2. jvaranidānam

Adhikarana jvarotpattiH tasya bhedAshca (1) · Śloka 1

அத ஜ்வரநிதாநம் | தக்ஷாபமாநஸங்க்ருத்தருத்ரநிஃஶ்வாஸஸம்பவஃ | ஜ்வரோऽஷ்டதா பதக்த்வந்த்வஸங்காதாகந்துஜஃ ஸ்மதஃ ||௧||

அத ஸர்வரோகப்ராதாந்யாத் ப்ரதமஂ ஜ்வரோ வாச்யஃ| ப்ராதாந்யஂ ச தஸ்ய ஶாரீரரோகேஷு ப்ரதமோத்பந்நத்வாத், பலவத்த்வாத், தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபித்வாத், ஜந்மநிதநயோரவஶ்யம்பாவித்வாத், ஸ்தாவரஜங்கமரூபஸர்வபூதவ்யாபித்வாச்ச; நைவமந்யே விகாராஃ| யதுக்தஂ சரகே– “தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ ஸர்வரோகாக்ரஜோ பலீ| ஜ்வரஃ ப்ரதாநோ ரோகாணாமுக்தோ பகவதா புரா|| தஸ்ய ப்ராணிஸபத்நஸ்ய த்ருவஸ்ய ப்ரலயோதயே|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி; யாவத் “பகவந்! வக்துமர்ஹஸி” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ததா– “ஜ்வரேணாவிஶதா பூதஂ நஹி கிஞ்சிந்ந தப்யதே|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| உக்தஂ ச , பாலகாப்யே– “பாகலஃ ஸ து நாகாநாமபிதாபஸ்து வாஜிநாம்| கவாமீஶ்வரஸஞ்ஜ்ஞஶ்ச மாநவாநாஂ ஜ்வரோ மதஃ|| அஜாவீநாஂ ப்ரலாபாக்யஃ கரபே சாலஸோ பவேத்| ஹாரித்ரோ மஹிஷீணாஂ து மகரோகோ மகேஷு ச| பக்ஷிணாமபிகாதஸ்து மத்ஸ்யேஷ்விந்த்ரமதோ மதஃ| பக்ஷபாதஃ பதங்காநாஂ வ்யாடேஷ்வக்ஷிகஸஞ்ஜ்ஞிதஃ||” இத்யாதி| ததாऽந்யத்ர– “ஜலஸ்ய நீலிகா பூமேரூஷரோ வக்ஷஸ்ய கோடரஃ|” இத்யாதி| தஸ்ய ப்ராகுத்பத்திமாஹ– தக்ஷாபமாநேத்யாதி| தக்ஷாபமாநேந தக்ஷப்ரயுக்தபரிபவேந க்ருத்தஸ்ய ருத்ரஸ்ய நிஃஶ்வாஸாத் ஸம்பவ உத்பத்திர்யஸ்ய ஸ ததா| நிஃஶ்வாஸோऽத்ர க்ரோதலிங்கத்வேந நிர்திஷ்டஃ, அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந “ருத்ரகோபாக்நிஸம்பூதஃ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யுக்தம்| க்ருத்தேந ருத்ரேண லலாடே ததீயமாக்நேயஂ சக்ஷுஃ ஸஷ்ட்வா ததோऽப்யாக்நேயோ பாணோ நிர்மிதஃ| யதாஹ சரகஃ– “ஸஷ்ட்வா லலாடே சக்ஷுர்வை தக்த்வா தாநஸுராந்ப்ரபுஃ பாணஂ க்ரோதாக்நிஸந்தப்தமஸஜச்சத்ருநாஶநம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி; அத்ர ஸத்ரநாஶநஂ யஜ்ஞநாஶநம்| ஏஷா ச ஜ்வரோத்பத்திகதா சரகசிகித்ஸிதே ஸவிஶேஷா ஶ்ரோதவ்யா| ஏதேந ருத்ரகோபஸ்ய விப்ரகஷ்டகாரணத்வமுக்தஂ; யதி ஹி ததோ ஜ்வரோ நோதபத்ஸ்யதஂ அதுநாऽப்யபசாராந்நோதபத்ஸ்யத இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| ஏததபிதாநஸ்ய சிகித்ஸாநுபயோகித்வேநாந்யே டீகாகதோऽந்யதா வ்யாசக்ஷதே– கோபோத்பவத்வேந தைஜஸத்வஂ ப்ரகாஶ்யதே; க்ரோதோ ஹ்யாக்நேயஃ; யதாஹ சரகஃ– “க்ரோதாத் பித்தஂ” (ச. சி. அ. ௩) இதி| தேந ஸர்வஜ்வரே பித்தாவிரோதிநீ க்ரியா கார்யேதி ஸித்யதி| யதுக்தஂ வாக்படேநைவ– “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா| தஸ்மாத் பித்தவிருத்தாநி த்யஜேத் பித்தாதிகேऽதிகம்||” (வா. சி. அ. ௧) இதி| அத ஏவ சரகே கட்வம்லலவணாந் பாசநாந் பரித்யஜ்ய தருணஜ்வரே பாசகத்வேந திக்தகோ ரஸஃ பித்தக்நோ நிர்திஷ்டஃ| யதாஹ– “லங்கநஂ ஸ்வேதநஂ காலோ யவாகூஸ்திக்தகோ ரஸஃ| பாசநாந்யவிபக்வாநாஂ தோஷாணாஂ தருணஜ்வரே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ( காலோऽத்ராஷ்டாஹ இதி)| அந்யே த்வாஹுஃ– ருத்ரகோபஸம்பவத்வேந தேவதாத்மகத்வாத் பூஜார்ஹத்வமுபதர்ஶிதம்| யதாஹ விதேஹஃ– “ஜ்வரஸ்து பூஜநைர்வாऽபி ஸஹஸைவோபஶாம்யதி||” இதி| ஹரிவஂஶேऽபி– “ஜ்வரஸ்த்ரிபாதஸ்த்ரிஶிராஃ ஷட்புஜோ நவலோசநஃ| பஸ்மப்ரஹரணோ ரௌத்ரஃ காலாந்தகயமோபமஃ||” இதி மூர்திமாநேவோக்தஃ| பஹுவிதமபி ஜ்வரஂ ஸங்க்ஷேபேணாஹ– ஜ்வரோऽஷ்டதேத்யாதி| அஷ்டத்வஂ விவணோதி– பதகித்யாதி| தச்ச ஸம்ப்ராப்தௌ விவதம்||௧||

Adhikarana jvarasamprAptiH (2) · Śloka 2

மித்யாஹாரவிஹாராப்யாஂ தோஷா ஹ்யாமாஶயாஶ்ரயாஃ | பஹிர்நிரஸ்ய கோஷ்டாக்நிஂ ஜ்வரதாஃ ஸ்யூ ரஸாநுகாஃ ||௨||

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– மித்யேத்யாதி| ஆஹாரஸ்ய மித்யாத்வஂ ப்ரகத்யாதீநாமாஹாரோபயோகஹேதூநாஂ விருத்தத்வேநோபயோகஃ| யதாஹ சரகஃ– "தத்ர கல்விமாந்யஷ்டாவாஹாரவிதிவிஶேஷாயதநாநி பவந்தி; தத்யதா– ப்ரகதிகரணஸஂயோகராஶிதேஶகாலோபயோகஸஂஸ்தோபயோக்த்ரஷ்டமாநி|" (ச. வி. அ. ௧) இதி| அத்ர ப்ரகதிர்த்ரவ்யாணாஂ ஸ்வாபாவிககுருத்வலகுத்வாதிகுணயோகஃ, யதா– மாஷமுத்கயோஃ; கரணஂ ஸஂஸ்காரஃ, யதா– வ்ரீஹேர்குரோர்லகவோ லாஜாஃ; ஸஂயோகஃ ஸஂஹதீபாவஃ, யதா– க்ஷீரமத்ஸ்யயோஃ; ராஶிராஹாரஸ்ய த்ரவாத்ரவஸ்யாவயவேந ஸமுதாயேந வா பரிமாணஂ; தேஶோ த்ரவ்யோத்பத்திப்ரசாராதிஸ்தாநஂ; காலோ நித்யகஶ்சாவஸ்திகஶ்ச; உபயோகஸஂஸ்தா உபயோகநியமஃ, யதா– ஜீர்ணாந்ந ஏவ புஞ்ஜீத; உபயோக்தா ஸ்வயஂ நிரூபிதாத்மப்ரகத்யாதிகஃ புருஷ இதி| விஹாரஸ்ய மித்யாத்வமயதாபலமாரம்பாதி| ஆமாஶயாஶ்ரயா இத்யநேநாமாஶயப்ராப்திவ்யதிரேகேண தோஷா ஜ்வரஂ நாரபந்த இதி ப்ரதிபாதயந்தி| ஆமாஶயஶ்ச “நாபிஸ்தநாந்தரஂ ஜந்தோராமாஶய இதி ஸ்மதஃ|” (ச. வி. அ. ௨) இதி சரகேணோக்தஃ| பஹிர்நிரஸ்ய கோஷ்டாக்நிமிதி கோஷ்டாக்நிரேவ தோஷோத்க்ஷிப்தோ பஹிர்நிர்கத ஊஷ்மதயா ப்ரதிபாதி| கோஷ்டாக்நிமிதி தாத்வாத்யக்நிநிராஸார்தம்| ஜ்வரதா ஜ்வரகாரிணஃ| ரஸாநுகா ரஸஸம்பத்தாஃ, அவஶ்யஂ ரஸஂ தூஷயித்வா ஜ்வரோத்பாதகா இதி| ‘ஏஷா ச ஸம்ப்ராப்திஃ ஶாரீராணாமேவ நத்வாகந்தூநாஂ, தேஷாஂ வ்யதாபூர்வகத்வஂ ததோ வாதாத்யநுபந்தஃ,’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ| அத ஏவ ஸுஶ்ருதே ஆகந்துஸம்ப்ராப்திஃ பதகேவ பட்யதே| யதா– “ஶ்ரமக்ஷதாபிகாதேப்யோ தேஹிநாஂ குபிதோऽநிலஃ| பூரயித்வாऽகிலஂ தேஹஂ ஜ்வரமாபாதயேத்பஶம்||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| அத்ர ந ஆமாஶயகத ஏவ வாயுஃ, கிந்தூர்த்வாதஸ்திர்யக்ரஸவாஹிஸ்ரோதஶ்சரஃ| சரகேऽப்யுக்தம்– “தத்ராபிகாதஜோ வாயுஃ ப்ராயோ ரக்தஂ ப்ரதூஷயந்| ஸவ்யதாஶோதவைவர்ண்யஂ கரோதி ஸருஜஂ ஜ்வரம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| நநு, ஆகந்துஜ்வரேऽப்யூஷ்மோபலப்யதே, “ஊஷ்மா ச பித்தாததே நாஸ்தி” (வா. சி. அ. ௧) இத்யுக்தம், அத ஆகந்துரபி ஶாரீரஃ ஸ்யாத்| நைவம், உத்தரகாலஂ ததுத்பத்தேஃ| யதுக்தம்– “ஆகந்துர்ஹி வ்யதாபூர்வோ ஜ்வரோऽஷ்டமோ பவதி; ஸ கிஞ்சித்காலமாகந்துஃ கேவலோ பூத்வா பஶ்சாத்தோஷைரநுபத்யதே|” (ச. நி. அ. ௧); ததா– “ஆகந்துரந்வேதி நிஜஂ விகாரஂ நிஜஸ்ததாऽऽகந்துமபி ப்ரவத்தஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௯) இதி| நநு, மித்யாஹாரேத்யாதிநா ஏகைவ ஸம்ப்ராப்திருக்தா; ஏதச்ச ந யுக்தஂ, யதஃ ஸம்ப்ராப்திஃ ஸஂயோகபேதஃ, ஸஂயோகபேதஶ்ச ஸஂயோகிபேதநிபந்தநஃ, ஸஂயோகிநஶ்சாத்ர வாதாதயோ நாநாவிதாஃ, ததஶ்ச ஸம்ப்ராப்தேரபி நாநாத்வஂ ஸ்யாத்; நஹி வாதபித்தயோர்யஃ ஸஂயோகஃ ஸ ஏவ கபபித்தயோரிதி| உச்யதே– அநேகைவ ஸம்ப்ராப்திஃ கிந்த்வேகஜாதீயா, ஆஶயதுஷ்ட்யாதேஃ ஸர்வத்ராவிஶேஷேணாபிதாநாத்; ஏவமாகந்துஸம்ப்ராப்திரபி ஸஂயோகபேதாத்பிந்நேதி||௨||

Adhikarana jvarasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3

ஸ்வேதாவரோதஃ ஸந்தாபஃ ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ததா | யுகபத்யத்ர ரோகே ச ஸ ஜ்வரோ வ்யபதிஶ்யதே ||௩||

ஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்வேதாவரோத இத்யாதி| ஸ்வேதாவரோதோ கர்மாநிர்கமஃ| தாப இதி வக்தவ்யே ஸந்தாபக்ரஹணாத்தேஹேந்த்ரியமநஸாஂ தாபஂ லக்ஷயதி| ததுக்தஂ சரகே– “தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ” (ச. சி. அ. ௩) இதி; “இந்த்ரியாணாஂ ச வைகத்யஂ ஜ்ஞேயஂ ஸந்தாபலக்ஷணம்|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ததா– “வைசித்த்யமரதிர்க்லாநிர்மநஃஸந்தாபலக்ஷணம்|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ஸர்வாங்கவேதநா| யுகபதிதி மிலிதமேதல்லக்ஷணஂ, ப்ரத்யேகஶோ வ்யபிசாராத்; ஸ்வேதாவரோதோ ஹி குஷ்டபூர்வரூபே, ததா ஸந்தாபோ தாஹாக்யே ரோகே, ஸர்வாங்கக்ரஹணஂ ஸர்வாங்கவாதரோகே இதி| நநு, பைத்திகே ஸ்வேதாகமாத், வாதிகே விஷமாரம்பவிஸர்கித்வாத் ஸர்வாங்கக்ரஹணாவ்யவஸ்திதேஶ்சாவ்யாபகஂ லக்ஷணமிதி| அத்ர ஜேஜ்ஜடகார்திககுண்டாதயஃ ஸமாததுஃ– உத்ஸர்காபவாதபாவேந வ்யவஸ்திதிரிதி| தந்ந ஸங்கதமித்யந்யே; விதௌ ஹ்யுத்ஸர்காபவாதபாவோ நது லக்ஷணே, அவ்யாப்த்யதிவ்யாப்த்யோர்லக்ஷணதோஷாத்; தஸ்மாத் ஸ்வேதோऽக்நிஃ ‘ஸ்வித்யதேऽநேந’ இதி வ்யுத்பத்த்யா; தஸ்யாவரோதோ தோஷவ்யாப்திஃ| வாதஜ்வரே யத்யபி வாயோஶ்சலத்வேநாரம்பவிஸர்கயோர்வைஷம்யஂ, ததாऽபி ஸர்வதேஹகதஜ்வராரம்பகதோஷதுஷ்ட்யநிவத்தேரநுத்பூதஸர்வாங்கக்ரஹணஸ்ய வித்யமாநதைவேதி ந வ்யபிசாரஃ| சரகே து ஜ்வரலக்ஷணஂ “ ஜ்வரப்ரத்யாத்மிகஂ லிங்கஂ ஸந்தாபோ தேஹமாநஸஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| நநு, “ஶாரீரோ ஜாயதே பூர்வஂ தேஹே மநஸி மாநஸஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| சரகவசநாத்தேஹமநஸோரந்யோந்யவ்யபிசாராதலக்ஷணமிதி சேத்; தந்ந, ஸூக்ஷ்மதரகாலவ்யவஹிதஸ்யாந்யதரரூபஸ்யாவஶ்யம்பாவித்வாத்| யதா– குணவத்த்ரவ்யமிதி த்ரவ்யலக்ஷணமிதி||௩||

Adhikarana jvarapUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

ஶ்ரமோऽரதிர்விவர்ணத்வஂ வைரஸ்யஂ நயநப்லவஃ | இச்சாத்வேஷௌ முஹுஶ்சாபி ஶீதவாதாதபாதிஷு ||௪|| ஜம்பாऽங்கமர்தோ குருதா ரோமஹர்ஷோऽருசிஸ்தமஃ | அப்ரஹர்ஷஶ்ச ஶீதஂ ச பவத்யுத்பத்ஸ்யதி ஜ்வரே ||௫|| (ஸாமாந்யதோ விஶேஷாத்து ஜம்பாऽத்யர்தஂ ஸமீரணாத் | பித்தாந்நயநயோர்தாஹஃ கபாதந்நாருசிர்பவேத் ||௬|| ரூபைரந்யதராப்யாஂ து ஸஂஸஷ்டைர்த்வந்த்வஜஂ விதுஃ | ஸர்வலிங்கஸமவாயஃ ஸர்வதோஷப்ரகோபஜே) ||௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

பூர்வரூபமாஹ– ஶ்ரம இத்யாதி| ஶ்ரமஃ ஶ்ராந்தத்வமிவ| அரதிரநவஸ்திதசித்தத்வம், அரதிஃ க்ரீடாபாவ இதி கார்திகஃ| விவர்ணத்வஂ ம்லாநகாத்ரத்வம்| யத்து ‘‘துஷ்டாஃ ஸ்வஹேதுபிர்தோஷாஃ’’ இத்யாரப்ய “ஸ்வகாலேஷு ஜ்வராகமம்| ஜநயந்த்யத வத்திஂ ச ஸ்வவர்ணஂ ச த்வகாதிஷு||” (ஸு. சி. அ. ௩௯) இதி ஸம்ப்ராப்தௌ வத்தஸுஶ்ருதவசநஂ, ததத்யர்தஜம்பாதிவத்விஶிஷ்டபூர்வரூபாபிப்ராயேண, ஸம்ப்ராப்த்யவஸ்தாபந்நதோஷஜந்யத்வாத் பூர்வரூபஸ்யேதி| வைரஸ்யமிதி முகஸ்ய விருத்தரஸதா| நயநப்லவோऽஶ்ருபூர்ணநேத்ரத்வம்| யதுக்தஂ சரகே– " ஆலஸ்யஂ நயநே ஸாஸ்ரே" (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| ஆதிஶப்தாதம்புஜ்வலநயோரபி அநிஶ்சிதேச்சாத்வேஷயோர்க்ரஹணம்| உக்தஂ ஹி சரகே– ‘‘ஜ்வலநாதபவாய்வம்புபக்தித்வேஷாவநிஶ்சிதௌ|’’ (ச. சி. அ. ௩) இதி| அந்யே து ஶைத்யௌஷ்ண்யஸாதர்ம்யாஜ்ஜலாநலௌ க்ராஹயந்தி, ஆதிஶப்தேந ச ஶயநாதிகம்| தமோऽந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவாஸஂவித்திஃ| அப்ரஹர்ஷஃ ப்ரீத்யபாவஃ| ஜ்வலநேச்சயா ஶீதே லப்தே ஶீதஂ சேதி வசநஂ ஶீதஸ்ய விஶேஷேண போதநார்தம்| சகாரேண வாதவித்வேஷாதிக்ரஹணமித்யாஹுஃ| உத்பத்ஸ்யதீதி பவிஷ்யதி ஜ்வரே| உத்பத்ஸ்யதீதி ஆத்மநேபதாநித்யத்வேந; தச்ச சக்ஷிங இகாரேண ‘ அநுதாத்தஙித ஆத்மநேபதம்’ (பா. அ. ௧/௩/௧௨) இத்யாத்மநேபதே ஸித்தே ததர்தஂ ஙித்கரணேந ஜ்ஞாபிதமிதி ஶாப்திகாஃ| கதாதரஸ்து– ‘உத்பித்ஸதி’ இதி படித்வா ‘பத கதௌ’ இத்யஸ்ய ஸந்நந்தஸ்ய ‘ ஸநிமீமாகுரபலபஶகபதபதாம்|’ (அ. ௭ பா. ௪ ஸூ. ௫௪) இத்யாதிநா இஸி கதே ‘பூர்வவத் ஸநஃ’ (அ. ௧ பா. ௩ ஸூ. ௬௨) இத்யத்ர பிந்நவாக்யதயா பரஸ்மைபதமிதி வ்யாசஷ்டே இதி||௪-௭||

Adhikarana vAtajvaralakShaNam (8-9) · Śloka 9

வேபதுர்விஷமோ வேகஃ கண்டௌஷ்டபரிஶோஷணம் | நித்ராநாஶஃ க்ஷவஸ்தம்போ காத்ராணாஂ ரௌக்ஷ்யமேவ ச ||௮|| ஶிரோஹத்காத்ரருக்வக்த்ரவைரஸ்யஂ காடவிட்கதா | ஶூலாத்மாநே ஜம்பணஂ ச பவந்த்யநிலஜே ஜ்வரே ||௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

வாதபித்தகபாநாஂ யதாபூர்வஂ பூரிதாருணவிகாரகர்தத்வேந ப்ராதாந்யஂ, யதுக்தஂ சரகே– ‘‘அஶீதிர்வாதவிகாராஶ்சத்வாரிஂஶத்பித்தவிகாராஃ, விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மவிகாராஃ|’’ (ச. ஸூ. அ. ௨௦) இதி; ததா தாருணாஶ்ச வாதவிகாரா ஆக்ஷேபகபக்ஷாகாதாதயஃ; அதஃ ப்ராதாந்யாத் ப்ரதமஂ வாதஜ்வரலக்ஷணமாஹ– வேபதுரித்யாதி| ஏவமந்யத்ராபி வாதாதிக்ரமநிர்தேஶேந வேதிதவ்யம்| விஷமோ வேக இதி வேகோ ஜ்வரஸ்ய ப்ரவத்திர்வத்திர்வா, தஸ்ய வைஷம்யமநியதகாலத்வம், அங்கேஷு சௌஷ்ண்யாத்யநியதத்வம்| க்ஷவஶ்சிக்கா ‘ ஹா~ஂசி’ இதி லோகே| ஸ்தம்போ காத்ராணாஂ ஜடிமா, ரௌக்ஷ்யமபி காத்ராணாமேவேதி கதாதராதயோ வ்யாசக்ஷதே; தச்சாநவதாநாத்வ்யாக்யாதமிதி லக்ஷ்யதே; க்ஷவஸ்ய ஸ்தம்பஃ க்ஷவஸ்தம்ப இத்யேகபததாऽத்ர யுஜ்யதே| யதாஹ வாக்படஃ– ‘‘ஹர்ஷோ ரோமாங்கதந்தேஷு வேபதுஃ க்ஷவதோர்க்ரஹஃ| ப்ரமஃ ப்ரலாபோ கர்மேச்சா விலாபஶ்சாநிலஜ்வரே||’’(வா. நி. அ. ௨) இதி| சரகேऽபி நிதாநே ‘‘க்ஷவதூத்காரவிநிக்ரஹஃ’’ (ச. நி. அ. ௧) இதி படிதம்| விநிக்ரஹஶப்தஸ்து தத்ர நிரோதார்த ஏவாசார்யேண நிர்திஷ்டஃ; யதா வாதகுல்மநிதாநே– “ரூக்ஷாந்நபாநஂ விஷமாதிமாத்ரஂ விசேஷ்டிதஂ வேகவிநிக்ரஹஶ்ச|” (ச. சி. அ. ௫) இதி; ததாऽந்தர்வேகஜ்வரலக்ஷணே “தோஷவர்சோவிநிக்ரஹஃ” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஏதேந, ஜ்வரமுக்திலக்ஷணே க்ஷவஸ்ய பாடாத் கதமேதல்லக்ஷணமிதி யதாஶங்கிதஂ கார்திககுண்டேந ததபி நிரஸ்தம்| ஆத்மாநஂ வாயுநா ஸவேதநமுதரபூர்ணத்வம்| ஶிரோஹத்காத்ரருகித்யத்ர காத்ரக்ரஹணேந ஶிரோஹத்க்ரஹணே ஸித்தே ததபிதாநஂ விஶேஷேண ஶிரஸி ஹதி ச வேதநார்தம்| ஏதாநி ரூபாணி ப்ராயோபாவித்வேந நிர்திஷ்டாநி ஸுஶ்ருதேந, தேந சகாரேணாந்யாந்யபி சரகநிதாநோக்தாநி போத்தவ்யாநி| தாந்யேவ கத்யேநோக்தாநி ஸுகக்ரஹணார்தஂ ஶ்லோகேந மயா ப்ரதர்ஶ்யந்தே– “பவந்தி விவிதா வாதவேதநாஃ பாதஸுப்ததா| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ கர்ணஸ்வநோ வக்த்ரகஷாயதா|| ஊருஸாதோ ஹநுஸ்தம்போ விஶ்லேஷஃ ஸந்திஜாநுநோஃ| ஶுஷ்ககாஸோ வமிர்லோமதந்தஹர்ஷஃ ஶ்ரமப்ரமௌ|| அருணஂ நேத்ரமூத்ராதி தட்ப்ரலாபோஷ்ணகாமிதாஃ|” இதி||௮-௯||

Adhikarana pittajvaralakShaNam (10-11) · Śloka 11

வேகஸ்தீக்ஷ்ணோऽதிஸாரஶ்ச நித்ரால்பத்வஂ ததா வமிஃ | கண்டௌஷ்டமுகநாஸாநாஂ பாகஃ ஸ்வேதஶ்ச ஜாயதே ||௧௦|| ப்ரலாபோ வக்த்ரகடுதா மூர்சா தாஹோ மதஸ்தஷா | பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ பைத்திகே ப்ரம ஏவ ச ||௧௧|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

பித்தஜ்வரலக்ஷணமாஹ– வேகஸ்தீக்ஷ்ண இத்யாதி| அதிஸாரஃ பித்தஸ்ய ஸரத்வேந ஸத்ரவா ப்ரவத்திர்ந த்வதிஸார ஏவ, தஸ்ய ஜ்வரோபத்ரவத்வாத்| நித்ரால்பத்வஂ ஸ்வல்பநித்ராத்வம்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “நித்ராநாஶோऽநிலாத் பித்தாத்” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இத்யாதி| வமிஃ பித்தஸ்ய கபஸ்தாநகமநாத்| ஸ்வேதோ கர்மாகமநஂ, ப்ராயேண ஸாமதோஷேண ஸ்ரோதஸாஂ நிரோதாத் ஸர்வஜ்வரேஷு கர்மநிரோதஃ, அத்ர து பித்தஸ்ய தைக்ஷ்ண்யாஜ்ஜ்வரப்ரபாவாத்வா ஸ ந பவதீதி| ப்ரலாபோऽஸம்பத்தபாஷணம்| வக்த்ரகடுதா முகதிக்தத்வஂ, சரகே ஹி பைத்திகநாநாத்மஜசத்வாரிஂஶத்விகாரேஷு திக்தாஸ்யதாயாஃ பாடாதநுபவாச்ச| கார்திகஸ்த்வரோசகே “கட்வம்லமுஷ்ணஂ விரஸஂ ச பூதி பித்தேந வித்யால்லவணஂ ச வக்த்ரம்|” (ச. சி. அ. ௨௬) இதி வசநஂ தஷ்டாந்தமுபந்யஸ்ய கடுமுகத்வமபீச்சதி| தந்ந, தத்ராபி ஸந்தேஹாத்| யதுக்தம்– “கடு ஸ்யாத் கடுதிக்தயோஃ|” இதி| தஸ்மாத் “யோऽம்லஂ பஶோஷ்ணஂ கடுதிக்தவக்த்ரஃ பீதஂ ஸரக்தஂ ஹரிதஂ வமேத்வா| ஸதாஹசோஷஜ்வரவக்த்ரஶோஷஂ ஸா பித்தகோபப்ரபவா ஹி சர்திஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௯) இதி ஸுஶ்ருதவசநாத் கடுமுகத்வமப்யேஷ்டவ்யமிதி| மூர்சேதி மூர்சா ரூபாத்யவிஜ்ஞாநஂ, தமஃப்ரவேஶோ விஸ்மதிரித்யாஹுஃ| மதோ மத்தத்வமிவ, யதா– பூககோத்ரவதத்தூரபக்ஷணாதௌ| ப்ரம இதி ப்ரமஶ்சக்ரஸ்திதஸ்யேவ ப்ரமத்வஸ்துதர்ஶநமித்யாஹுஃ; அந்யே து ஸ்வதேஹப்ரமணஜ்ஞாநம்| நநு, ப்ரமஸ்யாஶீதிவாதவிகாரபடிதஸ்ய வாதநாநாத்மஜத்வாத் கதஂ பித்தவிகாரே பாடஃ? உச்யதே, “ந ரோகோऽப்யேகதோஷஜஃ|” இதி வசநாத் பைத்திகே வாதாநுபந்தாத் ப்ரமஃ, இதி ஜேஜ்ஜடஃ ஸமாதாநமுக்தவாந்| அதவா தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநப்ரபாவாத் காரணாதஷ்டஸ்யாபி ரூபஸ்ய கார்ய உபலம்பஃ; யதா– அரூபவாதாரப்தாதிஸாராதாவிவாருணத்வஂ, ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோக இவ லௌஹித்யம்| யத்தூக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ரஜஃபித்தாநிலாத்ப்ரமஃ|” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இதி, தத்ராபி வாதாநுகதபித்தஜத்வமேவ போத்தவ்யம், அந்யதா ப்ரமஸ்ய வாதிகநாநாத்மஜத்வமேவ ந ஸ்யாதிதி| அபரே து பித்ததூஷிதநேத்ரத்வேந விபர்யஸ்தஜ்ஞாநஂ ப்ரமஃ, ‘பீதஃ ஶங்க’ இத்யாதிவத்| சகாரஃ பூர்வவதநுக்தஸமுச்சயார்தஃ| தத்யதா– தீவ்ரோஷ்மதா ரக்தகோடாஃ ஶீதேச்சதாऽருசிரிதி||௧௦-௧௧||

Adhikarana kaphajvaralakShaNam (12-13) · Śloka 13

ஸ்தைமித்யஂ ஸ்திமிதோ வேக ஆலஸ்யஂ மதுராஸ்யதா | ஶுக்லமூத்ரபுரீஷத்வஂ ஸ்தம்பஸ்தப்திரதாபி ச ||௧௨|| (நாத்யுஷ்ணகாத்ரதா சர்திரங்கஸாதோऽவிபாகிதா) | கௌரவஂ ஶீதமுத்க்லேதோ ரோமஹர்ஷோऽதிநித்ரதா | ( ஸ்ரோதோரோதோ ருகல்பத்வஂ ப்ரஸேகோ லவணாஸ்யதா | நாத்யுஷ்ணகாத்ரதா, ச்சர்திர்லாலாஸ்ராவோऽவிபாகதா) | ப்ரதிஶ்யாயோऽருசிஃ காஸஃ கபஜேऽக்ஷ்ணோஶ்ச ஶுக்லதா ||௧௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

கபஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்தைமித்யமித்யாதி| ஸ்தைமித்யமங்காநாமார்த்ரபடாவகுண்டிதத்வமிவ| ஸ்திமிதோ வேகோ மந்தோ வேகஃ| ஆலஸ்யமிதி “ஸமர்தஸ்யாப்யநுத்ஸாஹஃ கர்மண்யாலஸ்யமுச்யதே|” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இத்யாலஸ்யலக்ஷணமாஹுஃ| ஸ்தம்போऽங்கஸ்தப்ததா| தப்திஸ்தப்தஸ்யேவாந்நாநபிலாஷஃ| உத்க்லேதஃ கண்டோபஸ்திதவமநத்வமிவ| அருசிரத்ர ஸத்யப்யபிலாஷே அப்யவஹாராஸாமர்த்யமிதி பேதஃ| சகாரஃ பூர்வவத்| தேந “ததாऽங்கே பீடகாஃ ஶீதாஃ ப்ரஸேகஶ்சர்திதந்த்ரிகே| ஹதுபலேப உஷ்ணாபிலாஷிதா வஹ்நிமார்தவம்||” இதி||௧௨-௧௩||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNam (14) · Śloka 15

தஷ்ணா மூர்சா ப்ரமோ தாஹஃ ஸ்வப்நநாஶஃ ஶிரோருஜா | கண்டாஸ்யஶோஷோ வமதூ ரோமஹர்ஷோऽருசிஸ்தமஃ ||௧௪|| பர்வபேதஶ்ச ஜம்பா ச வாதபித்தஜ்வராகதிஃ |௧௫| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

வாதபித்தஜ்வரலக்ஷணமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| பர்வாணி பித்யந்த இவ வேதநா பர்வபேதஃ| ஏதாநி ச லிங்காநி விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தஸ்ய போத்தவ்யாநி| விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தத்வஂ சைஷாஂ கேவலவாதிகபைத்திகஜ்வரலக்ஷணாநாஂ மத்யே கேஷாஞ்சிதேவ நியமேந பாடாத்தததிரிக்தலக்ஷணபாடாச்ச போத்தவ்யம்| யதா– அத்ரைவ வாதபைத்திகேऽருசிரோமஹர்ஷௌ, வக்ஷ்யமாணவாதஶ்லைஷ்மிகே ஸ்வேதஃ ஸந்தாபஶ்ச, ஏவஂ கபபைத்திகே அநவஸ்திதஶீததாஹௌ, ஏவஂ ஸந்நிபாதஜே ஸாஸ்ரகலுஷாதிநேத்ரத்வஂ ஶிரோலோடநாதி| ப்ரகதிஸமவாயாரப்தே து வாதஜாதிஜ்வரலிங்காந்யேவ ஸமஸ்தாநி கதிபயாநி வா பவந்தி| அத ஏவ சிகித்ஸிதே சரகஃ விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாநாஂ த்வந்த்வஸந்நிபாதஜ்வராணாஂ லக்ஷணாநி ஸாக்ஷாத் படித்வா நிதாநஸ்தாநோக்தவாதாதிஜ்வரலிங்காதிதேஶேந ப்ரகதிஸமஸமவேதாநாஂ த்வந்த்வஸந்நிபாதஜ்வராணாஂ லக்ஷணமுக்தவாந்| யதாஹ– “நிதாநே த்ரிவிதா ப்ரோக்தா யா பதக்ஜஜ்வராகதிஃ| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதாநாஂ ததா சோக்தஂ ஸ்வலக்ஷணம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஏவஂ வக்ஷ்யமாணஂ த்வந்த்வஸந்நிபாதலக்ஷணஂ வ்யாக்யேயம்| ப்ரகதிஸமஸமவாயவிகதிவிஷமஸமவாயயோஶ்சாயமர்தஃ– ப்ரகத்யா ஹேதுபூதயா ஸமஃ காரணாநுரூபஃ ஸமவாயஃ கார்யகாரணபாவஸம்பந்தஃ ப்ரகதிஸமஸமவாயஃ, காரணாநுரூபஂ கார்யமித்யர்தஃ; யதா– ஶுக்லதந்துஸமவாயாரப்தஸ்ய படஸ்ய ஶுக்லத்வம்| விகத்யா ஹேதுபூதயா விஷமஃ காரணாநநுரூபஃ ஸமவாயோ விகதிவிஷமஸமவாயஃ, யதா– ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோகஜஂ லௌஹித்யமிதி||௧௪||–

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNam (15-16) · Śloka 16

ஸ்தைமித்யஂ பர்வணாஂ பேதோ நித்ரா கௌரவமேவ ச ||௧௫|| ஶிரோக்ரஹஃ ப்ரதிஶ்யாயஃ காஸஃ ஸ்வேதாப்ரவர்தநம் | ஸந்தாபோ மத்யவேகஶ்ச வாதஶ்லேஷ்மஜ்வராகதிஃ ||௧௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

வாதஶ்லேஷ்மஜ்வரலக்ஷணமாஹ– ஸ்தைமித்யஂ பர்வணாஂ பேத இத்யாதி| ஸ்வேதாப்ரவர்தநஂ ஸ்வேதஸ்ய ஆ ஸமந்தாதகாரணேந ப்ரவர்தநஂ விகதவிஷமஸமஸமவாயாரப்தத்வாதிதி கார்திகஃ| யுக்தஂ சைதத்; யதாஹ ஹாரீதஃ– “ஶிரோக்ரஹஃ ஸ்வேதபவோ ஜ்வரஸ்ய காஸஶ்ச லிங்கஂ கபவாதஜஸ்ய|” இதி| ஸ்வேதபவஃ ஸ்வேதோத்பத்திஃ| மத்யவேகோ நாதிதீக்ஷ்ணோ நாதிமதுரிதி||௧௫-௧௬||

Adhikarana shleShmapittajvaralakShaNam (17) · Śloka 17

லிப்ததிக்தாஸ்யதா தந்த்ரா மோஹஃ காஸோऽருசிஸ்தஷா | முஹுர்தாஹோ முஹுஃ ஶீதஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஜ்வராகதிஃ ||௧௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

பித்தஶ்லேஷ்மஜ்வரலக்ஷணமாஹ– லிப்தேத்யாதி| ஶ்லேஷ்மணா லிப்தஂ ச பித்தேந திக்தஂ ச ஆஸ்யஂ முகஂ யஸ்ய, தஸ்ய பாவோ லிப்ததிக்தாஸ்யதா| தந்த்ரா நித்ராவத்க்லாந்திஃ| மோஹோ மூர்சா| ஏதாநி லிங்காநி ப்ராயோபாவித்வேந நிர்திஷ்டாநி, தேநாந்யாந்யபி சரகோக்தாநி போத்தவ்யாநி| யதா– “ததா ஸ்தம்பஶ்ச ஸஂஸ்வேதஃ கபபித்தப்ரவர்தநம்|” இதி||௧௭||

Adhikarana sAnnipAtikajvaralakShaNam (18-23) · Śloka 23

க்ஷணே தாஹஃ க்ஷணே ஶீதமஸ்திஸந்திஶிரோருஜா | ஸாஸ்ராவே கலுஷே ரக்தே நிர்புக்நே சாபி லோசநே ||௧௮|| ஸஸ்வநௌ ஸருஜௌ கர்ணௌ கண்டஃ ஶூகைரிவாவதஃ | தந்த்ரா மோஹஃ ப்ரலாபஶ்ச காஸஃ ஶ்வாஸோऽருசிர்ப்ரமஃ ||௧௯|| பரிதக்தா கரஸ்பர்ஶா ஜிஹ்வா ஸ்ரஸ்தாங்கதா பரம் | ஷ்டீவநஂ ரக்தபித்தஸ்ய கபேநோந்மிஶ்ரிதஸ்ய ச ||௨௦|| ஶிரஸோ லோடநஂ தஷ்ணா நித்ராநாஶோ ஹதி வ்யதா | ஸ்வேதமூத்ரபுரீஷாணாஂ சிராத்தர்ஶநமல்பஶஃ ||௨௧|| கஶத்வஂ நாதிகாத்ராணாஂ ப்ரததஂ கண்டகூஜநம் | கோடாநாஂ ஶ்யாவரக்தாநாஂ மண்டலாநாஂ ச தர்ஶநம் ||௨௨|| மூகத்வஂ ஸ்ரோதஸாஂ பாகோ குருத்வமுதரஸ்ய ச | சிராத்பாகஶ்ச தோஷாணாஂ ஸந்நிபாதஜ்வராகதிஃ ||௨௩|| (ச. சி. அ. ௩) |

ஸாந்நிபாதிகஜ்வரலக்ஷணமாஹ– க்ஷணே தாஹ இத்யாதி| ருஜா ஶூலம், அஸ்த்யாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| ஸாஸ்ராவே ஸாஶ்ருணீ| கலுஷே ஆவிலவர்ணே| நிர்கதஂ புக்நஂ ஸங்குசிததா யயோஸ்தே நிர்புக்நே, “விஸ்பாரிதே இத்யர்தஃ” இதி ஜேஜ்ஜடஃ; “அந்தஃப்ரவிஷ்டே” இத்யந்யே, “அதிகுடிலே” இதி சக்ரஃ| ஶூகைஃ ஶூகஶிம்பி(ம்பா)தாந்யாதேஃ| பரிதக்தா தக்தவத்கஷ்ணவர்ணா| கரஸ்பர்ஶா கரோகோஜிஹ்வாவத் ஸ்பர்ஶோ யஸ்யாஂ ஸா ததா| ஸ்ரஸ்தாங்கதா நிஃஸஹாவயவதா| ஷ்டீவநஂ ரக்தஸ்ய பித்தஸ்ய வா முகேந ஸ்வல்போத்கிரணம்| ஶிரஸோ லோடநமிதஸ்ததஶ்சாலநம்| கஶத்வஂ நாதிகாத்ராணாஂ தோஷபூர்ணத்வேந| ப்ரததஂ நிரந்தரம்| கோடோ பாலுகிதந்த்ரே படிதஃ| தத்யதா– “வரடீதஷ்டஸங்காஶஃ கண்டூமாஂல்லோஹிதோऽஸ்ரகபபித்தாத்| க்ஷணிகோத்பாதவிநாஶஃ கோட இதி நிகத்யதே தஜ்ஜ்ஞைஃ||” இதி| மூகத்வஂ மந்தவசநதா, அவசநதா வா| குருத்வமுதரஸ்ய ச உதரகௌரவம், சிராத்பாகஶ்ச தோஷாணாமிதி அதிஸாமதாரப்தத்வேந| சகாராதந்யாந்யபி ச போத்தவ்யாநி| யதாஹ வாக்படஃ– “தத்வச்சீதஂ மஹாநித்ரா திவா ஜாகரணஂ நிஶி| ஸதா வா நைவ வா நித்ரா மஹாந் ஸ்வேதோऽதவா ந வா|| கீதநர்தநஹாஸ்யாதிவிகதேஹாப்ரவர்தநம்|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| ஏதச்ச லக்ஷணஂ த்ரயோதஶஸந்நிபாதேஷு மத்யே ஸ்வமாநாத்வத்தைர்தோஷைஸ்துல்யைராரப்தஸ்ய ஜ்வரஸ்ய சரகேண படிதஂ; த்வ்யுல்பணைகோல்பணாதீநாஂ ச த்வாதஶாநாஂ லக்ஷணஂ தத்ரைவ த்ரஷ்டவ்யம்| ததாச காஶ்மீரபாடே சரகஃ– “ப்ரமஃ பிபாஸா தாஹஶ்ச கௌரவஂ ஶிரஸோऽதிருக்| வாதபித்தோல்பணே வித்யால்லிங்கஂ மந்தகபே ஜ்வரே|| ஶைத்யஂ காஸோऽருசிஸ்தந்த்ராபிபாஸாதாஹஹத்வ்யதாஃ| வாதஶ்லேஷ்மோல்பணே வ்யாதௌ லிங்கஂ பித்தாவரே விதுஃ|| சர்திஃ ஶைத்யஂ முஹுர்தாஹஸ்தஷ்ணா மோஹோऽஸ்திவேதநா| மந்தவாதே வ்யவஸ்யந்தி லிங்கஂ பித்தகபோல்பணே|| ஸந்த்யஸ்திஶிரஸஃ ஶூலஂ ப்ரலாபோ கௌரவஂ ப்ரமஃ| வாதோல்பணே ஸ்யாத்த்வ்யநுகே தஷ்ணா கண்டாஸ்யஶுஷ்கதா|| ரக்தவிண்மூத்ரதா தாஹஃ ஸ்வேதஸ்தஷ்ணா பலக்ஷயஃ| மூர்சா சேதி த்ரிதோஷே ஸ்யால்லிங்கஂ பித்தே கரீயஸி| ஆலஸ்யாருசிஹல்லாஸதாஹவம்யரதிப்ரமைஃ| கபோல்பணஂ ஸந்நிபாதஂ தந்த்ரா காஸேந சாதிஶேத்|| ப்ரதிஶ்யாச்சர்திராலஸ்யஂ தந்த்ராऽருச்யக்நிமார்தவம்| ஹீநவாதே பித்தமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே மதம்|| ஹாரித்ரமூத்ரநேத்ரத்வஂ தாஹஸ்தஷ்ணா ப்ரமோऽருசிஃ| ஹீநவாதே மத்யகபே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்|| ஶிரோருக்வேபதுஶ்வாஸப்ரலாபஶ்சர்த்யரோசகாஃ| ஹீநபித்தே மத்யகபே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்|| ஶீததா கௌரவஂ தந்த்ரா ப்ரலாபோऽஸ்திஶிரோதிருக்| ஹீநபித்தே வாதமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே விதுஃ|| வர்சோபேதோऽக்நிதௌர்பல்யஂ தஷ்ணா தாஹோऽருசிர்ப்ரமஃ| கபஹீநே வாதமத்யே லிங்கஂ பித்தாதிகே விதுஃ|| ஶ்வாஸஃ காஸஃ ப்ரதிஶ்யாயோ முகஶோஷோऽதிபார்ஶ்வருக்| கபஹீநே பித்தமத்யே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| விகதௌ நியமோ நாஸ்தி; தேந விகதிவிஷமஸமவாயா அநேகப்ரகாரா பவந்தி| அதஃ ஸுஶ்ருதேநாப்யந்யாதஶஃ ஸந்நிபாதலக்ஷணஂ படிதம்– “நாத்யுஷ்ணஶீதோऽல்பஸஞ்ஜ்ஞோ ப்ராந்தப்ரேக்ஷீ ஹதப்ரபஃ| கரஜிஹ்வஃ ஶுஷ்ககண்டஃ ஸ்வேதவிண்மூத்ரவர்ஜிதஃ|| ஸாஶ்ருநிர்புக்நநயநோ பக்தத்வேஷீ ஹதஸ்வரஃ| ஶ்வஸந்நிபதிதஃ ஶேதே ப்ரலாபோபத்ரவாந்விதஃ|| அபிந்யாஸஂ து தஂ ப்ராஹுர்ஹதௌஜஸமதாபரே| ஸந்நிபாதஜ்வரஂ கச்ச்ரமஸாத்யமபரே ஜகுஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| ததா பாலுகிதந்த்ரே த்வ்யுல்பணைகோல்பணாதிலக்ஷணமந்யதா படிதம்| தத்யதா– “வாதபித்தாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய ஜ்வரோऽங்கமர்தஸ்தட்தாலுஶோஷப்ரமீலகாஃ|| ஆத்மாநதந்த்ராருசயஃ ஶ்வாஸகாஸப்ரமஶ்ரமாஃ| பித்தஶ்லேஷ்மாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி|| அந்தர்தாஹோ பஹிஃ ஶீதஂ தஸ்ய தந்த்ரா ச பாததே| துத்யதே தக்ஷிணஂ பார்ஶ்வமுரஃஶீர்ஷகலக்ரஹாஃ|| நிஷ்டீவேத் கபபித்தஂ ச தஷ்ணா கண்டூஶ்ச ஜாயதே| விட்பேதஶ்வாஸஹிக்காஶ்ச பாதந்தே ஸப்ரமீலகாஃ|| விபுபல்கூ ச தௌ நாம்நா ஸந்நிபாதாவுதாஹதௌ| ஶ்லேஷ்மாநிலாதிகோ யஸ்ய ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய ஶீதஜ்வரோ நித்ரா க்ஷுத்தஷ்ணா பார்ஶ்வநிக்ரஹஃ| ஶிரோகௌரவமாலஸ்யமந்யாஸ்தம்பப்ரமீலகாஃ|| உதரஂ தஹ்யதே சாஸ்ய கடிர்பஸ்திஶ்ச தூயதே| ஸந்நிபாதஃ ஸ விஜ்ஞேயோ மகரீதி ஸுதாருணஃ|| வாதோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி| தஸ்ய தஷ்ணாஜ்வரக்லாநிபார்ஶ்வருக்தஷ்டிஸங்க்ஷயாஃ|| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ தாஹ ஊருஸாதோ பலக்ஷயஃ| ஸரக்தஂ சாஸ்ய விண்மூத்ரஂ ஶூலஂ நித்ராவிபர்யயஃ|| நிர்பித்யதே குதஂ சாஸ்ய பஸ்திஶ்ச பரிகத்யதே| ஆயம்யதே பித்யதே ச ஹிக்கதே விலபத்யபி|| மூர்சதி ஸ்பாயதே ரௌதி நாம்நா விஸ்புரகஃ ஸ்மதஃ| பித்தோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய தாஹோ ஜ்வரோ கோரோ பஹிரந்தஶ்ச வர்ததே| ஶீதஂ ச ஸேவமாநஸ்ய குப்யதஃ கபமாருதௌ|| ததஶ்சைநஂ ப்ரதாவந்தே ஹிக்காஶ்வாஸப்ரமீலகாஃ| விஸூசிகா பர்வபேதஃ ப்ரலாபோ கௌரவஂ க்லமஃ|| நாபிபார்ஶ்வருஜா தஸ்ய ஸ்விந்நஸ்யாஶு விவர்ததே| ஸ்வித்யமாநஸ்ய ரக்தஂ ச ஸ்ரோதோப்யஃ ஸம்ப்ரவர்ததே|| ஶூலேந பீட்யமாநஸ்ய தஷ்ணா தாஹஶ்ச வர்ததே| அஸாத்யஃ ஸந்நிபாதோऽயஂ ஶீக்ரகாரீதி கத்யதே|| நஹி ஜீவத்யஹோராத்ரமேதேநாவிஷ்டவிக்ரஹஃ| கபோல்பணஃ ஸந்நிபாதோ யஸ்ய ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி|| தஸ்ய ஶீதஜ்வரஸ்வப்நகௌரவாலஸ்யதந்த்ரயஃ| சர்திமூர்சாதஷாதாஹதப்த்யரோசகஹத்க்ரஹாஃ|| ஷ்டீவநஂ முகமாதுர்யஂ ஶ்ரோத்ரவாக்தஷ்டிநிக்ரஹஃ| ஶ்லேஷ்மணோ நிக்ரஹஂ சாஸ்ய யதா ப்ரகுருதே பிஷக்|| ததா தஸ்ய பஶஂ பித்தஂ குர்யாத் ஸோபத்ரவஂ ஜ்வரம்| நிகஹீதே து பித்தே ச பஶஂ வாயுஃ ப்ரகுப்யதி|| நிராஹாரஸ்ய ஸோऽத்யர்தஂ மேதோமஜ்ஜாஸ்தி பாததே| அதாத்ர ஸ்நாதி புங்க்தே வா த்ரிராத்ரஂ ந ஹி ஜீவதி|| மேதோகதஃ ஸந்நிபாதஃ கப்பணஃ ஸ உதாஹதஃ| காமாந்மோஹாச்ச லோபாச்ச பயாச்சாயஂ ப்ரபத்யதே|| மத்யஹீநாதிகைர்தோஷைஃ ஸந்நிபாதோ யதா பவேத்| தஸ்ய ரோகாஸ்த ஏவோக்தாஃ ப்ராயோ தோஷபலாஶ்ரயாஃ||” இத்யாதி| நநு, வாதாதயஃ பரஸ்பரஂ விருத்தகுணாஃ; விருத்தகுணாநாஂ ச ஸம்பூயைககார்யாரம்பகத்வஂ நோபபத்யதே, பரஸ்பரோபகாதாத்துஹிநதஹநயோரிவ; தத்கதஂ ஸாந்நிபாதிகவிகாரோத்பத்திரிதி ‘தத்யதா– வாதஸ்ய ஶீதரூக்ஷாதிகுணயுக்தஸ்ய உஷ்ணஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தேந பித்தேந, ததா கபஸ்ய கௌரவஸ்நிக்தாத்மகஸ்யோபாப்யாஂ விரோதஃ| “தத்ர ரூக்ஷோ லகுஃ ஶீதஃ கரஃ ஸூக்ஷ்மஶ்சலோऽநிலஃ| பித்தஂ ஸஸ்நேஹதீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ லகு விஸ்ரஂ ஸரஂ த்ரவம்| ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ குருர்மந்தஃ ஶ்லக்ஷ்ணோ மத்ஸ்நஃ ஸ்திரஃ கபஃ|| கட்வம்லலவணஂ பித்தஂ ஸ்வாத்வம்லலவணஃ கபஃ| கஷாயதிக்தகடுகோ வாயுர்துஷ்டோऽநுமாநதஃ||” இதி| கிஞ்ச, மித்யாஹாரவிஹாராப்யாஂ தோஷா யுகபதுத்பத்யந்தே ஆஹோஸ்வித்காலவ்யவதாநேந? ஆத்யே ஸமபலத்வேந தாரதம்யேந வா? நாத்யஃ, ஸர்வேஷாஂ ஸமபலத்வேந பரஸ்பரகாதகாநாஂ யுகபதுத்பத்திர்ந ஸ்யாத்| அத பிந்நாஶ்ரயதயா ஸாऽஸ்து; ததபி ந, குபிதாநாஂ ஸர்வதேஹவ்யாபித்வேந பரஸ்பரஸம்பந்தாத்| ததுக்தம்– “வ்யாப்நோதி ஸஹஸா தேஹமாபாததலமஸ்தகம்|” இதி| கிஞ்ச ஜ்வரோத்பத்தௌ தாவத்குபிதாநாமாமாஶயகதாநாஂ ரஸதூஷகாணாஂ ஜ்வரோத்பாதகத்வஂ, தந்மிலிதாநாமேவ ஸ்யாத்யதாதுஷ்டேநேதி| ந த்விதீயஃ, பூர்வதோஷாதிகத்வாத்| கிஞ்ச தாரதம்யேநோத்பத்தௌ மூஷகமார்ஜாரவத்விரோதே ப்ராகேவ தேந ப்ரபலேந துர்பலாகாதஃ ஸுகரஃ; தஶ்யதே ச மாத்ஸ்யோ ந்யாயஃ| அத யுகபதுத்பாதகா ஆஹாராதயோ ந பவந்தி; தத்ர யுகபதுத்பாதகத்ரவ்யமேகமநேகஂ வா? தஸ்ய ( ஏகத்வே)பாஞ்சபௌதிகத்வேந விருத்தகுணாதிகார(கரண)ஸ்ய த்ரிதோஷோத்பாதகத்வஂ ந ஸ்யாத்| அஸ்து வாऽவிசாரிதரமணீயம்| ஏகமேவாப்யவஹ்ரீயத இதி கதம்? அஸ்து வா ஸாதகத்வேந ஸஹகாரிணி த்ரவ்யாப்யவஹாரே தஸ்ய விருத்தகுணவத்த்வேந தோஷாந்தரகாதகத்வேநாநுத்பத்திஃ; ததவஸ்ததயைவ ஜாயமாநஃ கேவலைகதோஷஜோ ந ஸஂஸர்கஸந்நிபாதஜோ ஜ்வர இதி| அதாதஷ்டாதீநத்வேந ஸஹகாரிணோ பாவே (ஸம்பவே) ஏகாப்யவஹாரே ஸந்நிபாதஃ, தர்ஹி ஸர்வேஷாஂ ஸமபலத்வேநேத்யத்ரோக்ததோஷஃ ஸ்யாத்| அதாநேகத்ரவ்யாணாமப்யவஹாரே த்ரிதோஷப்ரகோபணஂ ந ஸம்பவதி| தத்ர துல்யாநாமேவாப்யவஹாரஃ கதஂ? யதோऽபிந்நருசித்வாத்| யதாருச்யப்யவஹாரே தாரதம்யஸம்பந்தாத்| தாரதம்யேநைவ பவதி ப்ரகோபோ ந யுகபதிதி ப்ரதிஜ்ஞாஹாநிஃ| அத்ராப்யதஷ்டாதீநத்வாத்துல்யாப்யவஹாரே ப்ரதிகாதகத்வாபாவேऽபி யௌகபத்யஂ; தர்ஹி ஸ ஏவ தோஷஃ| அத காலவ்யவதாநேந, தத்ர பூர்வஸ்மாதுத்தரஸ்ய பிந்நஃ காலோ பவேத்; ஸமபலோ வா ந்யூநாதிகபலோ வா? நாத்யஃ, உபஸஞ்ஜாதவிரோதித்வேநோத்பத்துமேவ ந ஶக்நோதி| ந த்விதீயஃ, ந்யூநபலத்வேந பூர்வப்ரபலேநைவ விநாஶிதத்வாத், அகிஞ்சித்கரத்வாச்ச| ந ததீயஃ, விசாராஸஹத்வாத்| தத்ர வக்தவ்யம் அதிகபலத்வமுத்பத்தேஃ பூர்வஂ பஶ்சாத்வா? நாத்யஃ, அநுத்பந்நஸ்யாதிக்யாபாவாத்| அதிகத்வஂ தர்மஃ, ஸ து ஸதி தர்மிணி சிந்த்யஃ| அத பஶ்சாத்? தந்ந, உத்பத்த்யதிகே அதிகேந காதஸ்யோபஸஞ்ஜாதவிரோதிந உத்பத்திரேவ ந, குதோऽதிகத்வம்| அத்ராப்யதிகத்வஂ ந ஸம்பவதி| தஸ்மாத்விருத்தகுணாநாஂ ஸம்பூய கர்தத்வஂ கடகடாபாவயோரிவ கடகடப்ரத்வஂஸயோரிவ ஸஹாவஸ்தாயித்வஂ நாஸ்தி தஹநதுஹிநவத்| அத்ரோச்யதே– ஸர்வே விகல்பா அநங்கீகாரபாஶஹதாஃ, ஸந்நிபாதஸ்து ஸ்யாதேவ; மித்யாஹாராதிநா குபிதா தோஷா யுகபத்காலவ்யவதாநேந வா, ஸமபலத்வேந தாரதம்யேந வா பரஸ்பரவிருத்தா அபி ஸ்வஸ்தாநாதாமாஶயமாகத்ய ரஸஂ தூஷயித்வா த்வந்த்வஸந்நிபாதோத்பாதகா பவந்தி, உக்தஂ ச– மித்யாஹாரேத்யாதி| காலவ்யவதாநேநோத்பந்நாநாமபி காலாந்தரேண யௌகபத்யமேவ பவதீதி ந கதாசிதநுபபத்திஃ| நநு, கதமாதிபஶ்சாத்பாவேநோத்பந்நாநாஂ யௌகபத்யமிதி சேத்? தந்ந, தோஷாத்தோஷாந்தரோத்பத்தேஃ| ததுக்தம்– “ஏகஃ ப்ரகுபிதோ தோஷஃ ஸர்வாநேவ ப்ரகோபயேத்| ஏகஃ ப்ரஶமிதோ தோஷஃ ஸர்வாந் தோஷாந்நிவாரயேத்||” இதி| ததாச சரகஃ– “கஶ்சித்தி ரோகோ ரோகஸ்ய ஹேதுர்பூத்வா ப்ரஶாம்யதி||” இதி| அத்ர ருஜாகரத்வாத்தோஷோऽபி ரோக இதி டீகாகதோ வ்யாசக்ஷதே, ‘விகதோ தோஷோ ரோக’ இதி ஸமுதாயஸமுதாயிநோரபேதவாதிநாஂ மதஂ பூர்வமேவோக்தம்| அந்யச்ச ததா– “விகதாவிகதா தேஹஂ க்நந்தி தே வர்தயந்தி ச|” இதி| விகதாநாஂ காதகத்வஂ ரோகரூபேணைவ பவதி, யா விகதிஃ ஸ ஏவ ரோக இதி ந தோஷரோகயோர்பேதஃ| அஸ்து வா பேதஃ, மிலிதைர்தோஷைஃ ரோகஃ க்ரியத இதி| கதஞ்சிதபி ஏகாநேகத்ரவ்யாப்யவஹாரே ஸஹகாரிணோ தைவாத்த்ரயாணாஂ ப்ரகோபோ பவத்யேவ| உக்தஂ ச– “தஷ்டாபராதஜஃ கஶ்சித்கஶ்சித்பூர்வாபராதஜஃ| தத்ஸங்கராத்பவத்யந்யோ வ்யாதிரேவஂ த்ரிதா ஸ்மதஃ||” இதி| ததா– “பித்தக்ஷோபே திலாப்யங்கோ ராத்ரௌ ச ததிபோஜநம்| அநித்ரா மைதுநஂ யஸ்ய ஸந்நிபாதோ பவேத்த்ருவம்||” இதி| நநு தோஷாணாஂ பாத்யபாதகபாவேநாதிபஶ்சாத்பாவேநோத்பத்திர்தோஷாத்தோஷாந்தரோத்பத்திர்வா ந ஸம்பவதீத்யநுபதமேவோக்தம்|” அத்ர ஸமாதாநமுக்தஂ தடபலேந, யதா– “விருத்தைரபி ந த்வேதே குணைர்க்நந்தி பரஸ்பரம்| தோஷாஃ ஸஹஜஸாத்ம்யத்வாத்கோரஂ விஷமஹீநிவ||” இதி (ச. சி. அ. ௨௬)| ஏதச்சாந்யே தூஷயந்தி– ஸஹஜத்வாதித்யநைகாந்திகஂ, யதஃ ஸஹஜாநபி தாதூந் தோஷா உபக்நந்தி; ஸாத்ம்யத்வாதித்யபி ஸாத்யாவிஶிஷ்டஂ, யதஃ ஸாத்ம்யத்வமபாதகத்வஂ, ததேவ ச தோஷாணாமிஹ ஸாத்யம்| அத்ரோச்யதே– தோஷா நோபக்நந்தீதி கோऽயமநுபகாதஃ ஸாத்யதே? விகதேரகாரகத்வஂ வா, அவிநாஶகத்வஂ வா? நாத்யஃ, தோஷாணாஂ பரஸ்பரஂ விகதிகர்தத்வாத்| யதோக்தஂ சரகே– “விஶோஷயேத்வஸ்திகதஂ ஸஶுக்ரஂ மூத்ரஂ ஸபித்தஂ பவநஃ கபஂ வா| யதா ததாऽஶ்மர்யுபஜாயதே து க்ரமேண பித்தேஷ்விவ ரோசநா கோஃ||” (ச. சி. அ. ௨௬) இதி; ததா சோக்தஂ வாக்படேந– “ஸஶ்லேஷ்மமேதஃ பவநஃ ஸாமமத்யர்தஸஞ்சிதம்| அபிபூயேதரஂ தோஷமூரூ சேத்ப்ரதிபத்யதே|| ஸக்த்யஸ்திநீ ப்ரபூர்யாந்தஃ ஶ்லேஷ்மணா ஸ்திமிதேந ச| ததா ஸ்தப்நாதி தேநோரூ ஸ்தப்தௌ ஶீதாவசேதநௌ||’ (வா. நி. அ. ௧௫) இதி| அவிநாஶகத்வஂ து வித்யத ஏவ, தாதுதோஷயோஃ பரஸ்பரஂ ச தோஷாணாஂ ஸர்வதோச்சேதப்ரதிபாதகாகமாபாவாத், மரணப்ரஸங்காச்ச ; தோஷாணாமபி தேஹதாரகத்வாத்; தஸ்மாத்ஸர்வதோச்சேதநிராஸாபிப்ராயேணைவ தடபலவசநமிஹ த்ரஷ்டவ்யஂ; ததஃ குதோऽநைகாந்திகதா| ந சைவஂ ஸதி விஷஸ்ய விஷாதகர்தத்வேந தஷ்டாந்தவிபலத்வஂ, விஷஸ்ய விஷாதாதவாந்தரக்யாபாரஸ்ய ப்ராணவிநாஶகத்வாத்; நச ஸர்வாத்மநா தஷ்டாந்தோ பவதீதி| ஸாத்ம்யத்வாதித்யஸ்யாயமர்தஃ– ஸாத்ம்யத்வேந ப்ரதீயமாநத்வாத்| தோஷாஃ பரஸ்பரஂ நோபக்நந்தி, அநுபகாதகத்வேந ப்ரதீயமாநத்வாத்; யத்யதா ப்ரதீயதே தத்ததா நிர்திஶ்யதே, யதாऽக்நிகார்யோ தூமோऽக்நிகார்யத்வேநேதி, தத்குதஃ ஸாத்யாவிஶிஷ்டத்வமிதி| சக்ரதத்தஸ்து ஸஹஜஸாத்ம்யத்வாதித்யேகமேவ ஹேதுஂ வ்யாக்யாதவாந்– ஸஹஜஂ ஸ்வாபாவிகஂ தோஷாணாஂ ஸாத்ம்யத்வமிதி| தடபலோக்தஹேதுத்வயாஸ்வரஸேந கயதாஸஸ்து ஹேத்வந்தரமுக்தவாந்– “தைவாத்தோஷஸ்வபாவாத்வா தோஷாணாஂ ஸாந்நிபாதிகே| விருத்தைஃ ஸ்வகுணைஃ கஶ்சிந்நோபகாதஃ பரஸ்பரம்||” இதி ஸங்க்ஷேபஃ||௧௮-௨௩||

Adhikarana sannipAtajvarasyAsAdhyatvakRucchrasAdhyatvalakShaNam (24) · Śloka 2

தோஷே விபத்தே நஷ்டேऽக்நௌ ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணஃ | ஸந்நிபாதஜ்வரோऽஸாத்யஃ, கச்ச்ரஸாத்யஸ்ததோऽந்யதா ||௨௪|| (ச. சி. அ. ௩) | ( ஸப்தமே திவஸே ப்ராப்தே தஶமே த்வாதஶேऽபி வா | புநர்கோரதரோ பூத்வா ப்ரஶமஂ யாதி ஹந்தி வா |௧| ஸப்தமீ த்விகுணா சைவ நவம்யேகாதஶீ ததா | ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச) |௨|

தஸ்ய ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– தோஷே விபத்த இத்யாதி| தோஷோ மலஂ வாதாதிஶ்ச; ஜேஜ்ஜடஸ்து மலமேவாஹ, விபத்த இதி வசநாத்| நஷ்டாக்நித்வமாஹாராபாககம்யம்| யதுக்தஂ சரகே– “அக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா” (ச. வி. அ. ௪) இதி| அஸாத்யகச்ச்ரஸாத்யாபிதாநேந ஸுகஸாத்யோ ந பவதீதி தர்ஶிதம்| உக்தஂ ஹி சரகே– “ஸந்நிபாதோ துஶ்சிகித்ஸ்யாநாம்” (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இதி| ததா பாலுகிஃ– “மத்யுநா ஸஹ யோத்தவ்யஂ ஸந்நிபாதஂ சிகித்ஸதா||” இதி| ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷண இதி ஸர்வாணி ஸமக்ராணி, ஸம்பூர்ணாநி பலீயாஂஸி லக்ஷணாநி யஸ்ய ஸ ததா||௨௪||

Adhikarana sannipAtajvaropadravaH (25) · Śloka 5

ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யாந்தே கர்ணமூலே ஸுதாருணஃ | ஶோதஃ ஸஞ்ஜாயதே தேந கஶ்சிதேவ ப்ரமுச்யதே ||௨௫|| (ச. சி. அ. ௩) | (த்ரயஃ ப்ரகுபிதா தோஷா உரஃஸ்ரோதோऽநுகாமிநஃ | ஆமாபிவத்த்யா க்ரதிதா புத்தீந்த்ரியமநோகதாஃ ||௧|| ஜநயந்தி மஹாகோரமபிந்யாஸஂ ஜ்வரஂ தடம் | ஶ்ருதௌ நேத்ரே ப்ரஸுப்திஃ ஸ்யாந்ந சேஷ்டாஂ காஞ்சிதீஹதே ||௨|| நச தஷ்டிர்பவேத்தஸ்ய ஸமர்தா ரூபதர்ஶநே | ந க்ராணஂ ந ஸஂஸ்பர்ஶஂ ஶப்தஂ வா நைவ புத்யதே ||௩|| ஶிரோ லோடயதேऽபீக்ஷ்ணமாஹாரஂ நாபிநந்ததி | கூஜதி துத்யதே சைவ பரிவர்தநமீஹதே ||௪|| அல்பஂ ப்ரபாஷதே கிஞ்சிதபிந்யாஸஃ ஸ உச்யதே | ப்ரத்யாக்யாதஃ ஸ பூயிஷ்டஃ கஶ்சிதேவாத்ர ஸித்யதி) ||௫||

ஸந்நிபாதஜ்வரோபத்ரவமாஹ– ஸந்நிபாதேத்யாதி||௨௫||

Adhikarana AgantujvaralakShaNam (26-29) · Śloka 30

அபிகாதாபிசாராப்யாமபிஶாபாபிஷங்கதஃ | ஆகந்துர்ஜாயதே தோஷைர்யதாஸ்வஂ தஂ விபாவயேத் ||௨௬|| ஶ்யாவாஸ்யதா விஷகதே ததாऽதீஸார ஏவ ச | பக்தாருசிஃ பிபாஸா ச தோதஶ்ச ஸஹ மூர்சயா ||௨௭|| ஓஷதிகந்தஜே மூர்சா ஶிரோருக்வமதுஃ க்ஷவஃ | காமஜே சித்தவிப்ரஂஶஸ்தந்த்ராऽऽலஸ்யமபோஜநம் ||௨௮|| (ஹதயே வேதநா சாஸ்ய காத்ரஂ ச பரிஶுஷ்யதி) | பயாத்ப்ரலாபஃ ஶோகாச்ச பவேத் கோபாச்ச வேபதுஃ | அபிசாராபிஶாபாப்யாஂ மோஹஸ்தஷ்ணா ச ஜாயதே ||௨௯|| பூதாபிஷங்காதுத்வேகோ ஹாஸ்யரோதநகம்பநம் |௩௦| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

ஆகந்துஜ்வரமாஹ– அபிகாதேத்யாதி| அபிகாதோऽபிஹநநஂ ஶஸ்த்ரலோஷ்டமுஷ்டிலகுடாதிபிஃ; அபிசாரஃ ஶ்யேநாதியாககதஃ, அதவா விபரீதைர்மந்த்ரைர்லோஹஸ்ருசா ஸர்ஷபாதிஹோம இத்யாஹுஃ| அபிஷங்கஃ காமாதீநாஂ பூதாநாஂ ச ஸம்பந்தஃ; யதுக்தஂ சரகே– “காமஶோகபயக்ரோதைரபிஷக்தஸ்ய யோ ஜ்வரஃ| ஸோऽபிஷங்கஜ்வரோ ஜ்ஞேயோ யஶ்ச பூதாபிஷங்கஜஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அபிஶாபோ ப்ராஹ்மணகுருவத்தஸித்தாநாமநிஷ்டாபிஶஂஸநம்| தஂ சாகந்துஜ்வரஂ யதாஸ்வஂ தோஷைர்ஜாநீயாத்| யதுக்தம்– “காமஶோகபயாத்வாயுஃ” இத்யாதி| அயஂ ச தோஷஸம்பந்தஃ பஶ்சாத்பாவீ நத்வாரம்பக இதி ஸம்ப்ராப்த்யவஸரே நிரூபிதம்| ஶ்யாவாஸ்யதேத்யாதி| ஶ்யாவஃ ஶுக்லாநுவித்தஃ கஷ்ணோ வர்ணஃ; ஶ்யாமவர்ண இத்யந்யே| விஷகதே ஸ்தாவரவிஷபக்ஷணாதிகதே; அதீஸாரஃ தத்விஷஸ்யாதோகத்வாத்| ஓஷதிகந்தஜ இதி தீவ்ரௌஷதிகந்தக்ராணஜே, “புஷ்பேப்யோ கந்தரஜஸீ ஓஜஸ்விப்யோ யதாऽநிலஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதிநா வத்தஸுஶ்ருதேந படிதஂ தணபுஷ்பாக்யஂ ஜ்வரமத்ரைவாந்தர்பாவயந்தி| காமஜ இத்யாதி அபிமதகாமிந்யாத்யப்ராப்திநிமித்தே| சித்தவிப்ரஂஶோ ப்ரமாதிஃ| யதாஹ வாக்படஃ– “காமாத் ப்ரமோऽருசிர்தாஹோ ஹ்ரீநித்ராதீததிக்ஷயஃ|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| பயாதிதி பயாஜ்ஜாதே ஜ்வரே| ஏவஂ ஶோகாச்ச கோபாதித்யேதயோர்போத்தவ்யஂ; ஶோகாத் ப்ரலாப இதி ஸம்பந்தஃ; ப்ரலாபஶ்சாத்ர வாதகார்யஃ, தஸ்ய வாதபித்தகார்யத்வாத்| ( விஶேஷநிஶ்சயஸ்து நிதாநாத், நிதாநமபி லக்ஷணஂ பவதி|) உக்தஂ ச– “காமஶோகபயாத்வாயுஃ, க்ரோதாத் பித்தஂ, த்ரயோ மலாஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| யத்யேவஂ தத் குதஃ க்ரோதஜே வேபதுஃ? தஸ்ய வாதகார்யத்வாத்| உச்யதே– “ஏகஃ ப்ரகுபிதோ தோஷஃ ஸர்வாநேவ ப்ரகோபயேத்|” இதி வசநாத் பித்தகோபிதவாதஜந்ய ஏவாத்ர வேபதுஃ, அதவா க்ருத்தஶ்ச வேபமாநோ தஶ்யதே இதி ந ஹி ‘ தஷ்டேரநுபபந்நஂ நாமேதி ஜேஜ்ஜடஃ| க்ரோதஃ பித்தமிவ வாதஂ ச கோபயதீதி, தத்யுக்தம்| யதாஹ விதேஹஃ– “க்ரோதஶோகௌ ஸ்மதௌ வாதரக்தபித்தப்ரகோபணௌ|” இதி| கோபாச்சேதி சகாரேண ஶிரோருஜஂ ஸமுச்சிநோதி| யதாஹ வாக்படஃ– “க்ரோதாத் கம்பஃ ஶிரோருக் ச, ப்ரலாபோ பயஶோகஜஃ|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| மாநஸத்வாவிஶேஷேऽபி பயஜாதீநாஂ பதகுபாதாநஂ ஹேதுபேதாத்; ஹேதுபேதாச்ச பேதாபிதாநஂ ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தமிதி| அபிசாரேத்யாதி| தஷ்ணா சேதி சகாரேணாபிசாரஜே தாஹாதிகஂ ஸமுச்சிநோதி| யதுக்தஂ ஹாரீதார்தாநுவாதிநா வாக்படேந– “தத்ராபிசாரிகைர்மந்த்ரைர்ஹூயமாநஸ்ய தப்யதே| பூர்வஂ சேதஸ்ததோ தேஹஸ்ததோ விஸ்போடதட்ப்ரமைஃ|| ஸதாஹமூர்சைர்க்ரஸ்தஸ்ய ப்ரத்யஹஂ வர்ததே ஜ்வரஃ|” (வா. நி. அ. ௨) இதி| பூதாபிஷங்காதிதி பூதா தேவக்ரஹாதய உந்மாதநிதாநே வக்ஷ்யமாணாஃ, தேஷாமபிஷங்கஃ ஸம்பந்தஃ| உத்வேக உத்விக்நசித்ததா||௨௬-௨௯||–

Adhikarana AgantujeShu doShAnubandhapradarshanam (30) · Śloka 31

காமஶோகபயாத்வாயுஃ, க்ரோதாத் பித்தஂ, த்ரயோ மலாஃ ||௩௦|| பூதாபிஷங்காத்குப்யந்தி பூதஸாமாந்யலக்ஷணாஃ |௩௧|

ஆகந்துஜ்வரேஷ்வபி ப்ரதிநியததோஷாநுபந்தப்ரதர்ஶநார்தமாஹ– காமஶோகேத்யாதி| த்ரயோ மலா பூதாபிஷங்காத் குப்யந்தீதி பூதப்ரபாவாத்| யச்ச சரகேண நிதாநஸ்தாநே ‘அபிஷங்கஜஃ புநர்வாதபித்தாப்யாஂ’ (ச. நி. அ. ௧) இத்யுக்தஂ, தத் ப்ராயிகஂ மந்தவ்யமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| சக்ரஸ்த்வாஹ– “அபிஷங்கஜ இத்யநேந காமாத்யபிஷங்கஜ உச்யதே, நது பூதாபிஷங்கஜஃ|” இதி| பூதஸாமாந்யலக்ஷணா இதி யஸ்ய பூதஸ்ய தேவக்ரஹாதேரபிஷங்காத் குப்யந்தி தஸ்ய யல்லக்ஷணஂ ரோதநாதி தேந ஸஹ ஸாமாந்யஂ ஸதஶ லக்ஷணஂ யேஷாஂ தே ததா, இதி வ்யாசக்ஷதே ஜேஜ்ஜடாதயஃ; தோஷலக்ஷணாநி பூதலக்ஷணாநி ச பவந்தீத்யர்தஃ||௩௦||–

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (31) · Śloka 2

தோஷோऽல்போऽஹிதஸம்பூதோ ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய வா புநஃ ||௩௧|| தாதுமந்யதமஂ ப்ராப்ய கரோதி விஷமஜ்வரம் |௩௨| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) | (ஸந்ததஃ ஸததோऽந்யேத்யுஸ்ததீயகசதுர்தகௌ) ||௨||

அத விஷமஜ்வரஸம்ப்ராப்திமாஹ– தோஷோऽல்ப இத்யாதி| அல்ப இத்யநேநாபலத்வாத் காலவிஶேஷமவாப்ய லப்தபலோ ஜ்வரயதி, யஸ்து பலவாந் ஸ நித்யஜ்வரமேவ கரோதி| அஹிதஸம்பூத இதி அஹிதாஹாராசாராதிஸம்பூதோ வத்தஃ| ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய ஸஹஸா நிவத்தஜ்வரஸ்ய| வாஶப்தேந ப்ரதமதோऽபி விஷமஜ்வரோ பவதீதி தர்ஶயதி| யதுக்தம்– “ஆரம்பாத்விஷமோ யஸ்து” இத்யாதி| தாதுமந்யதமஂ ரஸரக்தாதிகம்| விஷமஜ்வரஂ ததீயகாதிகம்| விஷமஜ்வரஸாமாந்யலக்ஷணஂ ச பாலுகிநா படிதம்– “யஃ ஸ்யாதநியதாத் காலாச்சீதோஷ்ணாப்யாஂ ததைவ ச| வேகதஶ்சாபி விஷமோ ஜ்வரஃ ஸ விஷமஃ ஸ்மதஃ||” இதி||௩௧||–

Adhikarana santatAdInAM pratiniyatadUShyA dhAtavaH (32-33) · Śloka 33

ஸந்ததஂ ரஸரக்தஸ்தஃ, ஸோऽந்யேத்யுஃ பிஶிதாஶ்ரிதஃ ||௩௨|| மேதோகதஸ்ததீயேऽஹ்நி த்வஸ்திமஜ்ஜகதஃ புநஃ | குர்யாச்சதுர்தகஂ கோரமந்தகஂ ரோகஸங்கரம் ||௩௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௧) |

ஸந்ததாதிஜ்வராணாஂ ப்ரதிநியததூஷ்யாந் தாதூநாஹ– ஸந்ததமித்யாதி| ஸந்ததஶப்தஃ ஸததஸ்யோபலக்ஷணஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி– ரஸஸ்தஃ ஸந்ததஂ, ரக்தஸ்தஃ ஸததகமிதி; யதுக்தஂ சரகே– “ ரக்ததாத்வாஶ்ரயஃ ப்ராயோ தோஷஃ ஸததகஂ ஜ்வரம்|” (ச. சி. அ. ௩) இதி ( ப்ராயோக்ரஹணாத் ஸததகோ ரக்தவ்யதிரிக்தஂ ரஸதாதுமாஶ்ரயதே)| ரஸக்ரஹணஂ சாத்ர விஶேஷபரஂ, ஸர்வஜ்வரேஷு ரஸஸ்யாவஶ்யதூஷ்யத்வாத்| அந்யே து ஸததக்ரஹணார்தஂ ‘ஸந்ததௌ ரஸரக்தஸ்தௌ’ இதி படந்தி| தந்நாதியுக்தம், அத்ர ஹி ஸந்ததஸததஶப்தௌ ஸஞ்ஜ்ஞாபரௌ, நது ஸாதத்யவசநௌ; தேந ஸந்ததஶப்தேந ஸததகஸ்யாநபிதாநாத் கதமேகஶேஷ இதி தோஷஃ| அந்யேத்யுரிதி அந்யேத்யுஷ்கம்| கோரஂ துஃஸஹம்| அந்தகஂ யமமிவ, மாரகத்வாத்| ரோகஸங்கரம் அநேகரோகஸங்குலம்||௩௨-௩௩||

Adhikarana santatasatatAnyedyuShkatRutIyakacaturthakajvaralakShaNam (34-35) · Śloka 36

(ஸ்ரோதோபிர்விஸதா தோஷா குரவோ ரஸவாஹிபிஃ | ஸர்வதேஹாநுகாஃ ஸ்தப்தா ஜ்வரஂ குர்வந்தி ஸந்ததம்) | ஸப்தாஹஂ வா தஶாஹஂ வா த்வாதஶாஹமதாபி வா | ஸந்தத்யா யோऽவிஸர்கீ ஸ்யாத் ஸந்ததஃ ஸ நிகத்யதே ||௩௪|| அஹோராத்ரே ஸததகோ த்வௌ காலாவநுவர்ததே | அந்யேத்யுஷ்கஸ்த்வஹோராத்ர ஏககாலஂ ப்ரவர்ததே ||௩௫|| ததீயகஸ்ததீயேऽஹ்நி, சதுர்தேऽஹ்நி சதுர்தகஃ |௩௬| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௧) |

அதைஷாஂ லக்ஷணாந்யாஹ– ஸப்தாஹமித்யாதி| ஏதே விகல்பா யதாக்ரமஂ வாதபித்தகபோல்பணத்வேந ஜ்ஞேயாஃ| யதோக்தம்– “பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸத்வாதஶாஹஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽऽஶு த்ரிதோஷஜோ தாதுமலபாகாத்||” இதி| அயஂ ச ஸந்ததஸ்த்ரிதோஷஜ ஏவ த்வாதஶாஶ்ரயத்வேந| யதுக்தஂ சரகேண– “யதா தாதூஂஸ்ததா மூத்ரஂ புரீஷஂ சாநிலாதயஃ| யுகபச்சாநுபத்யந்தே நியமாத் ஸந்ததே ஜ்வரே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| ஸந்தத்யா அவிச்சேதேந ஸப்தாஹாதீந் வ்யாப்ய அவிஸர்கீ அபரித்யாகீ, அத்யந்தஸஂயோகே த்விதீயா| நநு, யத்யேவஂ கதமஸ்ய விஷமஜ்வரே பாடஃ? முக்தாநுபந்தித்வஂ விஷமத்வஂ, தச்சாத்ர நாஸ்தி| நைவம், அஸ்யாபி ததாபாவாத்| ததா ச தல்லக்ஷணே சரகஃ– “விஸர்கஂ த்வாதஶே கத்வா திவஸேऽவ்யக்தலக்ஷணஃ| துர்லபோபஶமஃ காலஂ தீர்கமப்யநுவர்ததே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| யத்தூக்தஂ கரநாதேந– “ஜ்வராஃ பூர்வஂ மயோக்தா யே பஞ்ச ஸந்ததகாதயஃ| சத்வாரஃ ஸந்ததஂ ஹித்வா ஜ்ஞேயாஸ்தே விஷமஜ்வராஃ||” இதி; தத் ஸந்ததே முக்தாநுபந்தித்வஸ்யைகதா பாவித்வேநால்பத்வாந்ந தத்வ்யபதேஶஃ, ஏகதண்டுலாப்யவஹாரேऽநஶநஶப்தஸ்ய வ்யபதேஶவத்; நஹி ததீயகாதிவதாவத்த்யா முக்தாநுபந்தித்வமஸ்யேத்யபிப்ராயேண த்ரஷ்டவ்யம்| அதவா யா விஷமஜ்வரோல்லேகேந சிகித்ஸோக்தா ஸா ஸந்ததவர்ஜஂ ஸததாதிஷு கார்யேதி ப்ரதிபாதநார்தம்| ஹரிசந்த்ரேணாபி கில| “கர்ம ஸாதாரணஂ ஜஹ்யாத்ததீயகசதுர்தகௌ|” இதி (ச. சி. அ. ௩) சரகவசநாத்விஷமஜ்வரோக்தசிகித்ஸா ததீயகசதுர்தகயோரேவ, அந்யேஷு தோஷப்ரத்யநீகசிகித்ஸா கார்யேதி வ்யாக்யாதம்| அஸ்யாஂ ஹரிசந்த்ரவ்யாக்யாயாஂ கர்ம ஸாதாரணஂ ஸர்வத்ரைவ விஷமஜ்வரே கார்யஂ, விஶேஷேண ததீயகசதுர்தகயோரிதி த்ரஷ்டவ்யம்; அந்யதா உக்ததந்த்ராந்தரவிரோதஃ| அஹோராத்ரே ஸததகோ த்வௌ காலாவநுவர்தத இதி அஹ்நி த்வௌ காலௌ ராத்ரௌ த்வௌ காலௌ வா; அஹ்நி ஏககாலஂ ராத்ராவேககாலமேவஂ வா; த்வௌ காலௌ இதீஶாநதேவஃ, நியமாநபிதாநாத் ததா தர்ஶநாச்ச| அநுவர்ததே வேகஂ கரோதி| ததீயேऽஹ்நி ததீயக இதி வேகதிநாபேக்ஷயா ததீயேऽஹ்நி யோ பவதி ஸ ததீயகோ பவதி, ஏவஂ சதுர்தகேऽபி வாச்யம்||௩௪-௩௫||–

Adhikarana viShamajvarasyaikIyamatena bhUtAbhiSha~ggajatvam (36) · Śloka 36

கேசித்பூதாபிஷங்கோத்தஂ ப்ருவதே விஷமஜ்வரம் ||௩௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

விஷமஜ்வரஸ்யைகீயமதேந பூதாபிஷங்கஜத்வமாஹ– கேசிதித்யாதி| பரவசநமப்ரதிஷித்தமநுமதஂ ஸுஶ்ருதேந; அத ஏவ விஷமஜ்வரே தைவவ்யபாஶ்ரயஂ பலிஹோமாதி பூதோசிதஂ, யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ கஷாயபாநாதி தோஷோசிதஂ ச விதீயதே| யதாஹ சரகஃ– “கர்ம ஸாதாரணஂ ஜஹ்யாத்ததீயகசதுர்தகௌ| ஆகந்துரநுபந்தோ ஹி ப்ராயஶோ விஷமஜ்வரே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அத்ர ஸாதாரணமிதி தைவயுக்திவ்யபாஶ்ரயமிதி வ்யாசக்ஷதே இதி||௩௬||

Adhikarana ulbaNadoShabhedena tRutIyakacaturthakayorlakShaNAntaram (37-38) · Śloka 38

கபபித்தாத்த்ரிகக்ராஹீ பஷ்டாத்வாதகபாத்மகஃ | வாதபித்தாச்சிரோக்ராஹீ த்ரிவிதஃ ஸ்யாத்ததீயகஃ ||௩௭|| சதுர்தகோ தர்ஶயதி ப்ரபாவஂ த்விவிதஂ ஜ்வரஃ | ஜங்காப்யாஂ ஶ்லைஷ்மிகஃ பூர்வஂ ஶிரஸ்தோऽநிலஸம்பவஃ ||௩௮|| (ச. சி. அ. ௩) |

உல்பணதோஷபேதேந ததீயகசதுர்தகயோர்லக்ஷணாந்தரமாஹ– கபபித்தாதித்யாதி| த்ரிகக்ராஹீ வேதநயா த்ரிகவ்யாபீ, த்ரிகஸ்ய வாதஸ்தாநத்வேந தத்கதௌ பித்தகபாவந்யஸ்தாநகதத்வேந துர்பலௌ ததீயதிநே வேகஂ குருதஃ, யதி து ஸ்வஸ்தாநஸ்திதௌ ஸ்யாதாஂ ததா ஸந்ததஜ்வரமேவ குர்யாதாமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஏவஂ ஶிரஸி கபஸ்தாநே, பஷ்டே ச பித்தஸ்தாநே போத்தவ்யம்| பஷ்டாதிதி ல்யப்லோபே கர்மணி பஞ்சமீ, பஷ்டஂ வேதநயா வ்யாப்யேத்யர்தஃ| நச வாச்யஂ யதி த்ரிகஂ வாதஸ்தாநஂ தத்கதஂ தத்ர பித்தகபாவிதி; ப்ரகதிஸ்தாநாஂ தோஷாணாஂ ஸ்தாநநியமோ நது ப்ரகுபிதாநாஂ, தேஷாஂ ஸர்வதேஹகதத்வாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “குபிதாநாஂ ஹி தோஷாணாஂ ஶரீரே பரிதாவதாம்| யத்ர ஸங்கஃ கவைகுண்யாத்வ்யாதிஸ்தத்ரோபஜாயதே||” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௪) இதி| ஏவமந்யஸ்தாநகதத்வேந தோஷதௌர்பல்யாதி சதுர்தகேऽபி வாச்யம்| ப்ரபாவஂ ருஜாரூபாஂ ஶக்திம்| த்விவிதஂ விவணோதி– ஜங்காப்யாமித்யாதி| ஜங்காப்யாஂ ஶிரஸ்த இதி| ஏதச்ச பஞ்சமீத்வயஂ பூர்வவத்| பூர்வமிதி ப்ரதமஂ, தத்ர பூத்வா நிகிலஂ தேஹஂ வ்யாப்நோதி| ஶ்லைஷ்மிக இதி ஶ்லேஷ்மோல்பணஃ, ஸந்ததஸததகாந்யேத்யுஷ்கததீயகசதுர்தகாநாஂ பஞ்சாநாஂ ஸாந்நிபாதிகத்வாத்| யதுக்தஂ சரகே– “ப்ராயஶஃ ஸந்நிபாதேந தஷ்டஃ பஞ்சவிதோ ஜ்வரஃ| ஸந்நிபாதே து யோ பூயாந் ஸ தோஷஃ பரிகீர்திதஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அதவா ப்ராயோக்ரஹணாதேகதோஷஜா த்விதோஷஜா அபி பவந்தி| அந்யே த்வாஹுஃ– விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாஃ ஸந்ததாதயஃ ஸந்நிபாதஜாஃ, தேஷாமேவோத்பூததோஷேண வ்யபதேஶஃ; ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தாஸ்தே ஏகதோஷஜத்விதோஷஜா அபி பவந்தீதி ஜேஜ்ஜடஃ| ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தஶ்சதுர்தகஸ்து பித்தேந ந க்ரியத ஏவ, வ்யாதிஸ்வபாவாத்; பித்தஜகலகண்டவத்| நநு, அஸ்தி பைத்திகோऽபி சதுர்தகஃ; ததா ச ஹாரீதாசார்யோ வ்யாஹரதி– “சதுர்தகோ நாம கதோ தாருணோ விஷமஜ்வரஃ| ஶோஷணஃ ஸர்வதாதூநாஂ பலவர்ணாக்நிநாஶநஃ|| த்ரிதோஷஜோ விகாரஃ ஸ்யாதஸ்திமஜ்ஜகதோऽநிலஃ| குபிதஂ பித்தமேவஂ து கபஶ்சைவஂ ஸ்வபாவதஃ|| ஶீததாஹகரஸ்தீவ்ரஸ்த்ரிகாலஂ சாநுவர்ததே| ஸந்நிபாதஸமுத்பூதோ விஷமோ விஷமஜ்வரஃ|| ஊர்த்வஂ காயஸ்ய கஹ்ணாதி யஃ பூர்வஂ ஸோऽநிலாத்மகஃ| பூர்வஂ கஹ்ணாத்யதஃகாயஂ ஶ்லேஷ்மவத்தஶ்சதுர்தகஃ||” இதி| அத்ராஹுஃ– அநுபந்தரூபமத்ர பித்தஂ, ந த்வாரம்பகஂ; கதமேஷா ப்ரதீதிரிதி சேத், ஸ்தாநவிஶேஷாநபிதாநாத்; அத ஏவ ஹாரீதேநாபி ஸ்தாநஂ நோதாஹதமேவ ஜங்காதிவதிதி சரகடீகாகதோ வ்யாசக்ஷதே| கிந்த்வேஷா வ்யாக்யா ததா ஸங்கச்சதே யதி பித்தலிங்கஂ நோத்பூதஂ தஶ்யதே, தஶ்யதே ச; ததாஹி கத்யதே– பேடேऽபி பைத்திகஃ பட்யதே– “ஆமாஶயஸ்தஃ பவநோ ஹ்யஸ்திமஜ்ஜகதோऽபி வா| குபிதஃ கோபயத்யாஶு ஶ்லேஷ்மாணஂ பித்தமேவ ச||” இதி| கிஞ்ச நாகபர்ததந்த்ரே ஸ்தாநமப்யுக்தமேவ– “ஊர்த்வகாயஂ து யஃ பூர்வஂ கஹ்ணாதி ஸோऽநிலாத்மகஃ| மத்யகாயஂ து கஹ்ணாதி பூர்வஂ யஸ்து ஸ பித்தஜஃ|| பூர்வஂ கஹ்ணாத்யதஃகாயஂ ஶ்லேஷ்மவத்தஶ்சதுர்தகஃ||” இதி| தஸ்மாத் ப்ராயேண கபவாதாப்யாஂ பவதீதி பைத்திகஶ்சதுர்தகஶ்சரகாதிபிர்நோதாஹதஃ, நத்வஸம்பவாதிதி மந்தவ்யம்| ஏஷாஂ சோத்பத்திக்ரமோ வத்தஸுஶ்ருதாதவகந்தவ்யஃ| ஸ யதாஹ– “அஹோராத்ராதஹோராத்ராத் ஸ்தாநாத் ஸ்தாநஂ ப்ரபத்யதே| ததஶ்சாமாஶயஂ ப்ராப்ய கரோதி விஷமஜ்வரம்|| கபஸ்தாநவிபாகேந யதாஸங்க்யஂ கரோதி ஹி| ஸததாந்யேத்யுஷ்கத்ர்யாக்யசதுர்தாந் ஸப்ரலேபகாந்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| அஸ்யாயமர்தஃ– ஆமாஶயஹதயகண்டஶிரஃஸந்தயஃ பஞ்ச கபஸ்தாநாநி, ஏஷு ஸ்திதைர்தோஷைர்யதாஸங்க்யஂ ஸததாதயஃ க்ரியந்தே| தத்ராமாஶயஸ்திதேந தோஷேண ஸததகஃ க்ரியதே த்விகாலஂ ந ச ஸர்வதா; ந சாமாஶயப்ராப்த்யா ஸர்வதா ப்ரஸங்கஃ, அஹோராத்ரேஷு காலேஷு ஸ்வப்ரகோபகாலாபேக்ஷயா ஜ்வரோத்பத்தேஃ| ஹதயஸ்திதேந தோஷேணாமாஶயமாகத்யாந்யேத்யுஷ்கஃ க்ரியதே ஏககாலஂ, நச ஸர்வதா, ஸததாரம்பகதோஷாபேக்ஷயாऽஸ்ய வ்யவஹிதத்வாத்| கண்டஸ்திதேந தோஷேணைகஸ்மிந் திநே ஹதயமாகம்யதே, அபரஸ்மிந்நாமாஶயமாகத்ய ஜ்வர ஆரப்யதே ததீயகஃ| ஏவஂ ஶிரஃஸ்திதேந தோஷேண கண்டஹதயாமாஶயாந் த்ரீந் த்ரிபிர்திநைஃ க்ரமேண ப்ராப்ய சதுர்தகஃ க்ரியதே| புநஃ ஸ்வஸ்தாநகமநஂ து தோஷாணாஂ ஹதவேகத்வேந லாகவாத்வேகதிந ஏவ பவதி| ஸந்திஸ்திதேந தோஷேண ப்ரலேபகஃ க்ரியதே, ஸந்தயஶ்சாமாஶயேऽபி ஸந்தீதி ஸ ஸர்வதா பவதி| அயஂ சாவிஷமோऽபி விஷமஸஹசரிதஃ படிதஃ கபஸ்தாநோத்பாதாநுரோதாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ ப்ரலேபகஸ்த்வவிஷமஃ ப்ராயஃ க்லேஶாய ஶோஷிணாம்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி||௩௭-௩௮||

Adhikarana caturthakaviparyayalakShaNam (39) · Śloka 39

விஷமஜ்வர ஏவாந்யஶ்சதுர்தகவிபர்யயஃ | , த்ர்யஹாத் த்வயஹஂ ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி ||௩௯|| (ச. சி. அ. ௩) |

சதுர்தகவிபர்யயமாஹ– விஷமேத்யாதி| அத்ர தந்த்ராந்தரம்– “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சதுர்தகவிபர்யயஃ| த்ர்யஹாத் த்வ்யஹஂ ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி||” இதி| ஆதாவேகதிநஂ முக்த்வா, மத்யே திநத்வயஂ பூத்வா, அந்தே ஏகதிநஂ ந பவதீதி வ்யாசக்ஷதே ஜேஜ்ஜடாதயஃ| “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சதுர்தகவிபர்யயஃ| த்ர்யஹாத்த்வ்யஹஂ ஜ்வரயத்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி||” இதி பராஶரவசநஸ்யாபி ஸ ஏவார்தஃ; த்ர்யஹாதிதி த்ர்யஹஸ்யாதிதிநஂ விமுஞ்சதி, திநத்வயஂ ஜ்வரயதி, த்ர்யஹஸ்யாந்தே சதுர்ததிநஂ முஞ்சதீதி தாத்பர்யார்தஂ வ்யாசக்ஷதே| ஹரிசந்த்ரஸ்த்வாஹ-த்வே அஹநீ நிரந்தரஂ ஜ்வரயித்வா உபரம்யைகமஹஃ புநர்ஜ்வரயதீத்யேஷஶ்சதுர்தகவிபர்யய இதி| ஆதிதிநாபாவஶ்சோத்தரோத்தரபாதிதிவஸேஷ்வவதார்யஃ| சதுர்தகவிபர்யயஸ்யோபலக்ஷணத்வேந ததீயகாதிவிபர்யயோऽப்யூஹ்யஃ இத்யாஹுஃ| தத்யதா– மத்யே ஏகதிநஂ ஜ்வரயதி, ஆத்யந்தயோர்முஞ்சதீதி ததீயகவிபர்யயஃ; ஏககாலஂ விமுச்ய ஸர்வமஹோராத்ரஂ வ்யாப்நோதீத்யந்யேத்யுஷ்கவிபர்யயஃ; ( காலத்வயே முஞ்சதி, ஸர்வமஹோராத்ரஂ ஜ்வரயதீதி ஸததகவிபர்யயஃ)| அத்ர தோஷவிகதிரேவ நாநாவிதா ஹேதுரிதி| “கபஸ்தாநேஷு வா திஷ்டந் தோஷோ த்வித்ரிசதுர்ஷு ச| விபர்யயாக்யாந் குருதே விஷமாந் கச்ச்ரஸாதநாந்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி வத்தஸுஶ்ருதவாக்யஂ வ்யாசக்ஷாணோ ஜேஜ்ஜடஃ– அந்யேத்யுஷ்கததீயசதுர்தகமாத்ரஸ்ய விபர்யயமுதாஹரதி, தத்யதா– ஆமாஶயஹதயஸ்ததோஷேண யதோதாஹத ஏவாந்யேத்யுஷ்கவிபர்யயஃ; ஆமாஶயஹதயகண்டஸ்திதேந ததீயகவிபர்யயஃ; தத்ரைகஸ்மிந் திநே ஹதயஸ்தோ தோஷ ஆமாஶயமாகத்ய தத்ஸ்தேந ஸஹ ஜ்வரயதி, தத்திநே கண்டஸ்திதஶ்ச ஹதயமாயாதி, அபரதிநே ஸோऽப்யாமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி, ஏவஂ திநத்வயஂ பூத்வா பஶ்சாதேகதிநஂ ந பவதீதி ததீயகவிபர்யயஃ; ஆமாஶயஹதயகண்டஶிரஃஸ்தேந தோஷேண சதுர்தகவிபர்யய க்ரியதே தத்ர யஸ்மிந் திநே ஹதயஸ்தோ தோஷ ஆமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி தஸ்மிந் திநே கண்டஸ்தோ ஹதயஂ ஶிரஸ்தஃ கண்டமாயாதி, அபரதிநே ஹதயஸ்த ஆமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி கண்டஸ்திதஶ்ச ஹதயமாயாதி, அபரதிநே ஹதிஸ்த ஏவாமாஶயமாகத்ய ஜ்வரயதி, ஏவஂ திநத்ரயே பூத்வா பஶ்சாதேகதிநஂ ந பவதீதி சதுர்தகவிபர்யய இதி| ஏதே ச ஸர்வ ஏவ ஜ்வரா ந விருத்தாஃ, ஸர்வேஷாமேவ முநிப்ரணீதத்வாத்| யதோக்தஂ ஸ்மதிஶாஸ்த்ரே– “ஸ்மதித்வைதஂ து யத்ர ஸ்யாத்தத்ர தர்மாவுபௌ மதௌ||” (மநு. ஸ்ம. அ. ௨/௧௪) இதி| தஶ்யந்தே ச நாநாவிதா ஏவ விஷமஜ்வராஃ; ஏஷ ஏவ ந்யாயஶ்சரகஸுஶ்ருதயோஃ குஷ்டவைஷம்யே வாப்யசந்த்ரேண தர்ஶிதஃ; ந வா சிகித்ஸாபேதோऽப்யேஷாமுக்தஃ; யைவ ததீயகாதௌ சிகித்ஸா ஸைவ தத்விபர்யயேऽபீதி||௩௯||

Adhikarana vAtabalAsakajvaralakShaNam (40) · Śloka 40

நித்யஂ மந்தஜ்வரோ ரூக்ஷஃ ஶூநகஸ்தேந ஸீததி | ஸ்தப்தாங்கஃ ஶ்லேஷ்மபூயிஷ்டோ பவேத்வாதபலாஸகீ ||௪௦|| (அ. ஸஂ. நி. அ. ௨) |

உக்தஸங்கத்யா ப்ரலேபகாதநூபத்ரவத்வேந தத்ஸதர்மிணி வாதபலாஸகே வாச்யே ப்ரதிலோமதந்த்ரயுக்த்யா வாதபலாஸகமேவாஹ– நித்யமித்யாதி| வாதபலாஸகாக்யோ ஜ்வரோऽஸ்யாஸ்தீதி வாதபலாஸகீ நரஃ, தேந ஜ்வரேண, ஶூநகஃ ஶோதீ, ஸீததி அவஸந்நோ பவதி; ஶோதிநஃ ஸ உபத்ரவ இத்யர்தஃ| ‘ஶூநஃ கச்ச்ரேண ஸித்யதி’ இதி பாடாந்தரே ‘தேந’ இதி ஶேஷஃ| வாதபலாஸகமேகே கும்பாஹ்வயபாண்டுரோகவிஷயமாஹுரிதி கதாதரஃ| வாதபலாஸகாரப்தத்வாத்வாதபலாஸகஃ; பலாஸகஃ ஶ்லேஷ்மா, பித்தமப்யத்ர போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “வாயுஃ ப்ரகுபிதோ தோஷாவுதீர்யோபௌ விதாவதி| ஸ ஶிரஸ்தஃ ஶிரஃஶூலம்||” இத்யாதி| யச்சோக்தஂ ஸுஶ்ருதேந– “ப்ரலேபகஂ வாதபலாஸகஂ வா கபாதிகத்வாத் ப்ரவதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி, தத்து ஶ்லேஷ்மணோ நித்யாநுஷக்தத்வேநேதி ஜேஜ்ஜடஃ| ரூக்ஷத்வஂ சாஸ்ய வாதபித்தாபிபூதத்வாத் கபஸ்நேஹஸ்ய வ்யாதிப்ரபாவாத்வேதி||௪௦||

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (41) · Śloka 41

ப்ரலிம்பந்நிவ காத்ராணி கர்மேண கௌரவேண ச | மந்தஜ்வரவிலேபீ ச ஸஶீதஃ ஸ்யாத்ப்ரலேபகஃ ||௪௧|| (அ. ஸஂ. நி. அ. ௨) |

ப்ரலேபகமாஹ– ப்ரலிம்பந்நித்யாதி| மந்தஜ்வரஶ்சாஸௌ விலேபீ சேதி மந்தஜ்வரவிலேபீ, விலேபித்வஂ சாஸ்ய யஸ்மாத்கர்மகௌரவாப்யாஂ லிம்பதி ஸம்பத்நாதீத்யர்தஃ| அயஂ ச கபபித்தஜஃ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந “ப்ரலேபகஂ வாதபலாஸகஂ வா” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதி| ததா யக்ஷ்மணி “ஜ்வரோ தாஹோऽதிஸாரஶ்ச பித்தாத்ரக்தஸ்ய சாகமஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௧) இத்யுக்தஂ, யக்ஷ்மணி சாயஂ பவதீதி| அந்யே து த்ரிதோஷஜயக்ஷ்மஜநிதத்வேந த்ரிதோஷஜ ஏவாயம், உத்பூதத்வேந து கபபித்தவ்யபதேஶஃ||௪௧||

Adhikarana viShamajvaravisheShAH (42-47) · Śloka 47

விதக்தேऽந்நரஸே தேஹே ஶ்லேஷ்மபித்தே வ்யவஸ்திதே | தேநார்தஂ ஶீதலஂ தேஹமர்தமுஷ்ணஂ ப்ரஜாயதே ||௪௨|| காயே துஷ்டஂ யதா பித்தஂ ஶ்லேஷ்மா சாந்தே வ்யவஸ்திதஃ | தேநோஷ்ணத்வஂ ஶரீரஸ்ய ஶீதத்வஂ ஹஸ்தபாதயோஃ ||௪௩|| காயே ஶ்லேஷ்மா யதா துஷ்டஃ பித்தஂ சாந்தே வ்யவஸ்திதம் | ஶீதத்வஂ தேந காத்ராணாமுஷ்ணத்வஂ ஹஸ்தபாதயோஃ ||௪௪|| (அ. ஸஂ. நி. அ. ௨) | த்வக்ஸ்தௌ ஶ்லேஷ்மாநிலௌ ஶீதமாதௌ ஜநயதோ ஜ்வரே | தயோஃ ப்ரஶாந்தயோஃ பித்தமந்தே தாஹஂ கரோதி ச ||௪௫|| கரோத்யாதௌ ததா பித்தஂ த்வக்ஸ்தஂ தாஹமதீவ ச | தஸ்மிந் ப்ரஶாந்தே த்விதரௌ குருதஃ ஶீதமந்ததஃ ||௪௬|| த்வாவேதௌ தாஹஶீதாதிஜ்வரௌ ஸஂஸர்கஜௌ ஸ்மதௌ | தாஹபூர்வஸ்தயோஃ கஷ்டஃ கச்ச்ரஸாத்யதமஶ்ச ஸஃ ||௪௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

விஷமஜ்வரவிஶேஷாநாஹ– விதக்த இத்யாதி| விதக்தேऽந்நரஸே துஷ்டே ஆஹாரரஸே ததா துஷ்டே பித்தே துஷ்டே ஶ்லேஷ்மணி தேஹே வ்யவஸ்திதே பவதஃ, ‘தேந ஹேதுநா தேஹமர்தஂ ஶீதலஂ கபேநார்தஂ சோஷ்ணஂ பித்தேந ப்ரஜாயதே| அர்தத்வஂ சார்தநாரீஶ்வராகாரேண நரஸிஂஹாகாரேண வா, யதாதோஷஂ வ்யவஸ்தாநநியமஹேதோரபாவாதிதி| காய இத்யாதி| காயே அந்தரக்நௌ, கோஷ்ட இதி யாவத்| அந்தே ஹஸ்தபாதயோஃ| உக்தார்தஸ்ய விபர்யயேண ஜ்வராந்தரமாஹ– காயே ஶ்லேஷ்மேத்யாதி| த்வக்ஸ்தாவித்யாதி|– த்வக்ஶப்தேந த்வக்ஸ்தோ ரஸ உச்யதே, தத்ஸ்தஸ்ய ததுபசாரேணேதி கதாதரஃ; ஜேஜ்ஜடஸ்து த்வசமேவாஹ| ஏததபிப்ராயேணைவ சரகேண ஜ்வரேऽப்யங்கார்தஂ தைலாதீந்யபிதாயோக்தம்– “தைராஶு ப்ரதமஂ யாதி பஹிர்மார்ககதோ ஜ்வரஃ||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| தயோஃ ஶ்லேஷ்மாநிலயோஃ| ப்ரஶாந்தயோரிதி ப்ரஶாந்தவேகயோரித்யர்தஃ; நஹி விஷமேஷு தோஷஸ்ய ப்ரஶாந்திர்பவதி, புநர்வேகாகமாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஸ சாபி விஷமோ தேஹஂ ந கதாசித்விமுஞ்சதி| க்லாநிகௌரவகார்ஶ்யேப்யஃ ஸ யஸ்மாந்ந ப்ரமுச்யதே|| வேகே து ஸமதிக்ராந்தே கதோऽயமிதி லக்ஷ்யதே| தாத்வந்தரஸ்தோ லீநத்வாத் ஸௌக்ஷ்ம்யாந்நைவோபலப்யதே [ |” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| இதரௌ வாதகபௌ| தாஹஶீதாதீதி ஏகோ தாஹாதிஃ, அபரஃ ஶீதாதிஃ| நநு, ஏதயோஃ ஸம்ப்ராப்தௌ த்ரிதோஷஜத்வமுக்தஂ; தத் கதஂ ஸஂஸர்கஜாவித்யுக்தஂ, ஸஂஸர்கோ ஹி த்வயோர்பவதி த்ரயாணாஂ ஸந்நிபாத இதி ஸ்திதிஃ| உச்யதே– ஸஂஸர்கஃ ஸம்பந்தஃ, ஸ ச த்வயோர்பஹூநாஂ ச பவதி, அத்ர த்ரயாணாமுக்தஃ, ந சைவஂ ஸர்வத்ர; அதவா ஸஂஸர்கஃ ஸௌம்யாக்நேயதோஷகோடித்வயமேலாபஃ| தத்ர ஶீதாதௌ ஜ்வரே பித்தமநுபந்தஃ, தாஹாதௌ வாதகபாவநுபந்தௌ; அநுபந்த்யஶ்ச ப்ராதாந்யேந சிகித்ஸ்யோऽநுபந்தாவிரோதேநேதி ப்ரயோஜநமேதஸ்ய| தயோர்தாஹஶீதாதிஜ்வரயோர்மத்யே தாஹபூர்வோ தாஹாதிஃ கஷ்ட இதி துஃகப்ரதஃ| தாஹாதேஃ கஷ்டஸாத்யத்வாபிதாநேந ஶீதாதேரர்ததோऽகஷ்டத்வமிதி| உக்தவிஷமஜ்வராணாமுபலக்ஷணத்வாதந்யேऽபி விஷமஜ்வரா ராத்ரிஜ்வராதயோ போத்தவ்யா இதி ஜேஜ்ஜடஃ| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ஸமௌ வாதகபௌ யஸ்ய க்ஷீணபித்தஸ்ய தேஹிநஃ| ப்ராயோ ராத்ரௌ ஜ்வரஸ்தஸ்ய திவா ஹீநகபஸ்ய து||” இதி| ஸர்வேஷு ச விஷமஜ்வரேஷ்வவஶ்யம்பாவீ வாயுஃ| யதாஹ வத்தஸுஶ்ருதஃ– “நர்தேऽநிலாத்வை விஷமஜ்வரஃ ஸமுபஜாயதே| கபபித்தே ஹி நிஶ்சேஷ்டே சேஷ்டயத்யநிலஃ ஸதா||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| ததா விதேஹேऽபி– “பவநோ கதிவைஷம்யாத்விஷமஜ்வரகாரணம்|” இதி| ஏஷாஂ ச ஜ்வராணாமத்வாதிஹேத்வந்தரலாபாதந்யதாபாவோऽபி தஶ்யதே| தத்யதா– ஸந்ததஃ ஸ்வரூபஂ த்யக்த்வா ஸததாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ரதிபத்யதே, ததா சதுர்தகஸ்ததீயகாதிரூபத்வம்| யதாஹ சரகஃ– “த்வஹோராத்ரதோஷாணாஂ மநஸஶ்ச பலாபலாத்| காலமர்தவஶாச்சைவ ஜ்வரஸ்தஂ தஂ ப்ரபத்யதே||” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அஸ்யார்தஃ– பலாபலாதிதி த்வாதிமநோऽந்தேந ஸம்பத்யதே, பலஂ சாபலஂ ச பலாபலம்| அர்தஶப்தோऽத்ர ப்ராக்தநகர்மவாசீ| தஂ தஂ காலஂ ஸததகாத்யுக்தஂ, ஜ்வரஃ ப்ரதிபத்யதே இதி யோஜநா| உதாஹரணஂ ச த்வஹோராத்ரபலாபலாத்யதா– யதா நிதாகோத்பந்நோ வாதப்ரதாநஶ்சதுர்தகோ வர்ஷாஸமயமாப்நோதி ததா தேநர்துநாऽऽப்யாயிதபலஸ்ததீயகாந்தாநாஂ ஸததகாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ராப்நோத்யுத்கர்ஷாத்| ஏவஂ வர்ஷாஸமுத்பந்நஃ ஸந்ததஃ ஶரதஂ ப்ராப்யாபகஷ்டபலஃ ஸததாதீநாமந்யதமத்வமேத்யபகர்ஷாத்| ஏவஂ பித்தகபயோரபி உத்கர்ஷாபகர்ஷௌ துகதௌ வ்யாக்யேயௌ| அஹோராத்ரஶப்தேந கதிபயாந்யஹோராத்ராணி கஹ்யந்தே, நஹி ஏகஸ்மிந்நஹோராத்ரே ஸததாதீநாமுத்கர்ஷாபகர்ஷாப்யாமந்யதாபாவ உபபத்யதே; கிந்து கதிபயைரேவ| யதா வர்ஷாஶரத்வஸந்தப்ராரம்பே வாதாதயோ ஜ்வரஂ சதுர்தகமாரபந்தே ததா மத்யாநி கதிபயதிநாந்யவாப்ய ஸ ஏவ ததீயகபூர்வகத்வேந விபரிணமதே உத்கர்ஷாத்; அபகர்ஷாத்து யதாऽந்த்யாநி திநாந்யாப்நோதி ததா ஸந்ததோ (வாதாரப்தஃ ப்ராவஷஃ,) பித்தாரப்தஃ ஶாரதோ, வஸந்தஸ்ய ச ஶ்லேஷ்மாரப்தஃ, ப்ரதநுகத்வாத்தோஷஸ்ய ஸததாதீநாமந்யதமத்வேந விபரிணமத இதி| தோஷபலாபலாத்யதா– யதா ஸததாதீநாமந்யதமகாரீ தோஷஃ ஶ்லேஷ்மா மதுரஸ்நிக்தாதீந் திவாஸ்வப்நாதீஂஶ்ச ஹேதூநாப்நோதி ததா ஸந்ததகாதீந் கரோதி| ஏவஂ வாதபித்தயோரப்யூஹ்யம்| மநோபலாபலாத்யதா– யதா ஸந்ததஜ்வரீ ஸத்த்வகுணோத்ரேகாத் ப்ரஹர்ஷாவஷ்டம்பபஹுலோ பவதி ததா ஸததாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ராப்நோதி; யதா சதுர்தகஜ்வரீ தமோகுணபூயிஷ்டத்வாத்விஷாதாதிபிரபிபூயதே ததா ததீயகாதீநாமந்யதமோ பவதி, “விஷாதோ ரோகவர்தநாநாம்” (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இத்யாகமாத்| அந்யே து மநஃஶப்தேந புத்திஂ வ்யாக்யாநயந்தி, காரணே கார்யோபசாராத்| தஸ்யாஶ்ச பலாபலஂ யதா– யதா சதுர்தகஜ்வரீ ப்ரஜ்ஞாபராதாத்தேவாதீநபிபூயாஹிதாந்யாசரதி ததா ததீயகபூர்வேஷாமந்யதமத்வமாப்நோதி; யதா து ஶுத்தஸத்த்வோத்கர்ஷாத்விவேகிந்யா புத்த்யா யுக்தஃ ஸ்யாத்ததா ஶுபாநி தேவதாராதநேஷ்டிபல்யுபஹாராதீந்யாசரதி ததா ஸந்ததஜ்வரீ ஸததாதீநாமந்யதமத்வஂ ப்ராப்நோதி| அர்தவஶாத்யதா– ஸந்ததஜ்வரிணோऽபி யதி சதுர்தகவேதநீயஂ கர்ம ஸ்யாத்ததா ஸந்ததோऽபி சதுர்தகத்வேந விபரிணமதே; அத சதுர்தகஜ்வராவிஷ்டஸ்ய யதி தத்காலபரிபாகி கர்ம பலீயோ பவதி ததா ஸந்ததத்வேந பரிணமதே| ஏதச்ச கர்மவஶத்வமத்வஹோராத்ரதோஷபலாபலேஷ்வபி போத்தவ்யஂ, ததநந்தரஂ தந்நிர்தேஶாதிதி||௪௨-௪௭||

Adhikarana rasaraktamAMsamedomajjashukragatajvaralakShaNam (48-54) · Śloka 1

குருதா ஹதயோத்க்லேஶஃ ஸதநஂ சர்த்யரோசகௌ | ரஸஸ்தே து ஜ்வரே லிங்கஂ தைந்யஂ சாஸ்யோபஜாயதே ||௪௮|| ரக்தநிஷ்டீவநஂ தாஹோ மோஹஶ்சர்தநவிப்ரமௌ | ப்ரலாபஃ பிடகா தஷ்ணா ரக்தப்ராப்தே ஜ்வரே நணாம் ||௪௯|| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ தஷ்ணா ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷதா | ஊஷ்மாऽந்தர்தாஹவிக்ஷேபௌ க்லாநிஃ ஸ்யாந்மாஂஸகே ஜ்வரே ||௫௦|| பஶஂ ஸ்வேதஸ்தஷா மூர்சா ப்ரலாபஶ்சர்திரேவ ச | தௌர்கந்த்யாரோசகௌ க்லாநிர்மேதஃஸ்தே சாஸஹிஷ்ணுதா ||௫௧|| பேதோऽஸ்த்நாஂ கூஜநஂ ஶ்வாஸோ விரேகஶ்சர்திரேவ ச | விக்ஷேபணஂ ச காத்ராணாமேததஸ்திகதே ஜ்வரே ||௫௨|| தமஃப்ரவேஶநஂ ஹிக்கா காஸஃ ஶைத்யஂ வமிஸ்ததா | அந்தர்ந்தாஹோ மஹாஶ்வாஸோ மர்மச்சேதஶ்ச மஜ்ஜகே ||௫௩|| மரணஂ ப்ராப்நுயாத்தத்ர ஶுக்ரஸ்தாநகதே ஜ்வரே | ஶேபஸஃ ஸ்தப்ததா மோக்ஷஃ ஶுக்ரஸ்ய து விஶேஷதஃ ||௫௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) | (ரஸரக்தாஶ்ரிதஃ ஸாத்யோ மாஂஸமேதோகதஶ்ச யஃ | அஸ்திமஜ்ஜகதஃ கச்ச்ரோ ஶுக்ரஸ்தஸ்து ந ஸித்யதி) ||௧|| (ச. சி. அ. ௩) |

உக்தவாதாதிஜ்வராணாஂ தாதுவிஶேஷதூஷ்யதயாऽதிகலக்ஷணாநி பவந்தி; யதுக்தம்– ‘வாதபித்தகபோத்தாநாஂ ஜ்வராணாஂ லக்ஷணஂ யதா| ததா தேஷாஂ பிஷக்ப்ரூயாத்ரஸாதிஷ்வபி புத்திமாந்||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி; ஏததபிதாநஂ ச ரஸாதிதாத்வவிரோதேந வாதாதிசிகித்ஸாகரணார்தம்; அதஸ்தாநாஹ– குருதேத்யாதி| ஹதயோத்க்லேஶஃ ஹதயஸ்திதஸ்ய தோஷஸ்யோபஸ்திதவமநத்வமிவ, ரஸஸ்ய ஹதயஸ்தத்வாத்| ரஸஸ்த இத்யநேந விஶேஷேணாத்ர ரஸோ தூஷ்யஃ, ஸர்வேஷாமேவ ஜ்வராணாஂ ரஸாநுகத்வாத்| தைந்யஂ க்லாந்தசித்தத்வம்| பிண்டிகேத்யாதி| பிண்டிகா ஜாந்வதோ ஜங்காமாஂஸபிண்டஃ, தஸ்யா உத்வேஷ்டநஂ தண்டாதிநா பீடநேநேவ வேதநா பிண்டிகோத்வேஷ்டநம்; ஏவமந்யத்ராபி| ஸஷ்டமூத்ரபுரீஷதா ப்ரவர்தமாநமூத்ரபுரீஷதா| ஊஷ்மா பஹிஃ, ஏதச்ச விஶேஷபரஂ, ப்ராயஃ ஸர்வஜ்வரேஷு ததாபாவாத்| ‘ஊஷ்மாऽந்தர்மோஹவிக்ஷேபௌ’ இதி பாடாந்தரே ஊஷ்மாऽந்தஃ அந்தர்தாஹ இத்யர்தஃ, விக்ஷேபோ ஹஸ்தாதிசாலநம்| பஶஂ ஸ்வேத இதி கர்மஸ்ய மேதோமலத்வாத்; தத்விகத்யைவ தௌர்கந்த்யஂ காத்ரே| அஸஹிஷ்ணுதா வேதநாயா அஸஹத்வஂ, க்ரோதநத்வமிதி கார்திகஃ| பேதோऽஸ்த்நாமிதி பேத இவ பேதஃ பங்கவத்பீடேத்யர்தஃ, (பரபதார்தேஷு ப்ரயுஜ்யமாநாஃ ஶப்தா வத்தி(வதி)மந்தரேணாபி வத்த்ய(வத்ய)ர்தஂ கமயந்தி) யதா– அக்நிர்மாணவகஃ| ஏவமந்யத்ராபி பேதாதௌ த்ரஷ்டவ்யம்| கூஜநஂ குந்தநஂ; ‘குஞ்சநம்’ இதி பாடாந்தரேऽஸ்த்நாமேவ ஸங்கோச இத்யர்தஃ| தமஃப்ரவேஶநம் அந்தகாரப்ரவிஷ்டஸ்யேவாஸஂவித்திஃ| மஹாஶ்வாஸஃ ஶ்வாஸாதிகாரே வக்ஷ்யமாணலக்ஷணஃ| மர்மஶப்தேந ஹதயமுச்யதே, ப்ராதாந்யாதிதி கார்திகஃ; தஸ்ய சேத இவ மர்மச்சேதஃ| மரணமித்யாதி ஶுக்ரகதஸ்ய| தத்ரைதேஷு ரஸாதிதாதுகதஜ்வரேஷு மத்யே ஶுக்ரஸ்தாநகதே மரணஂ ப்ராப்நுயாதிதி யோஜ்யம்| ஶுக்ரஂ ச தத்ஸ்தாநஂ சேதி ஶுக்ரஸ்தாநஂ; (நது ஶுக்ரஸ்ய ஸ்தாநஂ ஶுக்ரஸ்தாநஂ) ஶுக்ரஸ்ய ஸர்வதேஹகத்வேந நியதஸ்தாநாஸம்பவாதிதி கார்திகஃ| (யதுக்தம்– “யதா பயஸி ஸர்பிஸ்து குடஶ்சேக்ஷுரஸே யதா| ஶரீரேஷு ததா நணாஂ ஶுக்ரஂ வித்யாத்பிஷக்வரஃ||” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இதி|) விஶேஷத இதி பதேந ஶுக்ரஸ்ய பாஹுல்யேந விஸர்கஃ, அந்யஸ்யாபி ரக்தாதேரிதி வதந்தி||௪௮-௫௪||

Adhikarana uktavAtAdijvarANAM kAlaprakRutimuddishya prAkRutatvaM vaikRutatvaM ca (55) · Śloka 55

வர்ஷாஶரத்வஸந்தேஷு வாதாத்யைஃ ப்ராகதஃ க்ரமாத் | வைகதோऽந்யஃ ஸ துஃஸாத்யஃ ப்ராகதஶ்சாநிலோத்பவஃ ||௫௫|| (வா. நி. அ. ௨) |

உக்தவாதாதிஜ்வராணாஂ காலப்ரகதிமுத்திஶ்ய ப்ராகதத்வஂ வைகதத்வஂ சாஹ– வர்ஷேத்யாதி| வர்ஷாதிஷு வாதாத்யைஃ க்ரமாத்யோ ஜ்வரஃ ஸ ப்ராகதஃ; வர்ஷாஸு வாதிகஃ, ஶரதி பைத்திகஃ, வஸந்தே ஶ்லைஷ்மிகஃ| அஸ்மாதந்யோ வைகதஃ, யதா– வர்ஷாஸு பைத்திக இத்யாதி| ஸ இதி வைகதோ துஃஸாத்யஃ, அர்தாத் ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்ய இதி| யதுக்தம்– “ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்யஸ்து வஸந்தஶரதுத்பவஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| அத்ர வாக்படேந வாதஜஸ்ய ப்ராகதத்வப்ரணயநஂ யத்கதஂ ததந்யே நாநுமந்யந்தே, துஃஸாத்யத்வேந வைகதாதபிந்நத்வாத்| ஜதூகர்ணேநாப்யஸௌ ந படிதஃ| யதாஹ– “வஸந்தஶரதோஃ ப்ராயஃ ப்ராகதோऽந்யத்ர வைகதஃ|” இதி| அத்ரோச்யதே– ந ப்ராகதத்வஂ ஸுகஸாத்யத்வக்யாபநபரா ஸஞ்ஜ்ஞா, கிந்து கும்பகாராதிவத்யௌகிகத்வஂ; யதோ யதர்துப்ரகுபிதோ தோஷஃ ப்ரகதிருச்யதே, தத உத்பூதஃ ப்ராகதஃ; தேந ப்ராகதத்வேऽபி தோஷஸ்வபாவாத்வாதிகஸ்ய துஃகஸாத்யத்வஂ வைகதவதிதி துஃகஸாத்யத்வேந வைகதஸாதர்ம்யாத்து சரகஜதூகர்ணாப்யாஂ நோக்தஃ, நது ப்ராகதத்வாபாவாதித்யபிப்ராயோ வாக்படஸ்யேதி| அந்யரோகேஷு ப்ராகதத்வேந துஃஸாத்யத்வஂ, ஜ்வரஸ்ய து வ்யாதிப்ரபாவாத் ஸுகஸாத்யத்வம்| தந்த்ராந்தரஂ ஹி– “ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யஸ்ய லக்ஷணம்||” இதி||௫௫||

Adhikarana prAkRutajvarANAmutpattikramaH (56-57) · Śloka 57

வர்ஷாஸு மாருதோ துஷ்டஃ பித்தஶ்லேஷ்மாந்விதோ ஜ்வரம் | குர்யாத் பித்தஂ ச ஶரதி தஸ்ய சாநுபலஃ கபஃ ||௫௬|| தத்ப்ரகத்யா விஸர்காச்ச தத்ர நாநஶநாத்பயம் | கபோ வஸந்தே தமபி வாதபித்தஂ பவேதநு ||௫௭|| (வா. நி. அ. ௨) |

தேஷாமேவ ப்ராகதஜ்வராணாஂ சிகித்ஸாவிஶேஷார்தமுத்பத்திக்ரமமாஹ– வர்ஷாஸ்வித்யாதி| துஷ்ட இதி குபிதஃ, க்ரீஷ்மே ஸஞ்சிதத்வாத்| பித்தஶ்லேஷ்மாந்வித இதி தத்காலோசிதபித்தகபாநுபந்தஃ| யதுக்தம்– “பூபாஷ்பாந்மேகநிஷ்யந்தாத் பாகாதம்லாஜ்ஜலஸ்ய ச| வர்ஷாஸ்வக்நிபலே க்ஷீணே குப்யந்தி பவநாதயஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௬) இதி| குர்யாதிதி சேதஃ| பித்தமித்யாதி பித்தஂ ச ஶரதி துஷ்டஂ ஜ்வரஂ குர்யாதிதி பூர்வோக்தேந ஸம்பத்யதே; ஏவஂ கபோ வஸந்தே இத்யத்ராபி யோஜ்யம்| பித்ததுஷ்டிஶ்ச ஶரதி வர்ஷாஸு ஸஞ்சிதத்வாத்| அநுபலோऽநுபந்தஃ, தஸ்ய ச ஹேதுர்வார்ஷிகக்லேதாநுவத்திரேவ| தத்ப்ரகத்யேதி தயோஃ பித்த ஶ்லேஷ்மணோஃ ப்ரகத்யா ஸ்வபாவேந, தத்கதயோர்ஜ்வரயோரநஶநால்லங்கநாந்ந பயஂ பவதி| யதுக்தம்– “கபபித்தே த்ரவே தாதூ ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்| , ஆமக்ஷயாதூர்த்வமதோ வாயுர்ந ஸஹதே க்ஷணம்||” இதி| விஸர்காச்ச ஹேதோர்நாநஶநாத்பயம்| வர்ஷாஶரத்தேமந்தா விஸர்கஃ, தத்ரோபசிதபலாஃ ப்ராணிநோ பவந்தி, ஸோமஸ்ய பலவத்த்வாத்; ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மாஸ்த்வாதாநஂ, தத்ராபசிதபலாஃ ப்ராணிநஃ, ஸூர்யஸ்ய பலவத்த்வாத் இதி வ்யுத்பாதிதஂ ஶாஸ்த்ரே| ‘தத்ப்ரகத்யா விஸர்கஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே தத்ப்ரகத்யா கபவாதபித்தப்ரகத்யா, விஸர்கஸ்ய ச ப்ரகத்யேதி யோஜ்யம்| கப இத்யாதி| தஂ கபமநு வாதபித்தே பவதஃ, அநுபந்தரூபே பவத இத்யர்தஃ| ஹேதுஶ்சாத்ர வஸந்தஸ்யாதாநமத்யத்வேநாக்நேயரூக்ஷத்வாத் வாதபித்தப்ரகோபகத்வம்| யதுக்தஂ சரகே– ‘ஆதாநமத்யே தஸ்யாபி வாதபித்தஂ பவேதநு (ச. சி. அ. ௩) இதி| அத்ர கபபித்தப்ரகத்யா லங்கநஂ யுக்தமேவ, கிந்த்வாதாநமத்யத்வேந ந நிர்பயஂ தத் கார்யம்| அத ஏவ ‘தத்ர நாநஶநாத்பயம்’ இத்யேதஸ்மாத் பூர்வமேவ படிதம், அந்யதா ஸர்வஶேஷே படிதஂ ஸ்யாதிதி||௫௬-௫௭||

Adhikarana kAlasya doShavisheShe lakShaNatvam (58) · Śloka 58

காலே யதாஸ்வஂ ஸர்வேஷாஂ ப்ரவத்திர்வத்திரேவ வா |௫௮| (வா. நி. அ. ௨) |

காலோऽபி தோஷவிஶேஷஸ்ய லக்ஷணமித்யாஹ– கால இத்யாதி| யதாஸ்வஂ காலே யஸ்ய வாதாதேர்யஃ ப்ரகோபகாலஸ்தத்ர தஜ்ஜந்யஜ்வரஸ்ய ப்ரவத்திருத்பாதோ வத்திர்வா பவதி; அதவா ப்ரவத்திர்நித்யஜ்வரஸ்ய, வத்திர்விஷமஜ்வரஸ்யேதி|௫௮|–

Adhikarana jvarANAmupashayAnupashayau (58) · Śloka 58

நிதாநோக்தாநுபஶயோ விபரீதோபஶாயிதா ||௫௮|| (வா. நி. அ. ௨) |

(யதா காலோ தோஷவிஶேஷஸ்ய லக்ஷணஂ) ததோபஶயாநுபஶயாவபி லக்ஷணமித்யாஹ– நிதாநேத்யாதி| நிதாநத்வேந யே உக்தா ஆஹாராசாராதயஸ்தைரநுபஶயோ துஃகஂ நிதாநோக்தாநுபஶயஃ| விபரீதைர்தோஷாதிவிபரீதாஹாராசாரைருபஶாயிதாஸுகஜநநஶீலத்வஂ விபரீதோபஶாயிதேதி||௫௮||

Adhikarana antarvega-bahirvegajvaralakShaNam (59-60) · Śloka 61

அந்தர்தாஹோऽதிகஸ்தஷ்ணா ப்ரலாபஃ ஶ்வஸநஂ ப்ரமஃ | ஸந்த்யஸ்திஶூலமஸ்வேதோ தோஷவர்சோவிநிக்ரஹஃ ||௫௯|| அந்தர்வேகஸ்ய லிங்காநி ஜ்வரஸ்யைதாநி லக்ஷயேத் | ஸந்தாபோ ஹ்யதிகோ பாஹ்யஸ்தஷ்ணாதீநாஂ ச மார்தவம் ||௬௦|| பஹிர்வேகஸ்ய லிங்காநி ஸுகஸாத்யத்வமேவ ச |௬௧| (ச. சி. அ. ௩) |

உக்தஜ்வராணாஂ மத்யே ஸம்ப்ராப்திவஶாத் கஶ்சிதந்தர்வேகோ பவதி கஶ்சித்பஹிர்வேகஸ்தயோர்லக்ஷணமாஹ– அந்தர்தாஹ இத்யாதி| ஶ்வஸநஂ ஶ்வாஸஃ; ‘ஸதநம்’ இதி பாடாந்தரஂ, தந்ந யுக்தமிதி ஜேஜ்ஜடஃ; யதோऽந்தர்வேக ஏவ ஸுஶ்ருதே கம்பீராக்யஃ படிதஃ, தத்ர ச ஶ்வாஸ ஏவ படித இதி| விநிக்ரஹோऽப்ரவத்திஃ| ஸந்தாப இத்யாதி| தஷ்ணாதீநாமித்யாதிஶப்தேநோக்தப்ரலாபாதீநாஂ க்ரஹணம்| மார்தவஂ ஸ்வல்பத்வம்| அஸ்ய ஸுகஸாத்யத்வாபிதாநேநாந்தர்வேகஸ்ய கச்ச்ரஸாத்யதாஂ ஸூசயதி, அஸாத்யதாஂ வா, “கம்பீரதீக்ஷ்ணவேகார்தஂ ஜ்வரிதஂ பரிவர்ஜயேத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி ஸுஶ்ருதவசநாதிதி||௫௯-௬௦||–

Adhikarana Amajvara-pacyamAna-nirAmajvaralakShaNam (61-65) · Śloka 65

லாலாப்ரஸேகோ ஹல்லாஸஹதயாஶுத்த்யரோசகாஃ ||௬௧|| தந்த்ராலஸ்யாவிபாகாஸ்யவைரஸ்யஂ குருகாத்ரதா | க்ஷுந்நாஶோ பஹுமூத்ரத்வஂ ஸ்தப்ததா பலவாந் ஜ்வரஃ ||௬௨|| ஆமஜ்வரஸ்ய லிங்காநி ந தத்யாத்தத்ர பேஷஜம் | பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம் ||௬௩|| ( ஶோதநஂ ஶமநீயஂ ச கரோதி விஷமஜ்வரம்) | ஜ்வரவேகோऽதிகஸ்தஷ்ணா ப்ரலாபஃ ஶ்வஸநஂ ப்ரமஃ | மலப்ரவத்திருத்க்லேஶஃ பச்யமாநஸ்ய லக்ஷணம் ||௬௪|| க்ஷுத் க்ஷாமதா லகுத்வஂ ச காத்ராணாஂ ஜ்வரமார்தவம் | தோஷப்ரவத்திரஷ்டாஹோ நிராமஜ்வரலக்ஷணம் ||௬௫|| (ச. சி. அ. ௩) |

சிகித்ஸாவிஶேஷார்தமாமபச்யமாநபக்வலக்ஷணாந்யாஹ– லாலேத்யாதி| நநு, ந தத்யாத்தத்ர பேஷஜமிதி விருத்தஂ, த்விவிதஂ ஹி பேஷஜமுக்தஂ சரகேண த்ரவ்யபூதமத்ரவ்யபூதஂ சேதி; தத்ர த்ரவ்யபூதஂ கஷாயாதி, அத்ரவ்யபூதஂ லங்கநஸ்வேதாதி; அத்ர லங்கநாதிகஂ ஷடங்கார்தஶதஂ ச ப்ரயுஜ்யதே| உச்யதே– பேஷஜஶப்தேநாத்ராந்நபாநஸாதநவ்யதிரிக்தா கல்பநோச்யதே, ச து ஸாமாந்யேநௌஷதமாத்ரஂ; கதமேஷா ப்ரதீதிரிதி சேத், தருணஜ்வரே பேஷஜபாநநிஷேதேऽபி பேஷஜவிதாநதர்ஶநாத்| ஏவஂ பச்யமாநேऽபி போத்தவ்யஂ, தத்ராபி ஸாமதாயாஃ ஸத்பாவாத்| க்ஷுதித்யாதி| அஸமாஸகரணாத் க்ஷுதாதயோ வ்யஸ்தாஃ ஸமஸ்தாஶ்ச போத்தவ்யாஃ| அஷ்டாஹஃ பக்வலக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஹரிசந்த்ரஸ்த்வாஹ– அஸத்யப்யஷ்டாஹே க்ஷுதாதிபிர்நிராமத்வஂ தோஷப்ரவத்த்யா வா க்ஷுதாத்யபாவேऽப்யஷ்டாஹேநைவ ஶிஷ்யஹிதைஷிதயா காலஂ லக்ஷணஂ ச நிர்திஷ்டவாநிதி| த்விவிதா ஹி ஸாமதா– ஏகா ரஸஸ்ய, அபரா தோஷஸ்ய; ரஸஸாமதா து முகவைரஸ்யாதிலக்ஷணா, தோஷஸாமதா தருணத்வரூபா, ஸாऽஷ்டாஹேநைவாபைதி| அத்ர ச ஹரிசந்த்ரேண ஹேதுருக்தஃ– (‘ ஸப்தாஹேநைவ பச்யந்தே ஸப்ததாதுகதா மலாஃ| நிராமஶ்சாப்யதஃ ப்ரோக்தோ ஜ்வரஃ ப்ராயோऽஷ்டமேऽஹநி||’ இதி|) ஸப்தாநாஂ தாதூநாஂ தாத்வக்நிநா ஸப்தாஹேநாமபாகாதஷ்டாஹேநைவ நிராமத்வமிதி| ரஸஸாமதா த்வஷ்டாஹாத் பரதோऽப்யநுவர்ததே| ஏநமர்த ஜேஜ்ஜடோऽபீச்சதி, யதேவஂ லிகதி சரகஸுஶ்ருதடீகாயாம்– ‘தருணா ஸாமதாऽஷ்டாஹாதபைதி, ரஸஸாமதா து பரதோऽப்யநுவர்ததே’| இதி ஏதத்ப்ரயோஜநஂ ச தருணஸாமதாயாமௌஷதஂ நோபயுஜ்யதே, ரஸஸாமதாயாஂ து பாசநஂ தீயதே| அத ஏவாஹ சரகஃ ‘ஜ்வரிதஂ ஷடஹேऽதீதே லக்வந்நப்ரதிபோஜிதம்| பாசநஂ ஶமநீயஂ வா கஷாயஂ பாயயேத்து தம்||’ (ச. சி. அ. ௩) இதி| ததா– ‘மதௌ ஜ்வரே லகௌ தேஹே ப்ரசலேஷு மலேஷு ச| பக்வஂ தோஷஂ விஜாநீயாஜ்ஜ்வரே தேயஂ ததௌஷதம்||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யபிதாயாபி யத் ஸுஶ்ருதே ந படிதம்– ‘ஸப்தராத்ராத் பரஂ கேசிந்மந்யந்தே தேயமௌஷதம்| தஶராத்ராத் பரஂ கேசித்தாதவ்யமிதி நிஶ்சிதாஃ| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி, தேநைவஂ ஜ்ஞாபயதி– ஸப்தாஹாதர்வாக் பாசநமபி ந தீயத இதி கார்திககுண்டேநாபி வ்யாக்யாதமிதி| நநு ‘ஜ்வரிதஂ ஷடஹேऽதீதே’ (ச. சி. அ. ௩) இதி சரகவசநஸ்ய ‘ஸப்தராத்ராத் பரஂ’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதிநா ஸுஶ்ருதவசநேந விரோதஃ, யதஃ ஷடஹேऽதீதே ஸப்தமதிநஂ பவதி, தத்ர கஷாயஂ விதத்த இதி| உச்யதே, ஷடஹேऽதீதே ஸப்தமே லக்வந்நப்ரதிபோஜிதமஷ்டமே கஷாயஂ பாயயேதித்யஷ்டமபதலோபாத்யோஜ்யஂ ரஸௌதநவதிதி சக்ரஃ, ‘பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்|’ (ச. சி. அ. ௩) இதி தோஷஶ்ருதேருக்தஸுஶ்ருதவிரோதாச்ச| ப்ரகாராந்தரேணைநமர்தஂ கார்திககுண்டோऽப்யாஹ, தத்யதா– ஷடஹேऽதீதே இதி ஜ்வரோத்பாததிநஂ பரித்யஜ்ய கணநா, பஸ்திதாநதிநபரிஹாரேண பரிஹாரகாலகணநாவத் ஏவஂ ‘பாயயேதாதுரஂ ஸாமமௌஷதஂ ஸப்தமே திநே| ஶமநேநாதவா தஷ்ட்வா நிராமஂ தமுபாசரேத்||’ இத்யேததபி வசநஂ வ்யாக்யேயம்| பட்டாரஹரிசந்த்ரேணாபி ஸப்தமதிநே கஷாயபாநஂ யத்வ்யாக்யாதஂ தஸ்யாயமேவாபிப்ராயோ கவேஷணீயஃ, ஸுஶ்ருததிவிரோதாத்| சந்த்ரிகாகாரேணாபி வ்யாக்யாதம்– “அக்ஷிரோகே திநசதுஷ்டயவஜ்ஜ்வரஸ்ய ஸப்தாஹஂ ஸாமதாகாலஃ, தத்ர ந பாசநஂ ந வா ஶமநஂ ஶோதநம்” இதி| யத்து பேயாத்யநந்தரஂ ஹாரீதேநோக்தம்– “ஏதாஂ க்ரியாஂ ப்ரயுஞ்ஜீத ஷட்ராத்ரஂ ஸப்தமேऽஹநி| பிபேத் கஷாயஸஂயோகாந் ஜ்வரக்நாந் ஸாதுஸாதிதாந்||” இதி; ததா– “இதி ஷட்ராத்ரிகஃ ப்ரோக்தோ நவஜ்வரஹிதோ விதிஃ| அதஃ பரஂ பாசநீயஂ ஶமநஂ வா ஜ்வரே ஹிதம்|” இதி கரநாதவசநஂ ச பூர்வவதஷ்டாஹப்ரதிபாதகஂ த்ரஷ்டவ்யம்| அத வா பித்தஜ்வராபிப்ராயேணைவ தத்வசநத்வயம்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– ‘ஸப்தராத்ராத்பரம்’ இத்யாரப்ய, யாவத் ‘பைத்திகே வா ஜ்வரே தேயமல்பகாலஸமுத்திதே| அசிரஜ்வரிதஸ்யாபி பேஷஜ்யஂ தோஷபாகதஃ||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இதி| ஸப்தாஹாதர்வாகபி யதேதத்பாசநஂ கஷாயபாநமுக்தஂ தந்நாத்யுத்பூதஸாமதாயாஂ த்ரஷ்டவ்யம்| யதாஹ வாக்படஃ– ‘ஸப்தாஹாதௌஷதஂ கேசிதாஹுரந்யே தஶாஹதஃ| கேசில்லக்வந்நபுக்தஸ்ய யோஜ்யமாமோல்பணே ந து|| தீவ்ரஜ்வரபரீதஸ்ய தோஷவேகோதயோ யதஃ| தோஷே அதவா அதிநிசிதே தந்த்ராஸ்தைமித்யகாரிணி|| அபச்யமாநஂ பைஷஜ்யஂ பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்||’ (வா. சி. அ. ௧) இதி| ‘அயமர்தோऽபியுக்தைஶ்ச கைஶ்சிதுக்தஶ்சிகித்ஸகைஃ| ஸப்தாஹாத் பரதோऽஸ்தப்தே ஸாமே ஸ்யாத் பாசநஂ ஜ்வரே|| நிராமே ஶமநஂ, ஸ்தப்தே ஸாமே நௌஷதமாசரேத்|’ இதி ஸங்க்ஷேபஃ| விஸ்தரஸ்து கஷாயநிர்ணயப்ரகரணே த்ரஷ்டவ்யஃ| பக்வஜ்வரலக்ஷணேந ஜீர்ணஜ்வரலக்ஷணமபி சிகித்ஸோசிதஂ போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– ‘ஆஸப்தராத்ரம்’ இத்யாதி| ஜதூகர்ணேநாப்யுக்தம்– ‘ஜீர்ணஸ்த்ரயோதஶதிவஸஃ’ இதி| ‘த்ரிஸப்தாஹே வ்யதீதே து ஜ்வரோ யஸ்தநுதாஂ கதஃ| ப்லீஹாக்நிஸாதஂ குருதே ஸ ஜீர்ணஜ்வர உச்யதே||’ இதி து தந்த்ராந்தரமதிபுராணாபிப்ராயேண த்ரஷ்டவ்யம்||௬௧-௬௫||

Adhikarana jvarasya sAdhyalakShaNam (66) · Śloka 66

பலவத்ஸ்வல்பதோஷேஷு ஜ்வரஃ ஸாத்யோऽநுபத்ரவஃ |௬௬| (ச. சி. அ. ௩) |

ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பலவத்ஸ்வித்யாதி| பலவத்ஸு புருஷேஷு ஸாத்யஃ, யதுக்தம்– ‘பலாதிஷ்டாநாமாரோக்யம்’ (ச. சி. அ. ௩) இதி| அல்பதோஷேஷு நாதிப்ரபலதோஷேஷு| அநுபத்ரவ இதி ஜ்வரஸ்யோபத்ரவாஃ காஸாதயஃ| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “காஸோ மூர்சாऽருசிஶ்சர்திஸ்தஷ்ணாதீஸாரவிட்க்ரஹாஃ| ஹிக்காஶ்வாஸாங்கபேதாஶ்ச ஜ்வரஸ்யோபத்ரவா தஶ||” இதி|௬௬|–

Adhikarana jvarasyAsAdhyalakShaNAni (66-73) · Śloka 73

ஹேதுபிர்பஹுபிர்ஜாதோ பலிபிர்பஹுலக்ஷணஃ ||௬௬|| ஜ்வரஃ ப்ராணாந்தகத்யஶ்ச ஶீக்ரமிந்த்ரியநாஶநஃ | ஜ்வரஃ க்ஷீணஸ்ய ஶூநஸ்ய கம்பீரோ தைர்கராத்ரிகஃ ||௬௭|| அஸாத்யோ பலவாந் யஶ்ச கேஶஸீமந்தகஜ்ஜ்வரஃ | (ச. சி. அ. ௩) | கம்பீரஸ்து ஜ்வரோ ஜ்ஞேயோ ஹ்யந்தர்தாஹேந தஷ்ணயா ||௬௮|| ஆநத்தத்வேந சாத்யர்தஂ ஶ்வாஸகாஸோத்கமேந ச | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) | ஆரம்பாத்விஷமோ யஸ்து யஶ்ச வா தைர்கராத்ரிகஃ ||௬௯|| க்ஷீணஸ்ய சாதிரூக்ஷஸ்ய கம்பீரோ யஸ்ய ஹந்தி தம் | விஸஞ்ஜ்ஞஸ்தாம்யதே யஸ்து ஶேதே நிபதிதோऽபி வா ||௭௦|| ஶீதார்திதோऽந்தருஷ்ணஶ்ச ஜ்வரேண ம்ரியதே நரஃ | யோ ஹஷ்டரோமா ரக்தாக்ஷோ ஹதி ஸங்காதஶூலவாந் ||௭௧|| வக்த்ரேண சைவோச்ச்வஸிதி தஂ ஜ்வரோ ஹந்தி மாநவம் | ஹிக்காஶ்வாஸதஷாயுக்தஂ மூடஂ விப்ராந்தலோசநம் ||௭௨|| ஸந்ததோச்ச்வாஸிநஂ க்ஷீணஂ நரஂ க்ஷபயதி ஜ்வரஃ | ஹதப்ரபேந்த்ரியஂ க்ஷீணமரோசகநிபீடிதம் ||௭௩|| கம்பீரதீக்ஷ்ணவேகார்தஂ ஜ்வரிதஂ பரிவர்ஜயேத் | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

ஜ்வரஸ்யாஸாத்யலக்ஷணாந்யாஹ– ஹேதுபிரித்யாதி| நநு, யோ ஹேதுபிர்பலிபிர்பஹுபிஶ்சோபஜாயதே ஸ பஹுலக்ஷண ஏவ பவதி, தத் கிஂ பஹுலக்ஷணவசநேந? உச்யதே– யதா ஸ்வஹேதுகுபிதா தோஷாஃ ஸர்வஸ்யைவ ரோகஸ்ய ஹேதவோ பவந்தி, ப்ராக்தநகர்மாபேக்ஷயா து யதா விஶிஷ்டாஂ ஸாமக்ரீஂ ஸம்ப்ராப்திலக்ஷணாமாஸாதயந்தி ததா ஜ்வரமாபாதயந்தி, ததா தூஷ்யாதிஸஹகாரிகாரணஸாந்நித்யாஸாந்நித்யாப்யாஂ பஹுலக்ஷணதாமல்பலக்ஷணதாஂ ச குர்வந்தி| ததா ஹி தந்த்ராந்தரம்– ஏகஂ த்வௌ த்ரீந் பஹூந் வாऽபி தேஹே தாத்வாதியோகதஃ| தர்ஶயந்தி விகாராஂஸ்தே குபிதாஃ பவநாதயஃ||’ இதி| அதவா விகதிவிஷமஸமவாயாத்பஹுஹேதுகோऽப்யல்பலக்ஷணோऽல்பஹேதுகோऽபி பஹுலக்ஷண இதி| ப்ராணாந்தகதிதி சேதஃ| ஶீக்ரமிந்த்ரியநாஶந இதி உத்பந்நமாத்ர ஏவ சிகித்ஸ்யமாநோऽபீந்த்ரியஶக்திஂ ரூபாதிக்ரஹணலக்ஷணாமுபஹந்தி ஸோऽப்யஸாத்யோ ந தூபேக்ஷயா; அந்யேऽபி ஹி ரோகா உபேக்ஷ்யமாணா இந்த்ரியஶக்திமுபக்நந்தி அஸாத்யதாஂ சாதிரோஹந்தி| ஏவஂ பஹுலக்ஷணோऽப்யாதாவேவ சிகித்ஸ்யமாந ஏவ போத்தவ்யஃ| இந்த்ரியாண்யத்ர ஏகாதஶ போத்தவ்யாநி ஸாங்க்யஸித்தாந்தேந, ததா சரகஸுஶ்ருதநிர்திஷ்டத்வாத்; ‘சக்ஷுஃ ஶ்ரோத்ரஂ க்ராணஂ ரஸநஂ ஸ்பர்ஶநஂ சேதி புத்தீந்த்ரியாணி, ஹஸ்தபாதகுதோபஸ்தஜிஹ்வாஃ கர்மேந்த்ரியாணி சேதி, உபயாத்மகஂ மநஃ||’; ஏவமந்யத்ராபி த்ரஷ்டவ்யம்| ஜ்வரஃ க்ஷீணஸ்ய ஶூநஸ்யேதி அபரமஸாத்யலக்ஷணம்| கம்பீரோ தைர்கராத்ரிக இதி கம்பீரோऽந்தர்தாதுஸ்தஃ; அதவா கம்பீர இவ கம்பீரஃ, யத்ர வாதாதீநாஂ நிஶ்சயஃ கர்துஂ ந ஶக்யதே; அந்யே த்வாஹுஃ– கம்பீரோऽந்தர்வேகஃ| தைர்கராத்ரிக இதி ‘தீர்கராத்ராநுபந்தீ’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ, “தீர்காஂ மரணரூபாஂ ராத்ரிமநுவர்ததே இதி தைர்கராத்ரிகஃ” இதி சக்ரஃ, அஸாத்ய இத்யர்தஃ| அத்ர பக்ஷே தைர்கராத்ரிக இதி பூர்வேண ஸம்பத்யதே, அஸாத்ய இதி பரேண| கேஶஸீமந்தகதிதி அகஸ்மாத் கேஶேஷு ஸீமந்தாந் யஃ கரோதி| உக்தஂ ஹி தந்த்ராந்தரே “கேஶாஃ ஸீமந்திநோ யஸ்ய ஸங்க்ஷிப்தே விநதே ப்ருவௌ| லுநந்தி சாக்ஷிபக்ஷ்மாணி ஸோऽசிராத்யாதி மத்யவே||” இதி| கம்பீரார்தா யே ஜேஜ்ஜடாதிபிர்வ்யாக்யாதாஸ்தேஷு மத்யே அத்ர கம்பீரோऽந்தர்வேக இத்யயமர்தோ மாதவகரஸ்யாபிமதஃ; அத ஏவாஸௌ ஏததநந்தரஂ ஸௌஶ்ருதஂ கம்பீரலக்ஷணஂ லிகதி– கம்பீர இத்யாதி| ய ஏவ சரகேऽந்தர்வேகஃ ஸ ஏவ ஸுஶ்ருதே கம்பீரஃ படிதஃ; ஸமலக்ஷணத்வாத், பதக்பாடாபாவாச்சேதி| ஆநத்தத்வேந சேதி பத்ததோஷத்வேந| ஆரம்பாதித்யாதி| ஆரம்பாதுத்பாதாத் ப்ரபதி யஸ்ய விஷமஜ்வரஃ ஸோऽஸாத்யஃ, யஸ்ய து நித்யஜ்வரிணோ ஜ்வரோத்ஸஷ்டஸ்ய வாऽபசாராதிநா விஷமஃ ஸ ஸாத்ய ஏவ| ஏதச்ச விஷமத்வஂ ஸததாதிரூபஂ போத்தவ்யஂ, நது விஷமத்வமாத்ரேண, வாதிகஜ்வரேऽபி ப்ரஸங்காதிதி| தைர்கராத்ரிகோ வ்யாஹத ஏவ; ந சாஸ்ய புநருக்தத்வஂ, தந்த்ராந்தரீயவாக்யத்வாத்; அதிகார்தப்ரதிபாதநார்தஂ புத்த்வாऽபி லிகிதம்; ஏவஂ கம்பீரேऽபி வாச்யம்| ‘அதிரூக்ஷஸ்ய’ இத்யத்ர ‘அநிமிஷாக்ஷஸ்ய’ இதி பாடாந்தரே ஸதா ஸ்பாரிதநேத்ரஸ்யேத்யர்தஃ| விஸஞ்ஜ்ஞஃ விஹ்வலஃ, தாம்யதே முஹ்யதி| ஶேதே நிபதித இதி ஶயிதோ நிபதித ஏவாஸ்தே ந ச உத்தாதுஂ ஸமர்தஃ| ஶீதார்திதோऽந்தருஷ்ணஶ்சேதி ஶீதார்திதோ பஹிஃ, அந்தருஷ்ணோऽந்தர்தாஹவாந்| ஹஷ்டரோமா ரோமாஞ்சிதகாத்ரஃ| ஹதி ஸங்காதஶூலவாநிதி ஸங்காதரூபேண வஸ்துநா அஷ்டீலிகாதிநாऽऽக்ராந்தமிவ ஹதயஂ மந்யதே யஃ ஸ ததா; அந்யே த்வாஹுஃ– நாநாப்ரகாரஶூலவாநிதி| வக்த்ரேண சைவோச்ச்வஸிதீத்யேவகாரேண நாஸிகாஂ வ்யவச்சிநத்தி வ்யாதிதாஸ்யப்ரதிபாதநார்தஂ, கரஶ்வாஸ இத்யர்தஃ| ஹிக்கேத்யாதி| ஹிக்காதிபிர்மிலிதைரேகேநாப்யதிபலவதாऽஸாத்யத்வம்| மூடஂ மோஹயுக்தம்| விப்ராந்தலோசநஂ ப்ராந்தப்ரேக்ஷணஂ, சலிதநேத்ரஂ வா| ஸந்ததோச்ச்வாஸிநஂ நிரந்தரகரஶ்வாஸயுக்தம்| ஹதப்ரபேத்யாதி| ஹதப்ரபாணி ஹதஶக்தீநி ஸ்வவிஷயாக்ராஹீணி சக்ஷுராதீநி யஸ்ய ஸ ததா; அதவா ஹதா ப்ரபா தீப்திரிந்த்ரியாணி ச யஸ்ய ஸ ததா| ‘அரோசகநிபீடிதம்’ இத்யத்ர ஸ்தாநே ஜேஜ்ஜடஃ பாடாந்தரத்வயஂ படதி– ‘துராத்மாநமுபத்ருதம்’ இதி, வ்யாசஷ்டே ச– “துராத்மாநஂ துஷ்டாந்தஃகரணம், உபத்ருதமிதி ஶ்வாஸாதிபிருபத்ரவைருபத்ருதம்; துராத்மபிருபத்ருதம்” இதி பாடாந்தரே து ராக்ஷஸாதிபிர்ஜுஷ்டமித்யர்தஃ| ஏஷாமஸாத்யலக்ஷணாநாமுபலக்ஷணத்வாதந்யாந்யபி தந்த்ராந்தரேஷு த்ரஷ்டவ்யாநி| தத்யதா– ‘ப்ரேதைஃ ஸஹ பிபேந்மத்யஂ ஸ்வப்நே யஃ கஷ்யதே ஶுநா| ஸுகோரஂ ஜ்வரமாஸாத்ய ஸ ஜீவமபஸஜ்யதே|| ஜ்வரஃ பௌர்வாஹ்ணிகோ யஸ்ய ஶுஷ்ககாஸஶ்ச தாருணஃ| பலமாஂஸவிஹீநஸ்ய யதா ப்ரேதஸ்ததைவ ஸஃ|| ஜ்வரோ யஸ்யாபராஹ்ணே து ஶ்லேஷ்மகாஸஶ்ச தாருணஃ| பலமாஂஸவிஹீநஸ்ய யதா ப்ரேதஸ்ததைவ ஸஃ|| ஸஹஸா ஜ்வரஸந்தாபஸ்தஷ்ணா மூர்சா பலக்ஷயஃ| விஶ்லேஷணஂ ச ஸந்தீநாஂ முமூர்ஷோருபஜாயதே|| கோஸர்கே வதநாத்யஸ்ய ஸ்வேதஃ ப்ரச்யவதே பஶம்| லேபஜ்வரோபஸஷ்டஸ்ய துர்லபஂ தஸ்ய ஜீவிதம்|| மத்யுஶ்ச தஸ்மிந் பஹுபிச்சிலத்வாச்சீதஸ்ய ஜந்தோஃ பரிதஃ ஸரத்வாத்| ஸ்வேதோ லலாடே ஹிமவந்நரஸ்ய ஶீதார்திதஸ்யைதி ஸுபிச்சிலஶ்ச|| கண்டே ஸ்திதோ யஸ்ய ந யாதி வக்ஷோ நூநஂ யமஸ்யைதி கஹஂ ஸ மர்த்யஃ|| ஸ்ருதஸ்வேதோ லலாடாத்யஃ ஶ்லதஸந்தாநபந்தநஃ| முஹ்யேதுத்தாப்யமாநஸ்து ஸ ஸ்தூலோऽபி ந ஜீவதி|| யஸ்ய ஸ்வேதோऽதிபஹுலஃ பிச்சிலோ யாதி ஸர்வதஃ| ரோகிணஃ ஶீதகாத்ரஸ்ய ததா மரணமாதிஶேத்||’ இதி| ஆதாநஜந்மநிதநே ப்ரத்யயாக்யே விபத்கரே| நக்ஷத்ரே வ்யாதிருத்பந்நஃ க்லேஶாய மரணாய வா| ஜ்வரஸ்து ஜாதஃ ஷட்ராத்ராதஶ்விநீஷு நிவர்ததே||’ (வ. வா. நி. அ. ௧) இத்யாதிநா க்ரந்தேந நக்ஷத்ரபேதேந ஜ்வரஸ்ய ஸாத்யத்வாஸாத்யத்வஂ யதபிஹிதஂ, தத்தாரீதவத்தவாக்படயோர்த்ரஷ்டவ்யம், இஹ து விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்| ஸந்நிபாதா ஸாத்யப்ரகரணஂ யதா– ‘பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸ த்வாதஶாஹ– ஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽऽஶு த்ரிதோஷஜோ தாதுமலபாகாத்||’ இதி| ஸப்தாஹாத்வாதாதிகஃ, தஶாஹாத் பித்தாதிகஃ, த்வாதஶாஹாத் கபாதிகஃ; பித்தாதிகவத்வாதபித்தாதிகஃ, கபாதிகவத்வாதகபாதிகஃ, யோகவாஹித்வாத்வாயோஃ| ( யதாஹ சரகஃ– ‘யோகவாஹீ பரஂ வாயுஃ ஸஂயோகாதுபயார்தகத்| தாஹகத்தேஜஸா யுக்தஃ ஶீதகத்ஸோமஸஂஶ்ரயாத்||’ இதி (ச. சி. அ. ௩)| தாதுபாகாத்தந்தி, மலபாகாத்விமுஞ்சதீதி வ்யவஸ்திதவிகல்பஃ; தாதுமலபாகவிகல்பே ச தைவமேவ ஹேதுஃ| உத்தரோத்தரரோகவத்திபலஹாநிப்யாஂ ஶுக்ராதிதாதுஸஹிதமூத்ராதிநா ச தாதுபாகோ ஜ்ஞேயஃ, அந்யதா து மலபாகஃ| யதுக்தம்– ‘நித்ராநாஶோ ஹதி ஸ்தம்போ விஷ்டம்போ கௌரவாருசீ| அரதிர்பலஹாநிஶ்ச தாதூநாஂ பாகலக்ஷணம்|| இதி; அந்யதாச மலபாகஃ– தோஷப்ரகதிவைகத்யஂ லகுதா ஜ்வரதேஹயோஃ| இந்த்ரியாணாஂ ச வைமல்யஂ தோஷாணாஂ பாகலக்ஷணம்||’ இதி| நநு, தரதமாதிபாவவ்யவஸ்திதஶீக்ரமத்யமந்தஶக்தித்வாத் ஸ்திரஶீக்ரமத்யமஶக்தித்வாத் தோஷாணாஂ கதஂ ஸப்தாஹாதிநியம இதி சேத்| ந, ததா– ஸ்வபாவாத்வ்யாதேஃ, விசித்ரா ஹி ப்ரதிரோகஂ ஸ்வபாவாஃ; யதாऽக்நிரோஹிணீ ஸப்தாஹேந ஹந்தி ந ததாऽந்யே விகாரா இதி| அதஃ ‘ஸப்தமீ த்விகுணா யாவத் நவம்யேகாதஶீ ததா| ஏஷா த்ரிதோஷமர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச||’ (வா. நி. அ. ௨) இதி ஹாரீதவசநஸஂவாதார்தமேவஂ வ்யாசக்ஷதே– தஶமீப்ரத்யாஸத்த்யா நவமீ, த்வாதஶீப்ரத்யாஸத்த்யா ஏகாதஶீ ச கஹ்யதே; ததோ வத்த்யேதி பதமாவர்த்ய ஸர்வத்ர த்வைகுண்யஂ கார்யம்| ஏவஂ, ‘ஸப்தமே திவஸே ப்ராப்தே தஶமே த்வாதஶேऽபி வா| புநர்கோரதரோ பூத்வா ப்ரஶமஂ யாதி ஹந்தி வா||’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யத்ர ஸுஶ்ருதவாக்யே புநஃஶப்தேந த்வைகுண்யமிதி கார்திககுண்டோ வ்யாக்யாதவாந்| ஏவஂ தஶத்வாதஶஸப்தாஹைஃ பித்தஶ்லேஷ்மாநிலாதிகஃ| தக்தோஷ்மணா தாதுமலாந் ஹந்தி முஞ்சதி வா ஜ்வரஃ||’ (வா. நி. அ. ௨) இத்யத்ராதிகஶப்தமாவர்த்ய க்ரியாவிஶேஷணஂ கத்வா த்வைகுண்யஂ வ்யாக்யாதம்| ததா வாதபித்தகபைஃ ஸப்ததஶத்வாதஶவாஸராந்| ப்ராயோऽநுயாதி மர்யாதா மோக்ஷாய ச வதாய ச||’ (வா. நி. அ. ௨) இத்யத்ராக்நிவேஶமதே ப்ராயோக்ரஹணேந த்வைகுண்யமிதி| நநு, ஸப்தமீத்யாதௌ கதஂ தர்ஹி தஶவிஂஶதித்வாதஶசதுர்விஂஶதீநாஂ க்ரஹணமிதி சேத்| உச்யதே– ஏகாதஶீத்யத்ர ஏகேதி பதமாவர்தநீயஂ, தேந நவமீ ஏகேதி தஶமீ லப்யதே, ஏகாதஶீ ஏகேதி த்வாதஶீ , ததஃ ஸர்வத்ர த்வைகுண்யம்| து ஶப்தஃ ஸமுச்சயே, தேந ஸப்தமீ கஹ்யதே ஸா த்விகுணா ச| ஏவஂ நவம்யாதிஷு யோஜ்யம்| சதுர்விஂஶத்யதிகஸ்து மர்யாதாதிவஸோ நாஸ்தி, தத்ப்ரதிபாதகாகமாதர்ஶநாத்||௬௬-௭௩||

Adhikarana jvaravimuktipUrvarUpam (74) · Śloka 74

தாஹஃ ஸ்வேதோ ப்ரமஸ்தஷ்ணா கம்பவிட்பிதஸஞ்ஜ்ஞதா | கூஜநஂ சாஸ்யவைகந்த்யமாகதிர்ஜ்வரமோக்ஷணே ||௭௪||

ஜ்வரவிமுக்திபூர்வரூபமாஹ– தாஹ இத்யாதி விட்பிதிதி விட்பேதஃ; ஸம்பதாதிபாடாத் பாவே க்விப்| அஸஞ்ஜ்ஞிதா ஸஞ்ஜ்ஞாநாஶஃ| கூஜநம் அஸ்புடத்வநிஃ| யதுக்தம்– ‘ஜ்வரப்ரமோக்ஷே புருஷஃ கூஜேத்வமதி சேஷ்டதே||’(ச. சி. அ. ௩) இதி| வாக்படோऽப்யாஹ– ‘தாதூந் ப்ரக்ஷோபயந் தோஷோ மோக்ஷகாலே பலீயதே| ததோ நரஃ ஶ்வஸந் ஸ்வித்யந் கூஜந் வமதி சேஷ்டதே|| (வா. நி. அ. ௨) இதி| வைகந்த்யஂ துர்கந்ததா காத்ரே| ஜ்வரமோக்ஷணே பவிஷ்யதி ஆகதிர்லக்ஷணஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| நநு, தோஷக்ஷயஂ விநா ந வ்யாதிநிவத்திஃ, க்ஷீணஶ்ச தோஷஃ கதமேவஂவிதஂ லக்ஷணஂ குர்யாத்? உச்யதே– கஶ்சித்பாவஃ க்ஷீணோऽபி விநாஶகாலே ஸ்வஶக்திஂ தர்ஶயதி, யதா– நிர்வாணாவஸ்தோ தீபோ விஶேஷாத் ப்ரஜ்வலதி| அதவா தோஷாபிபூதாநாஂ தாதூநாஂ தோஷாபகமேந க்ஷோபாத்தாஹாதயஃ தரலதரவாநரபரிஹீயமாநதருணதருவல்லரீஶிகரகம்பவதிதி||௭௪||

Adhikarana jvaramuktalakShaNam (75) · Śloka 75

ஸ்வேதோ லகுத்வஂ ஶிரஸஃ கண்டூஃ பாகோ முகஸ்ய ச | க்ஷவதுஶ்சாந்நலிப்ஸா ச ஜ்வரமுக்தஸ்ய லக்ஷணம் ||௭௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) |

ஜ்வரமுக்திலக்ஷணமாஹ– ஸ்வேத இத்யாதி| ஸ்வேதோ கர்மாகமநஂ, ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்புடத்வாத்| லகுத்வஂ காத்ரஸ்ய| ஶிரஸஃ கண்டூரிதி ஸர்வோ ஹி ஜ்வரஸ்தைஜஸோ விரோதிவ்யபகமாத் ஸௌம்யஃ ஶ்லேஷ்மா லப்தபலஃ ஸந் ஶிரஸி ஸ்வஸ்தாநேऽஸாதாரணாத்மலக்ஷணஂ கண்டூஂ கரோதி, வ்யாதிமஹிம்நா து நாந்யத்ர கபஸ்தாநே இதி வதந்தி| பாகோ முகஸ்யேதி ஜ்வரோஷ்மகோபிதாத் பித்தாத், யத்து பூர்வஂ நாகார்ஷீதந்யத்ர வா ததபி வ்யாதிமஹிம்நைவ| ஏதச்ச தாஹமாரப்ய லக்ஷணஂ த்ரிதோஷஜேऽந்தர்வேகே ஜ்வரே பவதி, நது ஸர்வத்ர| ததா சைததநந்தரஂ பாலுகிஃ ப்ராஹ– ‘த்ரிதோஷஜே ஜ்வரே ஹ்யேததந்தர்வேகே ச தாதுகே| லக்ஷணஂ மோக்ஷகாலே ஸ்யாதந்யஸ்மிந் ஸ்வேததர்ஶநம்||’ இதி| நநு, ஜ்வரஸ்ய ப்ரத்யக்ஷத்வாத்தஸ்யாபாவோऽபி ப்ரத்யக்ஷஃ, தத் கிஂ தல்லக்ஷணபாடேந? ததாऽபி வா படிதவ்யஂ, தர்ஹி ஸர்வவிகாரேஷு பட்யதாம்? உச்யதே– விஷமஜ்வரஶங்காநிராஸார்தஂ, விஷமஜ்வரே ஹி நிவத்தோऽபி ஜ்வரஃ புநராயாதி, தோஷாணாஂ தாதுலீநத்வாத்; ஏதல்லக்ஷணே து நிஃஶேஷதோஷநிவத்த்யா ந புநராகமஃ| யத்ர சைவஂவிதா ஶங்கா தத்ரைவ லக்ஷணஂ படதி ந ஸர்வத்ர, யதா ப்ரமேஹாதீஸாராதிஷ்விதி ஸர்வஂ ஸுஸ்தம்||௭௫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே ஜ்வரநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௨||

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஜ்வரநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨||