Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2
atha kāsanidānam |
dhūmōpaghātādrasatastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣēvaṇācca |
vimārgagatvācca hi bhōjanasya vēgāvarōdhāt kṣavathōstathaiva ||1||
prāṇō hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sa bhinnakāṁsyasvanatulyaghōṣaḥ |
nirēti vaktrāt sahasā sadōṣō manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ ||2||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
kṣayarūpē kāsapāṭhāt kāsōpēkṣayā ca kṣayōtpattēstadanantaraṁ kāsanidānamāha– dhūmōpaghātādityādi| dhūmēna mukhanāsāpraviṣṭēnōpaghātō dhūmōpaghātaḥ| rasata iti vātēnōrdhvaṁ nītādāmarasāt, ‘rajasa’ iti pāṭhāntarē mukhanāsāpraviṣṭadhūlērityarthaḥ| vimārgagatvaṁ ca hi bhōjanasyātidrutābhyavahārādinā| caśabdaḥ samuccayē, hi pādapūraṇē| vēgāvarōdhāditi purīṣādēḥ, tēna hi vāyurūrdhvagaḥ syāt| kṣavathōstathaivēti vēgāvarōdhāditi sambandhaḥ| prāṇō vāyurudānēna duṣṭēnānugatō vaktrānnirēti| sa vāyuḥ, bhinnakāṁsyapātravat hatasvanaḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ| sadōṣaḥ sakaphapittaḥ, vātikapaittikādibhēdabhinna iti vā| ētēnaiva samānasthānanidānābhyāṁ hikkāśvāsābhyāmasya bhēdaḥ, na hi tatra vātikapaittikādibhēdēna vyapadēśa iti gadādharaḥ| kasati śiraḥkaṇṭhādūrdhvaṁ gacchati vāyuriti kāsaḥ, ‘kasa’ gatau ityasmāt; ‘kasanāt kāsaḥ’ (ca. ci. a. 18) iti carakē pāṭhaḥ; kāsanaṁ kāsa iti vā, “bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkamēva” (su. u. taṁ. a. 52) iti suśrutadarśanāt||1-2||
Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3
pañca kāsāḥ smr̥tā vātapittaślēṣmakṣatakṣayaiḥ |
kṣayāyōpēkṣitāḥ sarvē balinaścōttarōttaram ||3||
(a. hr̥. ni. a. 3) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
saṅkhyāmāha– pañcētyādi| pañca kāsā iti saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ pañcagrahaṇaṁ jarākāsasya dōṣajēṣvantarbhūtasyādhikatvanirāsārthaṁ, pañcānāmapi vā kṣayakāraṇatvapratipādanārthamiti| kṣayāya dhātukṣayāya||3||
Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
pūrvarūpaṁ bhavēttēṣāṁ śūkapūrṇagalāsyatā |
kaṇṭhē kaṇḍūśca bhōjyānāmavarōdhaśca jāyatē ||4||
(ca. ci. a. 22) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
pūrvarūpamāha– pūrvētyādi| bhōjyānāmavarōdha iti arucirabhyavahārāsāmarthyaṁ vā||4||
Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5
hr̥cchaṅkhamūrdhōdarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ |
prasaktavēgastu samīraṇēna bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkamēva ||5||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
vātikakāsasvarūpamāha– hr̥dityādi| śaṅkhō lalāṭaikadēśaḥ| kṣāmānanaḥ śuṣkamukhaḥ, vātēna śōṣaṇāt| prasaktavēgaḥ satatakāsavēgaḥ| śuṣkamiti ślēṣmādiniṣṭhīvanarahitam||5||
Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6
urōvidāhajvaravaktraśōṣairabhyarditastiktamukhastr̥ṣārtaḥ |
pittēna pītāni vamēt kaṭūni kāsēt sapāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||6||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
paittikakāsamāha– ura ityādi| abhyarditaḥ pīḍitaḥ||6||
Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7
pralipyamānēna mukhēna sīdan śirōrujārtaḥ kaphapūrṇadēhaḥ |
abhaktaruggauravakaṇḍuyuktaḥ kāsēdbhr̥śaṁ sāndrakaphaḥ kaphēna ||7||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
kaphajakāsamāha– pralipyamānēnētyādi| pralipyamānēna ślēṣmaliptēna mukhēnōpalakṣitaḥ, sīdan aṅgāvasādayuktaḥ| abhaktaruk aruciḥ||7||
Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11
ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ |
rūkṣasyōraḥkṣataṁ vāyurgr̥hītvā kāsamācarēt ||8||
sa pūrvaṁ kāsatē śuṣkaṁ tataḥ ṣṭhīvēt saśōṇitam |
kaṇṭhēna rujatā'tyarthaṁ virugṇēnēva cōrasā ||9||
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānēna śūlinā |
duḥkhasparśēna śūlēna bhēdapīḍābhitāpinā ||10||
parvabhēdajvaraśvāsatr̥ṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ |
pārāvata ivākūjan kāsavēgāt kṣatōdbhavāt ||11||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
kṣatakāsamāha– ativyavāyētyādi| vigrahō vidhāraṇaṁ yuddhasyōpāttatvāt; ‘nigraha’ iti pāṭhē sa ēvārthaḥ| tataḥ ṣṭhīvēt saśōṇitamiti kāsābhighātēna hr̥dayasya vidāraṇāt| kaṇṭhēnēti upalakṣaṇē tr̥tīyā, ēvamurasēti| virugṇēnēva bhagnēnēva, sūcībhiriva tudyamānēna, śūlinā duḥkhasparśēna cōrasēti sambandhaḥ| duḥkhasparśatvaṁ sparśāsahatvam| śūlēnōpalakṣitaḥ, tacca pārśvādau bōdhyam| vāgbhaṭēnāpi paṭhyatē– ‘pārśvaśūlī’ (vā. ni. a. 3) iti| bhēdapīḍābhitāpinēti śūlaviśēṣaṇam| pārāvata iva kūjan, bhavatīti śēṣaḥ||8-11||
Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13
viṣamāsātmyabhōjyātivyavāyādvēganigrahāt |
ghr̥ṇināṁ śōcatāṁ nr̥̄ṇāṁ vyāpannē'gnau trayō malāḥ |
kupitāḥ kṣayajaṁ kāsaṁ kuryurdēhakṣayapradam ||12||
sa gātraśūlajvaradāhamōhān prāṇakṣayaṁ cōpalabhēta kāsī |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṁsō rudhiraṁ sapūyam |
taṁ sarvaliṅgaṁ bhr̥śaduścikitsyaṁ cikitsitajñāḥ kṣayajaṁ vadanti ||13||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
kṣayajakāsamāha– viṣamētyādi| ghr̥ṇināṁ śōcatāṁ cāhārābhāvāt kupitēna vāyunā'gnēruplavāddōṣatrayaprakōpa iti| kṣayajamiti śukrādidhātukṣayajaṁ, natu rājayakṣmajam| tridōṣajē'pi rājayakṣmaṇi kāsaḥ kaphēnaiva kriyatē| yaduktam– “kāsaḥ kaṇṭhasya cōddhvaṁsō vijñēyaḥ kaphakōpataḥ|” iti; kṣayajakāsastu tridōṣaja iti| nanu, kāsādēva kṣayō jāyatē tat kathaṁ kṣayajaḥ kāsa iti? uktaṁ hi– “kāsāt sañjāyatē kṣayaḥ|” (ca. ci. a. 8) iti| ucyatē– dr̥ṣṭō hi parasparaṁ vyaktibhēdēna kāryakāraṇabhāvō bahuśaḥ, yathā'tīsārārśōgnimāndyādāviti| nanu sa gātraśūlētyādiślōkārdhasya kṣayajakāsamadhyē pāṭhō'yuktaḥ pratibhāti, suśrutē kṣatajakāsē paṭhitatvāt; kṣayakāsaścātra carakasuśrutavākyē mēlayitvā mādhavakarēṇa likhitaḥ; ucyatē– sa gātraśūlētyādyanantaraṁ kṣayakāsaḥ suśrutēna paṭhitaḥ; tēna ‘sagātraśūla’ ityādiślōkārdhasya parēṇa sambandhāt kṣayakāsaliṅgatvamiti mādhavakarasyābhiprāya; ētaccānyē nānumanyantē, yataḥ kṣatakāsasyāvasthāyāmasādhyatvakhyāpanaparamētadvyākhyātaṁ jējjaṭēna, gayadāsēnāpi kṣatajakāsarūpatvēnēti||12-13||
Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15
ityēṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanaḥ |
sādhyō balavatāṁ vā syādyāpyastvēvaṁ kṣatōtthitaḥ ||14||
navau kadācitsidhyētāmapi pādaguṇānvitau |
sthavirāṇāṁ jarākāsaḥ sarvō yāpyaḥ prakīrtitaḥ |
trīn pūrvān sādhayēt sādhyān pathyairyāpyāṁstu yāpayēt ||15||
(su. u. taṁ. a. 52) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
asādhyatvādilakṣaṇamāha– itītyādi| pādaguṇānvitāviti vaidyādicatuṣpādasampannau| sthavirāṇāṁ vr̥ddhānāṁ; sthavirāṇāmityuktē'pi jarāśabdōpādānaṁ jarānimittadhātukṣayaja ēva kāsō yāpyaḥ, apacārajanitadōṣajastu sādhya iti bōdhanārtham||14-15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē kāsanidānaṁ samāptam ||11||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ kāsanidānaṁ samāptam||11||