃ; യതോऽന്തര്വേഗ ഏവ സുശ്രുതേ ഗമ്ഭീരാഖ്യഃ പഠിതഃ, തത്ര ച ശ്വാസ ഏവ പഠിത ഇതി| വിനിഗ്രഹോऽപ്രവൃത്തിഃ| സന്താപ ഇത്യാദി| തൃഷ്ണാദീനാമിത്യാദിശബ്ദേനോക്തപ്രലാപാദീനാം ഗ്രഹണമ്| മാര്ദവം സ്വല്പത്വമ്| അസ്യ സുഖസാധ്യത്വാഭിധാനേനാന്തര്വേഗസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാം സൂചയതി, അസാധ്യതാം വാ, “ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ജ്വരിതം പരിവര്ജയേത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി സുശ്രുതവചനാദിതി||൫൯-൬൦||–

Adhikarana Amajvara-pacyamAna-nirAmajvaralakShaNam (61-65) · Śloka 65

ലാലാപ്രസേകോ ഹൃല്ലാസഹൃദയാശുദ്ധ്യരോചകാഃ ||൬൧|| തന്ദ്രാലസ്യാവിപാകാസ്യവൈരസ്യം ഗുരുഗാത്രതാ | ക്ഷുന്നാശോ ബഹുമൂത്രത്വം സ്തബ്ധതാ ബലവാന് ജ്വരഃ ||൬൨|| ആമജ്വരസ്യ ലിങ്ഗാനി ന ദദ്യാത്തത്ര ഭേഷജമ് | ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ് ||൬൩|| ( ശോധനം ശമനീയം ച കരോതി വിഷമജ്വരമ്) | ജ്വരവേഗോऽധികസ്തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ | മലപ്രവൃത്തിരുത്ക്ലേശഃ പച്യമാനസ്യ ലക്ഷണമ് ||൬൪|| ക്ഷുത് ക്ഷാമതാ ലഘുത്വം ച ഗാത്രാണാം ജ്വരമാര്ദവമ് | ദോഷപ്രവൃത്തിരഷ്ടാഹോ നിരാമജ്വരലക്ഷണമ് ||൬൫|| (ച. ചി. അ. ൩) |

ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥമാമപച്യമാനപക്വലക്ഷണാന്യാഹ– ലാലേത്യാദി| നനു, ന ദദ്യാത്തത്ര ഭേഷജമിതി വിരുദ്ധം, ദ്വിവിധം ഹി ഭേഷജമുക്തം ചരകേണ ദ്രവ്യഭൂതമദ്രവ്യഭൂതം ചേതി; തത്ര ദ്രവ്യഭൂതം കഷായാദി, അദ്രവ്യഭൂതം ലങ്ഘനസ്വേദാദി; അത്ര ലങ്ഘനാദികം ഷഡങ്ഗാര്ധശൃതം ച പ്രയുജ്യതേ| ഉച്യതേ– ഭേഷജശബ്ദേനാത്രാന്നപാനസാധനവ്യതിരിക്താ കല്പനോച്യതേ, ച തു സാമാന്യേനൌഷധമാത്രം; കഥമേഷാ പ്രതീതിരിതി ചേത്, തരുണജ്വരേ ഭേഷജപാനനിഷേധേऽപി ഭേഷജവിധാനദര്ശനാത്| ഏവം പച്യമാനേऽപി ബോദ്ധവ്യം, തത്രാപി സാമതായാഃ സദ്ഭാവാത്| ക്ഷുദിത്യാദി| അസമാസകരണാത് ക്ഷുദാദയോ വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച ഭോദ്ധവ്യാഃ| അഷ്ടാഹഃ പക്വലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ| ഹരിചന്ദ്രസ്ത്വാഹ– അസത്യപ്യഷ്ടാഹേ ക്ഷുദാദിഭിര്നിരാമത്വം ദോഷപ്രവൃത്ത്യാ വാ ക്ഷുധാദ്യഭാവേऽപ്യഷ്ടാഹേനൈവ ശിഷ്യഹിതൈഷിതയാ കാലം ലക്ഷണം ച നിര്ദിഷ്ടവാനിതി| ദ്വിവിധാ ഹി സാമതാ– ഏകാ രസസ്യ, അപരാ ദോഷസ്യ; രസസാമതാ തു മുഖവൈരസ്യാദിലക്ഷണാ, ദോഷസാമതാ തരുണത്വരൂപാ, സാऽഷ്ടാഹേനൈവാപൈതി| അത്ര ച ഹരിചന്ദ്രേണ ഹേതുരുക്തഃ– (‘ സപ്താഹേനൈവ പച്യന്തേ സപ്തധാതുഗതാ മലാഃ| നിരാമശ്ചാപ്യതഃ പ്രോക്തോ ജ്വരഃ പ്രായോऽഷ്ടമേऽഹനി||’ ഇതി|) സപ്താനാം ധാതൂനാം ധാത്വഗ്നിനാ സപ്താഹേനാമപാകാദഷ്ടാഹേനൈവ നിരാമത്വമിതി| രസസാമതാ ത്വഷ്ടാഹാത് പരതോऽപ്യനുവര്തതേ| ഏനമര്ഥ ജേജ്ജടോऽപീച്ഛതി, യദേവം ലിഖതി ചരകസുശ്രുതടീകായാമ്– ‘തരുണാ സാമതാऽഷ്ടാഹാദപൈതി, രസസാമതാ തു പരതോऽപ്യനുവര്തതേ’| ഇതി ഏതത്പ്രയോജനം ച തരുണസാമതായാമൌഷധം നോപയുജ്യതേ, രസസാമതായാം തു പാചനം ദീയതേ| അത ഏവാഹ ചരകഃ ‘ജ്വരിതം ഷഡഹേऽതീതേ ലഘ്വന്നപ്രതിഭോജിതമ്| പാചനം ശമനീയം വാ കഷായം പായയേത്തു തമ്||’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തഥാ– ‘മൃദൌ ജ്വരേ ലഘൌ ദേഹേ പ്രചലേഷു മലേഷു ച| പക്വം ദോഷം വിജാനീയാജ്ജ്വരേ ദേയം തദൌഷധമ്||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യഭിധായാപി യത് സുശ്രുതേ ന പഠിതമ്– ‘സപ്തരാത്രാത് പരം കേചിന്മന്യന്തേ ദേയമൌഷധമ്| ദശരാത്രാത് പരം കേചിദ്ദാതവ്യമിതി നിശ്ചിതാഃ| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി, തേനൈവം ജ്ഞാപയതി– സപ്താഹാദര്വാക് പാചനമപി ന ദീയത ഇതി കാര്തികകുണ്ഡേനാപി വ്യാഖ്യാതമിതി| നനു ‘ജ്വരിതം ഷഡഹേऽതീതേ’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി ചരകവചനസ്യ ‘സപ്തരാത്രാത് പരം’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യാദിനാ സുശ്രുതവചനേന വിരോധഃ, യതഃ ഷഡഹേऽതീതേ സപ്തമദിനം ഭവതി, തത്ര കഷായം വിധത്ത ഇതി| ഉച്യതേ, ഷഡഹേऽതീതേ സപ്തമേ ലഘ്വന്നപ്രതിഭോജിതമഷ്ടമേ കഷായം പായയേദിത്യഷ്ടമപദലോപാദ്യോജ്യം രസൌദനവദിതി ചക്രഃ, ‘ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്|’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി ദോഷശ്രുതേരുക്തസുശ്രുതവിരോധാച്ച| പ്രകാരാന്തരേണൈനമര്ഥം കാര്തികകുണ്ഡോऽപ്യാഹ, തദ്യഥാ– ഷഡഹേऽതീതേ ഇതി ജ്വരോത്പാദദിനം പരിത്യജ്യ ഗണനാ, ബസ്തിദാനദിനപരിഹാരേണ പരിഹാരകാലഗണനാവത് ഏവം ‘പായയേദാതുരം സാമമൌഷധം സപ്തമേ ദിനേ| ശമനേനാഥവാ ദൃഷ്ട്വാ നിരാമം തമുപാചരേത്||’ ഇത്യേതദപി വചനം വ്യാഖ്യേയമ്| ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണാപി സപ്തമദിനേ കഷായപാനം യദ്വ്യാഖ്യാതം തസ്യായമേവാഭിപ്രായോ ഗവേഷണീയഃ, സുശ്രുതദിവിരോധാത്| ചന്ദ്രികാകാരേണാപി വ്യാഖ്യാതമ്– “അക്ഷിരോഗേ ദിനചതുഷ്ടയവജ്ജ്വരസ്യ സപ്താഹം സാമതാകാലഃ, തത്ര ന പാചനം ന വാ ശമനം ശോധനമ്” ഇതി| യത്തു പേയാദ്യനന്തരം ഹാരീതേനോക്തമ്– “ഏതാം ക്രിയാം പ്രയുഞ്ജീത ഷഡ്രാത്രം സപ്തമേऽഹനി| പിബേത് കഷായസംയോഗാന് ജ്വരഘ്നാന് സാധുസാധിതാന്||” ഇതി; തഥാ– “ഇതി ഷഡ്രാത്രികഃ പ്രോക്തോ നവജ്വരഹിതോ വിധിഃ| അതഃ പരം പാചനീയം ശമനം വാ ജ്വരേ ഹിതമ്|” ഇതി ഖരനാദവചനം ച പൂര്വവദഷ്ടാഹപ്രതിപാദകം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അഥ വാ പിത്തജ്വരാഭിപ്രായേണൈവ തദ്വചനദ്വയമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– ‘സപ്തരാത്രാത്പരമ്’ ഇത്യാരഭ്യ, യാവത് ‘പൈത്തികേ വാ ജ്വരേ ദേയമല്പകാലസമുത്ഥിതേ| അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജ്യം ദോഷപാകതഃ||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇതി| സപ്താഹാദര്വാഗപി യദേതത്പാചനം കഷായപാനമുക്തം തന്നാത്യുദ്ഭൂതസാമതായാം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യദാഹ വാഗ്ഭടഃ– ‘സപ്താഹാദൌഷധം കേചിദാഹുരന്യേ ദശാഹതഃ| കേചില്ലഘ്വന്നഭുക്തസ്യ യോജ്യമാമോല്ബണേ ന തു|| തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയോ യതഃ| ദോഷേ അഥവാ അതിനിചിതേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണി|| അപച്യമാനം ഭൈഷജ്യം ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്||’ (വാ. ചി. അ. ൧) ഇതി| ‘അയമര്ഥോऽഭിയുക്തൈശ്ച കൈശ്ചിദുക്തശ്ചികിത്സകൈഃ| സപ്താഹാത് പരതോऽസ്തബ്ധേ സാമേ സ്യാത് പാചനം ജ്വരേ|| നിരാമേ ശമനം, സ്തബ്ധേ സാമേ നൌഷധമാചരേത്|’ ഇതി സങ്ക്ഷേപഃ| വിസ്തരസ്തു കഷായനിര്ണയപ്രകരണേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| പക്വജ്വരലക്ഷണേന ജീര്ണജ്വരലക്ഷണമപി ചികിത്സോചിതം ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– ‘ആസപ്തരാത്രമ്’ ഇത്യാദി| ജതൂകര്ണേനാപ്യുക്തമ്– ‘ജീര്ണസ്ത്രയോദശദിവസഃ’ ഇതി| ‘ത്രിസപ്താഹേ വ്യതീതേ തു ജ്വരോ യസ്തനുതാം ഗതഃ| പ്ലീഹാഗ്നിസാദം കുരുതേ സ ജീര്ണജ്വര ഉച്യതേ||’ ഇതി തു തന്ത്രാന്തരമതിപുരാണാഭിപ്രായേണ ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൬൧-൬൫||

Adhikarana jvarasya sAdhyalakShaNam (66) · Śloka 66

ബലവത്സ്വല്പദോഷേഷു ജ്വരഃ സാധ്യോऽനുപദ്രവഃ |൬൬| (ച. ചി. അ. ൩) |

ജ്വരസ്യ സാധ്യലക്ഷണമാഹ– ബലവത്സ്വിത്യാദി| ബലവത്സു പുരുഷേഷു സാധ്യഃ, യദുക്തമ്– ‘ബലാധിഷ്ഠാനാമാരോഗ്യമ്’ (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| അല്പദോഷേഷു നാതിപ്രബലദോഷേഷു| അനുപദ്രവ ഇതി ജ്വരസ്യോപദ്രവാഃ കാസാദയഃ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “കാസോ മൂര്ഛാऽരുചിശ്ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാതീസാരവിഡ്ഗ്രഹാഃ| ഹിക്കാശ്വാസാങ്ഗഭേദാശ്ച ജ്വരസ്യോപദ്രവാ ദശ||” ഇതി|൬൬|–

Adhikarana jvarasyAsAdhyalakShaNAni (66-73) · Śloka 73

ഹേതുഭിര്ബഹുഭിര്ജാതോ ബലിഭിര്ബഹുലക്ഷണഃ ||൬൬|| ജ്വരഃ പ്രാണാന്തകൃദ്യശ്ച ശീഘ്രമിന്ദ്രിയനാശനഃ | ജ്വരഃ ക്ഷീണസ്യ ശൂനസ്യ ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ഘരാത്രികഃ ||൬൭|| അസാധ്യോ ബലവാന് യശ്ച കേശസീമന്തകൃജ്ജ്വരഃ | (ച. ചി. അ. ൩) | ഗമ്ഭീരസ്തു ജ്വരോ ജ്ഞേയോ ഹ്യന്തര്ദാഹേന തൃഷ്ണയാ ||൬൮|| ആനദ്ധത്വേന ചാത്യര്ഥം ശ്വാസകാസോദ്ഗമേന ച | (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) | ആരമ്ഭാദ്വിഷമോ യസ്തു യശ്ച വാ ദൈര്ഘരാത്രികഃ ||൬൯|| ക്ഷീണസ്യ ചാതിരൂക്ഷസ്യ ഗമ്ഭീരോ യസ്യ ഹന്തി തമ് | വിസഞ്ജ്ഞസ്താമ്യതേ യസ്തു ശേതേ നിപതിതോऽപി വാ ||൭൦|| ശീതാര്ദിതോऽന്തരുഷ്ണശ്ച ജ്വരേണ മ്രിയതേ നരഃ | യോ ഹൃഷ്ടരോമാ രക്താക്ഷോ ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാന് ||൭൧|| വക്ത്രേണ ചൈവോച്ഛ്വസിതി തം ജ്വരോ ഹന്തി മാനവമ് | ഹിക്കാശ്വാസതൃഷായുക്തം മൂഢം വിഭ്രാന്തലോചനമ് ||൭൨|| സന്തതോച്ഛ്വാസിനം ക്ഷീണം നരം ക്ഷപയതി ജ്വരഃ | ഹതപ്രഭേന്ദ്രിയം ക്ഷീണമരോചകനിപീഡിതമ് ||൭൩|| ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ജ്വരിതം പരിവര്ജയേത് | (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

ജ്വരസ്യാസാധ്യലക്ഷണാന്യാഹ– ഹേതുഭിരിത്യാദി| നനു, യോ ഹേതുഭിര്ബലിഭിര്ബഹുഭിശ്ചോപജായതേ സ ബഹുലക്ഷണ ഏവ ഭവതി, തത് കിം ബഹുലക്ഷണവചനേന? ഉച്യതേ– യഥാ സ്വഹേതുകുപിതാ ദോഷാഃ സര്വസ്യൈവ രോഗസ്യ ഹേതവോ ഭവന്തി, പ്രാക്തനകര്മാപേക്ഷയാ തു യദാ വിശിഷ്ടാം സാമഗ്രീം സമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണാമാസാദയന്തി തദാ ജ്വരമാപാദയന്തി, തഥാ ദൂഷ്യാദിസഹകാരികാരണസാന്നിധ്യാസാന്നിധ്യാഭ്യാം ബഹുലക്ഷണതാമല്പലക്ഷണതാം ച കുര്വന്തി| തഥാ ഹി തന്ത്രാന്തരമ്– ഏകം ദ്വൌ ത്രീന് ബഹൂന് വാऽപി ദേഹേ ധാത്വാദിയോഗതഃ| ദര്ശയന്തി വികാരാംസ്തേ കുപിതാഃ പവനാദയഃ||’ ഇതി| അഥവാ വികൃതിവിഷമസമവായാദ്ബഹുഹേതുകോऽപ്യല്പലക്ഷണോऽല്പഹേതുകോऽപി ബഹുലക്ഷണ ഇതി| പ്രാണാന്തകൃദിതി ഛേദഃ| ശീഘ്രമിന്ദ്രിയനാശന ഇതി ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ ചികിത്സ്യമാനോऽപീന്ദ്രിയശക്തിം രൂപാദിഗ്രഹണലക്ഷണാമുപഹന്തി സോऽപ്യസാധ്യോ ന തൂപേക്ഷയാ; അന്യേऽപി ഹി രോഗാ ഉപേക്ഷ്യമാണാ ഇന്ദ്രിയശക്തിമുപഘ്നന്തി അസാധ്യതാം ചാധിരോഹന്തി| ഏവം ബഹുലക്ഷണോऽപ്യാദാവേവ ചികിത്സ്യമാന ഏവ ബോദ്ധവ്യഃ| ഇന്ദ്രിയാണ്യത്ര ഏകാദശ ബോദ്ധവ്യാനി സാങ്ഖ്യസിദ്ധാന്തേന, തഥാ ചരകസുശ്രുതനിര്ദിഷ്ടത്വാത്; ‘ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ഘ്രാണം രസനം സ്പര്ശനം ചേതി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, ഹസ്തപാദഗുദോപസ്ഥജിഹ്വാഃ കര്മേന്ദ്രിയാണി ചേതി, ഉഭയാത്മകം മനഃ||’; ഏവമന്യത്രാപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ജ്വരഃ ക്ഷീണസ്യ ശൂനസ്യേതി അപരമസാധ്യലക്ഷണമ്| ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ഘരാത്രിക ഇതി ഗമ്ഭീരോऽന്തര്ധാതുസ്ഥഃ; അഥവാ ഗമ്ഭീര ഇവ ഗമ്ഭീരഃ, യത്ര വാതാദീനാം നിശ്ചയഃ കര്തും ന ശക്യതേ; അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗഃ| ദൈര്ഘരാത്രിക ഇതി ‘ദീര്ഘരാത്രാനുബന്ധീ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ, “ദീര്ഘാം മരണരൂപാം രാത്രിമനുവര്തതേ ഇതി ദൈര്ഘരാത്രികഃ” ഇതി ചക്രഃ, അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര പക്ഷേ ദൈര്ഘരാത്രിക ഇതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ, അസാധ്യ ഇതി പരേണ| കേശസീമന്തകൃദിതി അകസ്മാത് കേശേഷു സീമന്താന് യഃ കരോതി| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ “കേശാഃ സീമന്തിനോ യസ്യ സങ്ക്ഷിപ്തേ വിനതേ ഭ്രുവൌ| ലുനന്തി ചാക്ഷിപക്ഷ്മാണി സോऽചിരാദ്യാതി മൃത്യവേ||” ഇതി| ഗമ്ഭീരാര്ഥാ യേ ജേജ്ജടാദിഭിര്വ്യാഖ്യാതാസ്തേഷു മധ്യേ അത്ര ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗ ഇത്യയമര്ഥോ മാധവകരസ്യാഭിമതഃ; അത ഏവാസൌ ഏതദനന്തരം സൌശ്രുതം ഗമ്ഭീരലക്ഷണം ലിഖതി– ഗമ്ഭീര ഇത്യാദി| യ ഏവ ചരകേऽന്തര്വേഗഃ സ ഏവ സുശ്രുതേ ഗമ്ഭീരഃ പഠിതഃ; സമലക്ഷണത്വാത്, പൃഥക്പാഠാഭാവാച്ചേതി| ആനദ്ധത്വേന ചേതി ബദ്ധദോഷത്വേന| ആരമ്ഭാദിത്യാദി| ആരമ്ഭാദുത്പാദാത് പ്രഭൃതി യസ്യ വിഷമജ്വരഃ സോऽസാധ്യഃ, യസ്യ തു നിത്യജ്വരിണോ ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ വാऽപചാരാദിനാ വിഷമഃ സ സാധ്യ ഏവ| ഏതച്ച വിഷമത്വം സതതാദിരൂപം ബോദ്ധവ്യം, നതു വിഷമത്വമാത്രേണ, വാതികജ്വരേऽപി പ്രസങ്ഗാദിതി| ദൈര്ഘരാത്രികോ വ്യാഹൃത ഏവ; ന ചാസ്യ പുനരുക്തത്വം, തന്ത്രാന്തരീയവാക്യത്വാത്; അധികാര്ഥപ്രതിപാദനാര്ഥം ബുദ്ധ്വാऽപി ലിഖിതമ്; ഏവം ഗമ്ഭീരേऽപി വാച്യമ്| ‘അതിരൂക്ഷസ്യ’ ഇത്യത്ര ‘അനിമിഷാക്ഷസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സദാ സ്ഫാരിതനേത്രസ്യേത്യര്ഥഃ| വിസഞ്ജ്ഞഃ വിഹ്വലഃ, താമ്യതേ മുഹ്യതി| ശേതേ നിപതിത ഇതി ശയിതോ നിപതിത ഏവാസ്തേ ന ച ഉത്ഥാതും സമര്ഥഃ| ശീതാര്ദിതോऽന്തരുഷ്ണശ്ചേതി ശീതാര്ദിതോ ബഹിഃ, അന്തരുഷ്ണോऽന്തര്ദാഹവാന്| ഹൃഷ്ടരോമാ രോമാഞ്ചിതഗാത്രഃ| ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാനിതി സങ്ഘാതരൂപേണ വസ്തുനാ അഷ്ഠീലികാദിനാऽऽക്രാന്തമിവ ഹൃദയം മന്യതേ യഃ സ തഥാ; അന്യേ ത്വാഹുഃ– നാനാപ്രകാരശൂലവാനിതി| വക്ത്രേണ ചൈവോച്ഛ്വസിതീത്യേവകാരേണ നാസികാം വ്യവച്ഛിനത്തി വ്യാദിതാസ്യപ്രതിപാദനാര്ഥം, ഖരശ്വാസ ഇത്യര്ഥഃ| ഹിക്കേത്യാദി| ഹിക്കാദിഭിര്മിലിതൈരേകേനാപ്യതിബലവതാऽസാധ്യത്വമ്| മൂഢം മോഹയുക്തമ്| വിഭ്രാന്തലോചനം ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷണം, ചലിതനേത്രം വാ| സന്തതോച്ഛ്വാസിനം നിരന്തരഖരശ്വാസയുക്തമ്| ഹതപ്രഭേത്യാദി| ഹതപ്രഭാണി ഹതശക്തീനി സ്വവിഷയാഗ്രാഹീണി ചക്ഷുരാദീനി യസ്യ സ തഥാ; അഥവാ ഹതാ പ്രഭാ ദീപ്തിരിന്ദ്രിയാണി ച യസ്യ സ തഥാ| ‘അരോചകനിപീഡിതമ്’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ജേജ്ജടഃ പാഠാന്തരദ്വയം പഠതി– ‘ദുരാത്മാനമുപദ്രുതമ്’ ഇതി, വ്യാചഷ്ടേ ച– “ദുരാത്മാനം ദുഷ്ടാന്തഃകരണമ്, ഉപദ്രുതമിതി ശ്വാസാദിഭിരുപദ്രവൈരുപദ്രുതമ്; ദുരാത്മഭിരുപദ്രുതമ്” ഇതി പാഠാന്തരേ തു രാക്ഷസാദിഭിര്ജുഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| ഏഷാമസാധ്യലക്ഷണാനാമുപലക്ഷണത്വാദന്യാന്യപി തന്ത്രാന്തരേഷു ദ്രഷ്ടവ്യാനി| തദ്യഥാ– ‘പ്രേതൈഃ സഹ പിബേന്മദ്യം സ്വപ്നേ യഃ കൃഷ്യതേ ശുനാ| സുഘോരം ജ്വരമാസാദ്യ സ ജീവമപസൃജ്യതേ|| ജ്വരഃ പൌര്വാഹ്ണികോ യസ്യ ശുഷ്കകാസശ്ച ദാരുണഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ|| ജ്വരോ യസ്യാപരാഹ്ണേ തു ശ്ലേഷ്മകാസശ്ച ദാരുണഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ|| സഹസാ ജ്വരസന്താപസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ഛാ ബലക്ഷയഃ| വിശ്ലേഷണം ച സന്ധീനാം മുമൂര്ഷോരുപജായതേ|| ഗോസര്ഗേ വദനാദ്യസ്യ സ്വേദഃ പ്രച്യവതേ ഭൃശമ്| ലേപജ്വരോപസൃഷ്ടസ്യ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്|| മൃത്യുശ്ച തസ്മിന് ബഹുപിച്ഛിലത്വാച്ഛീതസ്യ ജന്തോഃ പരിതഃ സരത്വാത്| സ്വേദോ ലലാടേ ഹിമവന്നരസ്യ ശീതാര്ദിതസ്യൈതി സുപിച്ഛിലശ്ച|| കണ്ഠേ സ്ഥിതോ യസ്യ ന യാതി വക്ഷോ നൂനം യമസ്യൈതി ഗൃഹം സ മര്ത്യഃ|| സ്രുതസ്വേദോ ലലാടാദ്യഃ ശ്ലഥസന്ധാനബന്ധനഃ| മുഹ്യേദുത്ഥാപ്യമാനസ്തു സ സ്ഥൂലോऽപി ന ജീവതി|| യസ്യ സ്വേദോऽതിബഹുലഃ പിച്ഛിലോ യാതി സര്വതഃ| രോഗിണഃ ശീതഗാത്രസ്യ തദാ മരണമാദിശേത്||’ ഇതി| ആധാനജന്മനിധനേ പ്രത്യയാഖ്യേ വിപത്കരേ| നക്ഷത്രേ വ്യാധിരുത്പന്നഃ ക്ലേശായ മരണായ വാ| ജ്വരസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദശ്വിനീഷു നിവര്തതേ||’ (വൃ. വാ. നി. അ. ൧) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന നക്ഷത്രഭേദേന ജ്വരസ്യ സാധ്യത്വാസാധ്യത്വം യദഭിഹിതം, തദ്ധാരീതവൃദ്ധവാഗ്ഭടയോര്ദ്രഷ്ടവ്യമ്, ഇഹ തു വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| സന്നിപാതാ സാധ്യപ്രകരണം യഥാ– ‘പിത്തകഫാനിലവൃദ്ധ്യാ ദശദിവസ ദ്വാദശാഹ– സപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ത്രിദോഷജോ ധാതുമലപാകാത്||’ ഇതി| സപ്താഹാദ്വാതാധികഃ, ദശാഹാത് പിത്താധികഃ, ദ്വാദശാഹാത് കഫാധികഃ; പിത്താധികവദ്വാതപിത്താധികഃ, കഫാധികവദ്വാതകഫാധികഃ, യോഗവാഹിത്വാദ്വായോഃ| ( യദാഹ ചരകഃ– ‘യോഗവാഹീ പരം വായുഃ സംയോഗാദുഭയാര്ഥകൃത്| ദാഹകൃത്തേജസാ യുക്തഃ ശീതകൃത്സോമസംശ്രയാത്||’ ഇതി (ച. ചി. അ. ൩)| ധാതുപാകാദ്ധന്തി, മലപാകാദ്വിമുഞ്ചതീതി വ്യവസ്ഥിതവികല്പഃ; ധാതുമലപാകവികല്പേ ച ദൈവമേവ ഹേതുഃ| ഉത്തരോത്തരരോഗവൃദ്ധിബലഹാനിഭ്യാം ശുക്രാദിധാതുസഹിതമൂത്രാദിനാ ച ധാതുപാകോ ജ്ഞേയഃ, അന്യഥാ തു മലപാകഃ| യദുക്തമ്– ‘നിദ്രാനാശോ ഹൃദി സ്തമ്ഭോ വിഷ്ടമ്ഭോ ഗൌരവാരുചീ| അരതിര്ബലഹാനിശ്ച ധാതൂനാം പാകലക്ഷണമ്|| ഇതി; അന്യതാച മലപാകഃ– ദോഷപ്രകൃതിവൈകൃത്യം ലഘുതാ ജ്വരദേഹയോഃ| ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈമല്യം ദോഷാണാം പാകലക്ഷണമ്||’ ഇതി| നനു, തരതമാദിഭാവവ്യവസ്ഥിതശീഘ്രമധ്യമന്ദശക്തിത്വാത് സ്ഥിരശീഘ്രമധ്യമശക്തിത്വാത് ദോഷാണാം കഥം സപ്താഹാദിനിയമ ഇതി ചേത്| ന, തഥാ– സ്വഭാവാദ്വ്യാധേഃ, വിചിത്രാ ഹി പ്രതിരോഗം സ്വഭാവാഃ; യഥാऽഗ്നിരോഹിണീ സപ്താഹേന ഹന്തി ന തഥാऽന്യേ വികാരാ ഇതി| അഥഃ ‘സപ്തമീ ദ്വിഗുണാ യാവത് നവമ്യേകാദശീ തഥാ| ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച||’ (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി ഹാരീതവചനസംവാദാര്ഥമേവം വ്യാചക്ഷതേ– ദശമീപ്രത്യാസത്ത്യാ നവമീ, ദ്വാദശീപ്രത്യാസത്ത്യാ ഏകാദശീ ച ഗൃഹ്യതേ; തതോ വൃദ്ധ്യേതി പദമാവര്ത്യ സര്വത്ര ദ്വൈഗുണ്യം കാര്യമ്| ഏവം, ‘സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ദശമേ ദ്വാദശേऽപി വാ| പുനര്ഘോരതരോ ഭൂത്വാ പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ||’ (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) ഇത്യത്ര സുശ്രുതവാക്യേ പുനഃശബ്ദേന ദ്വൈഗുണ്യമിതി കാര്തികകുണ്ഡോ വ്യാഖ്യാതവാന്| ഏവം ദശദ്വാദശസപ്താഹൈഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാനിലാധികഃ| ദഗ്ധോഷ്മണാ ധാതുമലാന് ഹന്തി മുഞ്ചതി വാ ജ്വരഃ||’ (വാ. നി. അ. ൨) ഇത്യത്രാധികശബ്ദമാവര്ത്യ ക്രിയാവിശേഷണം കൃത്വാ ദ്വൈഗുണ്യം വ്യാഖ്യാതമ്| തഥാ വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്തദശദ്വാദശവാസരാന്| പ്രായോऽനുയാതി മര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച||’ (വാ. നി. അ. ൨) ഇത്യത്രാഗ്നിവേശമതേ പ്രായോഗ്രഹണേന ദ്വൈഗുണ്യമിതി| നനു, സപ്തമീത്യാദൌ കഥം തര്ഹി ദശവിംശതിദ്വാദശചതുര്വിംശതീനാം ഗ്രഹണമിതി ചേത്| ഉച്യതേ– ഏകാദശീത്യത്ര ഏകേതി പദമാവര്തനീയം, തേന നവമീ ഏകേതി ദശമീ ലഭ്യതേ, ഏകാദശീ ഏകേതി ദ്വാദശീ , തതഃ സര്വത്ര ദ്വൈഗുണ്യമ്| തു ശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, തേന സപ്തമീ ഗൃഹ്യതേ സാ ദ്വിഗുണാ ച| ഏവം നവമ്യാദിഷു യോജ്യമ്| ചതുര്വിംശത്യധികസ്തു മര്യാദാദിവസോ നാസ്തി, തത്പ്രതിപാദകാഗമാദര്ശനാത്||൬൬-൭൩||

Adhikarana jvaravimuktipUrvarUpam (74) · Śloka 74

ദാഹഃ സ്വേദോ ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാ കമ്പവിഡ്ഭിദസഞ്ജ്ഞതാ | കൂജനം ചാസ്യവൈഗന്ധ്യമാകൃതിര്ജ്വരമോക്ഷണേ ||൭൪||

ജ്വരവിമുക്തിപൂര്വരൂപമാഹ– ദാഹ ഇത്യാദി വിഡ്ഭിദിതി വിഡ്ഭേദഃ; സമ്പദാദിപാഠാത് ഭാവേ ക്വിപ്| അസഞ്ജ്ഞിതാ സഞ്ജ്ഞാനാശഃ| കൂജനമ് അസ്ഫുടധ്വനിഃ| യദുക്തമ്– ‘ജ്വരപ്രമോക്ഷേ പുരുഷഃ കൂജേദ്വമതി ചേഷ്ടതേ||’(ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| വാഗ്ഭടോऽപ്യാഹ– ‘ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷോ മോക്ഷകാലേ ബലീയതേ| തതോ നരഃ ശ്വസന് സ്വിദ്യന് കൂജന് വമതി ചേഷ്ടതേ|| (വാ. നി. അ. ൨) ഇതി| വൈഗന്ധ്യം ദുര്ഗന്ധതാ ഗാത്രേ| ജ്വരമോക്ഷണേ ഭവിഷ്യതി ആകൃതിര്ലക്ഷണം ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| നനു, ദോഷക്ഷയം വിനാ ന വ്യാധിനിവൃത്തിഃ, ക്ഷീണശ്ച ദോഷഃ കഥമേവംവിധം ലക്ഷണം കുര്യാത്? ഉച്യതേ– കശ്ചിദ്ഭാവഃ ക്ഷീണോऽപി വിനാശകാലേ സ്വശക്തിം ദര്ശയതി, യഥാ– നിര്വാണാവസ്ഥോ ദീപോ വിശേഷാത് പ്രജ്വലതി| അഥവാ ദോഷാഭിഭൂതാനാം ധാതൂനാം ദോഷാപഗമേന ക്ഷോഭാദ്ദാഹാദയഃ തരലതരവാനരപരിഹീയമാനതരുണതരുവല്ലരീശിഖരകമ്പവദിതി||൭൪||

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (75) · Śloka 75

സ്വേദോ ലഘുത്വം ശിരസഃ കണ്ഡൂഃ പാകോ മുഖസ്യ ച | ക്ഷവഥുശ്ചാന്നലിപ്സാ ച ജ്വരമുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ||൭൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൩൯) |

ജ്വരമുക്തിലക്ഷണമാഹ– സ്വേദ ഇത്യാദി| സ്വേദോ ഘര്മാഗമനം, സ്രോതസാം സ്ഫുടത്വാത്| ലഘുത്വം ഗാത്രസ്യ| ശിരസഃ കണ്ഡൂരിതി സര്വോ ഹി ജ്വരസ്തൈജസോ വിരോധിവ്യപഗമാത് സൌമ്യഃ ശ്ലേഷ്മാ ലബ്ധബലഃ സന് ശിരസി സ്വസ്ഥാനേऽസാധാരണാത്മലക്ഷണം കണ്ഡൂം കരോതി, വ്യാധിമഹിമ്നാ തു നാന്യത്ര കഫസ്ഥാനേ ഇതി വദന്തി| പാകോ മുഖസ്യേതി ജ്വരോഷ്മകോപിതാത് പിത്താത്, യത്തു പൂര്വം നാകാര്ഷീദന്യത്ര വാ തദപി വ്യാധിമഹിമ്നൈവ| ഏതച്ച ദാഹമാരഭ്യ ലക്ഷണം ത്രിദോഷജേऽന്തര്വേഗേ ജ്വരേ ഭവതി, നതു സര്വത്ര| തഥാ ചൈതദനന്തരം ഭാലുകിഃ പ്രാഹ– ‘ത്രിദോഷജേ ജ്വരേ ഹ്യേതദന്തര്വേഗേ ച ധാതുഗേ| ലക്ഷണം മോക്ഷകാലേ സ്യാദന്യസ്മിന് സ്വേദദര്ശനമ്||’ ഇതി| നനു, ജ്വരസ്യ പ്രത്യക്ഷത്വാത്തസ്യാഭാവോऽപി പ്രത്യക്ഷഃ, തത് കിം തല്ലക്ഷണപാഠേന? തഥാऽപി വാ പഠിതവ്യം, തര്ഹി സര്വവികാരേഷു പഠ്യതാമ്? ഉച്യതേ– വിഷമജ്വരശങ്കാനിരാസാര്ഥം, വിഷമജ്വരേ ഹി നിവൃത്തോऽപി ജ്വരഃ പുനരായാതി, ദോഷാണാം ധാതുലീനത്വാത്; ഏതല്ലക്ഷണേ തു നിഃശേഷദോഷനിവൃത്ത്യാ ന പുനരാഗമഃ| യത്ര ചൈവംവിധാ ശങ്കാ തത്രൈവ ലക്ഷണം പഠതി ന സര്വത്ര, യഥാ പ്രമേഹാതീസാരാദിഷ്വിതി സര്വം സുസ്ഥമ്||൭൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ജ്വരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨||

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ജ്വരനിദാനം സമാപ്തമ്||൨||