Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2
അഥ കാസനിദാനമ് |
ധൂമോപഘാതാദ്രസതസ്തഥൈവ വ്യായാമരൂക്ഷാന്നനിഷേവണാച്ച |
വിമാര്ഗഗത്വാച്ച ഹി ഭോജനസ്യ വേഗാവരോധാത് ക്ഷവഥോസ്തഥൈവ ||൧||
പ്രാണോ ഹ്യുദാനാനുഗതഃ പ്രദുഷ്ടഃ സ ഭിന്നകാംസ്യസ്വനതുല്യഘോഷഃ |
നിരേതി വക്ത്രാത് സഹസാ സദോഷോ മനീഷിഭിഃ കാസ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
ക്ഷയരൂപേ കാസപാഠാത് കാസോപേക്ഷയാ ച ക്ഷയോത്പത്തേസ്തദനന്തരം കാസനിദാനമാഹ– ധൂമോപഘാതാദിത്യാദി| ധൂമേന മുഖനാസാപ്രവിഷ്ടേനോപഘാതോ ധൂമോപഘാതഃ| രസത ഇതി വാതേനോര്ധ്വം നീതാദാമരസാത്, ‘രജസ’ ഇതി പാഠാന്തരേ മുഖനാസാപ്രവിഷ്ടധൂലേരിത്യര്ഥഃ| വിമാര്ഗഗത്വം ച ഹി ഭോജനസ്യാതിദ്രുതാഭ്യവഹാരാദിനാ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, ഹി പാദപൂരണേ| വേഗാവരോധാദിതി പുരീഷാദേഃ, തേന ഹി വായുരൂര്ധ്വഗഃ സ്യാത്| ക്ഷവഥോസ്തഥൈവേതി വേഗാവരോധാദിതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രാണോ വായുരുദാനേന ദുഷ്ടേനാനുഗതോ വക്ത്രാന്നിരേതി| സ വായുഃ, ഭിന്നകാംസ്യപാത്രവത് ഹതസ്വനഃ കാസ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ| സദോഷഃ സകഫപിത്തഃ, വാതികപൈത്തികാദിഭേദഭിന്ന ഇതി വാ| ഏതേനൈവ സമാനസ്ഥാനനിദാനാഭ്യാം ഹിക്കാശ്വാസാഭ്യാമസ്യ ഭേദഃ, ന ഹി തത്ര വാതികപൈത്തികാദിഭേദേന വ്യപദേശ ഇതി ഗദാധരഃ| കസതി ശിരഃകണ്ഠാദൂര്ധ്വം ഗച്ഛതി വായുരിതി കാസഃ, ‘കസ’ ഗതൌ ഇത്യസ്മാത്; ‘കസനാത് കാസഃ’ (ച. ചി. അ. ൧൮) ഇതി ചരകേ പാഠഃ; കാസനം കാസ ഇതി വാ, “ഭിന്നസ്വരഃ കാസതി ശുഷ്കമേവ” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) ഇതി സുശ്രുതദര്ശനാത്||൧-൨||
Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3
പഞ്ച കാസാഃ സ്മൃതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷതക്ഷയൈഃ |
ക്ഷയായോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ ബലിനശ്ചോത്തരോത്തരമ് ||൩||
(അ. ഹൃ. നി. അ. ൩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
സങ്ഖ്യാമാഹ– പഞ്ചേത്യാദി| പഞ്ച കാസാ ഇതി സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം പഞ്ചഗ്രഹണം ജരാകാസസ്യ ദോഷജേഷ്വന്തര്ഭൂതസ്യാധികത്വനിരാസാര്ഥം, പഞ്ചാനാമപി വാ ക്ഷയകാരണത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമിതി| ക്ഷയായ ധാതുക്ഷയായ||൩||
Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
പൂര്വരൂപം ഭവേത്തേഷാം ശൂകപൂര്ണഗലാസ്യതാ |
കണ്ഠേ കണ്ഡൂശ്ച ഭോജ്യാനാമവരോധശ്ച ജായതേ ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
പൂര്വരൂപമാഹ– പൂര്വേത്യാദി| ഭോജ്യാനാമവരോധ ഇതി അരുചിരഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യം വാ||൪||
Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5
ഹൃച്ഛങ്ഖമൂര്ധോദരപാര്ശ്വശൂലീ ക്ഷാമാനനഃ ക്ഷീണബലസ്വരൌജാഃ |
പ്രസക്തവേഗസ്തു സമീരണേന ഭിന്നസ്വരഃ കാസതി ശുഷ്കമേവ ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
വാതികകാസസ്വരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ശങ്ഖോ ലലാടൈകദേശഃ| ക്ഷാമാനനഃ ശുഷ്കമുഖഃ, വാതേന ശോഷണാത്| പ്രസക്തവേഗഃ സതതകാസവേഗഃ| ശുഷ്കമിതി ശ്ലേഷ്മാദിനിഷ്ഠീവനരഹിതമ്||൫||
Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6
ഉരോവിദാഹജ്വരവക്ത്രശോഷൈരഭ്യര്ദിതസ്തിക്തമുഖസ്തൃഷാര്തഃ |
പിത്തേന പീതാനി വമേത് കടൂനി കാസേത് സപാണ്ഡുഃ പരിദഹ്യമാനഃ ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
പൈത്തികകാസമാഹ– ഉര ഇത്യാദി| അഭ്യര്ദിതഃ പീഡിതഃ||൬||
Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7
പ്രലിപ്യമാനേന മുഖേന സീദന് ശിരോരുജാര്തഃ കഫപൂര്ണദേഹഃ |
അഭക്തരുഗ്ഗൌരവകണ്ഡുയുക്തഃ കാസേദ്ഭൃശം സാന്ദ്രകഫഃ കഫേന ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
കഫജകാസമാഹ– പ്രലിപ്യമാനേനേത്യാദി| പ്രലിപ്യമാനേന ശ്ലേഷ്മലിപ്തേന മുഖേനോപലക്ഷിതഃ, സീദന് അങ്ഗാവസാദയുക്തഃ| അഭക്തരുക് അരുചിഃ||൭||
Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11
അതിവ്യവായഭാരാധ്വയുദ്ധാശ്വഗജവിഗ്രഹൈഃ |
രൂക്ഷസ്യോരഃക്ഷതം വായുര്ഗൃഹീത്വാ കാസമാചരേത് ||൮||
സ പൂര്വം കാസതേ ശുഷ്കം തതഃ ഷ്ഠീവേത് സശോണിതമ് |
കണ്ഠേന രുജതാऽത്യര്ഥം വിരുഗ്ണേനേവ ചോരസാ ||൯||
സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ |
ദുഃഖസ്പര്ശേന ശൂലേന ഭേദപീഡാഭിതാപിനാ ||൧൦||
പര്വഭേദജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാവൈസ്വര്യപീഡിതഃ |
പാരാവത ഇവാകൂജന് കാസവേഗാത് ക്ഷതോദ്ഭവാത് ||൧൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
ക്ഷതകാസമാഹ– അതിവ്യവായേത്യാദി| വിഗ്രഹോ വിധാരണം യുദ്ധസ്യോപാത്തത്വാത്; ‘നിഗ്രഹ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ| തതഃ ഷ്ഠീവേത് സശോണിതമിതി കാസാഭിഘാതേന ഹൃദയസ്യ വിദാരണാത്| കണ്ഠേനേതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ, ഏവമുരസേതി| വിരുഗ്ണേനേവ ഭഗ്നേനേവ, സൂചീഭിരിവ തുദ്യമാനേന, ശൂലിനാ ദുഃഖസ്പര്ശേന ചോരസേതി സമ്ബന്ധഃ| ദുഃഖസ്പര്ശത്വം സ്പര്ശാസഹത്വമ്| ശൂലേനോപലക്ഷിതഃ, തച്ച പാര്ശ്വാദൌ ബോധ്യമ്| വാഗ്ഭടേനാപി പഠ്യതേ– ‘പാര്ശ്വശൂലീ’ (വാ. നി. അ. ൩) ഇതി| ഭേദപീഡാഭിതാപിനേതി ശൂലവിശേഷണമ്| പാരാവത ഇവ കൂജന്, ഭവതീതി ശേഷഃ||൮-൧൧||
Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13
വിഷമാസാത്മ്യഭോജ്യാതിവ്യവായാദ്വേഗനിഗ്രഹാത് |
ഘൃണിനാം ശോചതാം നൃൗണാം വ്യാപന്നേऽഗ്നൌ ത്രയോ മലാഃ |
കുപിതാഃ ക്ഷയജം കാസം കുര്യുര്ദേഹക്ഷയപ്രദമ് ||൧൨||
സ ഗാത്രശൂലജ്വരദാഹമോഹാന് പ്രാണക്ഷയം ചോപലഭേത കാസീ |
ശുഷ്യന് വിനിഷ്ഠീവതി ദുര്ബലസ്തു പ്രക്ഷീണമാംസോ രുധിരം സപൂയമ് |
തം സര്വലിങ്ഗം ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യം ചികിത്സിതജ്ഞാഃ ക്ഷയജം വദന്തി ||൧൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
ക്ഷയജകാസമാഹ– വിഷമേത്യാദി| ഘൃണിനാം ശോചതാം ചാഹാരാഭാവാത് കുപിതേന വായുനാऽഗ്നേരുപ്ലവാദ്ദോഷത്രയപ്രകോപ ഇതി| ക്ഷയജമിതി ശുക്രാദിധാതുക്ഷയജം, നതു രാജയക്ഷ്മജമ്| ത്രിദോഷജേऽപി രാജയക്ഷ്മണി കാസഃ കഫേനൈവ ക്രിയതേ| യദുക്തമ്– “കാസഃ കണ്ഠസ്യ ചോദ്ധ്വംസോ വിജ്ഞേയഃ കഫകോപതഃ|” ഇതി; ക്ഷയജകാസസ്തു ത്രിദോഷജ ഇതി| നനു, കാസാദേവ ക്ഷയോ ജായതേ തത് കഥം ക്ഷയജഃ കാസ ഇതി? ഉക്തം ഹി– “കാസാത് സഞ്ജായതേ ക്ഷയഃ|” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ഉച്യതേ– ദൃഷ്ടോ ഹി പരസ്പരം വ്യക്തിഭേദേന കാര്യകാരണഭാവോ ബഹുശഃ, യഥാऽതീസാരാര്ശോഗ്നിമാന്ദ്യാദാവിതി| നനു സ ഗാത്രശൂലേത്യാദിശ്ലോകാര്ധസ്യ ക്ഷയജകാസമധ്യേ പാഠോऽയുക്തഃ പ്രതിഭാതി, സുശ്രുതേ ക്ഷതജകാസേ പഠിതത്വാത്; ക്ഷയകാസശ്ചാത്ര ചരകസുശ്രുതവാക്യേ മേലയിത്വാ മാധവകരേണ ലിഖിതഃ; ഉച്യതേ– സ ഗാത്രശൂലേത്യാദ്യനന്തരം ക്ഷയകാസഃ സുശ്രുതേന പഠിതഃ; തേന ‘സഗാത്രശൂല’ ഇത്യാദിശ്ലോകാര്ധസ്യ പരേണ സമ്ബന്ധാത് ക്ഷയകാസലിങ്ഗത്വമിതി മാധവകരസ്യാഭിപ്രായ; ഏതച്ചാന്യേ നാനുമന്യന്തേ, യതഃ ക്ഷതകാസസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വഖ്യാപനപരമേതദ്വ്യാഖ്യാതം ജേജ്ജടേന, ഗയദാസേനാപി ക്ഷതജകാസരൂപത്വേനേതി||൧൨-൧൩||
Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15
ഇത്യേഷ ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ |
സാധ്യോ ബലവതാം വാ സ്യാദ്യാപ്യസ്ത്വേവം ക്ഷതോത്ഥിതഃ ||൧൪||
നവൌ കദാചിത്സിധ്യേതാമപി പാദഗുണാന്വിതൌ |
സ്ഥവിരാണാം ജരാകാസഃ സര്വോ യാപ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ |
ത്രീന് പൂര്വാന് സാധയേത് സാധ്യാന് പഥ്യൈര്യാപ്യാംസ്തു യാപയേത് ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
അസാധ്യത്വാദിലക്ഷണമാഹ– ഇതീത്യാദി| പാദഗുണാന്വിതാവിതി വൈദ്യാദിചതുഷ്പാദസമ്പന്നൌ| സ്ഥവിരാണാം വൃദ്ധാനാം; സ്ഥവിരാണാമിത്യുക്തേऽപി ജരാശബ്ദോപാദാനം ജരാനിമിത്തധാതുക്ഷയജ ഏവ കാസോ യാപ്യഃ, അപചാരജനിതദോഷജസ്തു സാധ്യ ഇതി ബോധനാര്ഥമ്||൧൪-൧൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ കാസനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം കാസനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൧||