Adhikarana kAsasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-2) · Śloka 2
అథ కాసనిదానం |
ధూమోపఘాతాద్రసతస్తథైవ వ్యాయామరూక్షాన్ననిషేవణాచ్చ |
విమార్గగత్వాచ్చ హి భోజనస్య వేగావరోధాత్ క్షవథోస్తథైవ ||1||
ప్రాణో హ్యుదానానుగతః ప్రదుష్టః స భిన్నకాంస్యస్వనతుల్యఘోషః |
నిరేతి వక్త్రాత్ సహసా సదోషో మనీషిభిః కాస ఇతి ప్రదిష్టః ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
క్షయరూపే కాసపాఠాత్ కాసోపేక్షయా చ క్షయోత్పత్తేస్తదనంతరం కాసనిదానమాహ– ధూమోపఘాతాదిత్యాది| ధూమేన ముఖనాసాప్రవిష్టేనోపఘాతో ధూమోపఘాతః| రసత ఇతి వాతేనోర్ధ్వం నీతాదామరసాత్, ‘రజస’ ఇతి పాఠాంతరే ముఖనాసాప్రవిష్టధూలేరిత్యర్థః| విమార్గగత్వం చ హి భోజనస్యాతిద్రుతాభ్యవహారాదినా| చశబ్దః సముచ్చయే, హి పాదపూరణే| వేగావరోధాదితి పురీషాదేః, తేన హి వాయురూర్ధ్వగః స్యాత్| క్షవథోస్తథైవేతి వేగావరోధాదితి సంబంధః| ప్రాణో వాయురుదానేన దుష్టేనానుగతో వక్త్రాన్నిరేతి| స వాయుః, భిన్నకాంస్యపాత్రవత్ హతస్వనః కాస ఇతి ప్రదిష్టః| సదోషః సకఫపిత్తః, వాతికపైత్తికాదిభేదభిన్న ఇతి వా| ఏతేనైవ సమానస్థాననిదానాభ్యాం హిక్కాశ్వాసాభ్యామస్య భేదః, న హి తత్ర వాతికపైత్తికాదిభేదేన వ్యపదేశ ఇతి గదాధరః| కసతి శిరఃకంఠాదూర్ధ్వం గచ్ఛతి వాయురితి కాసః, ‘కస’ గతౌ ఇత్యస్మాత్; ‘కసనాత్ కాసః’ (చ. చి. అ. 18) ఇతి చరకే పాఠః; కాసనం కాస ఇతి వా, “భిన్నస్వరః కాసతి శుష్కమేవ” (సు. ఉ. తం. అ. 52) ఇతి సుశ్రుతదర్శనాత్||1-2||
Adhikarana kAsasa~gkhyA (3) · Śloka 3
పంచ కాసాః స్మృతా వాతపిత్తశ్లేష్మక్షతక్షయైః |
క్షయాయోపేక్షితాః సర్వే బలినశ్చోత్తరోత్తరం ||3||
(అ. హృ. ని. అ. 3) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
సంఖ్యామాహ– పంచేత్యాది| పంచ కాసా ఇతి సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం పంచగ్రహణం జరాకాసస్య దోషజేష్వంతర్భూతస్యాధికత్వనిరాసార్థం, పంచానామపి వా క్షయకారణత్వప్రతిపాదనార్థమితి| క్షయాయ ధాతుక్షయాయ||3||
Adhikarana kAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
పూర్వరూపం భవేత్తేషాం శూకపూర్ణగలాస్యతా |
కంఠే కండూశ్చ భోజ్యానామవరోధశ్చ జాయతే ||4||
(చ. చి. అ. 22) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
పూర్వరూపమాహ– పూర్వేత్యాది| భోజ్యానామవరోధ ఇతి అరుచిరభ్యవహారాసామర్థ్యం వా||4||
Adhikarana vAtikakAsalakShaNam (5) · Śloka 5
హృచ్ఛంఖమూర్ధోదరపార్శ్వశూలీ క్షామాననః క్షీణబలస్వరౌజాః |
ప్రసక్తవేగస్తు సమీరణేన భిన్నస్వరః కాసతి శుష్కమేవ ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
వాతికకాసస్వరూపమాహ– హృదిత్యాది| శంఖో లలాటైకదేశః| క్షామాననః శుష్కముఖః, వాతేన శోషణాత్| ప్రసక్తవేగః సతతకాసవేగః| శుష్కమితి శ్లేష్మాదినిష్ఠీవనరహితం||5||
Adhikarana paittikakAsalakShaNam (6) · Śloka 6
ఉరోవిదాహజ్వరవక్త్రశోషైరభ్యర్దితస్తిక్తముఖస్తృషార్తః |
పిత్తేన పీతాని వమేత్ కటూని కాసేత్ సపాండుః పరిదహ్యమానః ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
పైత్తికకాసమాహ– ఉర ఇత్యాది| అభ్యర్దితః పీడితః||6||
Adhikarana kaphajakAsalakShaNam (7) · Śloka 7
ప్రలిప్యమానేన ముఖేన సీదన్ శిరోరుజార్తః కఫపూర్ణదేహః |
అభక్తరుగ్గౌరవకండుయుక్తః కాసేద్భృశం సాంద్రకఫః కఫేన ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
కఫజకాసమాహ– ప్రలిప్యమానేనేత్యాది| ప్రలిప్యమానేన శ్లేష్మలిప్తేన ముఖేనోపలక్షితః, సీదన్ అంగావసాదయుక్తః| అభక్తరుక్ అరుచిః||7||
Adhikarana kShatajakAsalakShaNam (8-11) · Śloka 11
అతివ్యవాయభారాధ్వయుద్ధాశ్వగజవిగ్రహైః |
రూక్షస్యోరఃక్షతం వాయుర్గృహీత్వా కాసమాచరేత్ ||8||
స పూర్వం కాసతే శుష్కం తతః ష్ఠీవేత్ సశోణితం |
కంఠేన రుజతాऽత్యర్థం విరుగ్ణేనేవ చోరసా ||9||
సూచీభిరివ తీక్ష్ణాభిస్తుద్యమానేన శూలినా |
దుఃఖస్పర్శేన శూలేన భేదపీడాభితాపినా ||10||
పర్వభేదజ్వరశ్వాసతృష్ణావైస్వర్యపీడితః |
పారావత ఇవాకూజన్ కాసవేగాత్ క్షతోద్భవాత్ ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
క్షతకాసమాహ– అతివ్యవాయేత్యాది| విగ్రహో విధారణం యుద్ధస్యోపాత్తత్వాత్; ‘నిగ్రహ’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థః| తతః ష్ఠీవేత్ సశోణితమితి కాసాభిఘాతేన హృదయస్య విదారణాత్| కంఠేనేతి ఉపలక్షణే తృతీయా, ఏవమురసేతి| విరుగ్ణేనేవ భగ్నేనేవ, సూచీభిరివ తుద్యమానేన, శూలినా దుఃఖస్పర్శేన చోరసేతి సంబంధః| దుఃఖస్పర్శత్వం స్పర్శాసహత్వం| శూలేనోపలక్షితః, తచ్చ పార్శ్వాదౌ బోధ్యం| వాగ్భటేనాపి పఠ్యతే– ‘పార్శ్వశూలీ’ (వా. ని. అ. 3) ఇతి| భేదపీడాభితాపినేతి శూలవిశేషణం| పారావత ఇవ కూజన్, భవతీతి శేషః||8-11||
Adhikarana kShayajakAsalakShaNam (12-13) · Śloka 13
విషమాసాత్మ్యభోజ్యాతివ్యవాయాద్వేగనిగ్రహాత్ |
ఘృణినాం శోచతాం నౄణాం వ్యాపన్నేऽగ్నౌ త్రయో మలాః |
కుపితాః క్షయజం కాసం కుర్యుర్దేహక్షయప్రదం ||12||
స గాత్రశూలజ్వరదాహమోహాన్ ప్రాణక్షయం చోపలభేత కాసీ |
శుష్యన్ వినిష్ఠీవతి దుర్బలస్తు ప్రక్షీణమాంసో రుధిరం సపూయం |
తం సర్వలింగం భృశదుశ్చికిత్స్యం చికిత్సితజ్ఞాః క్షయజం వదంతి ||13||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
క్షయజకాసమాహ– విషమేత్యాది| ఘృణినాం శోచతాం చాహారాభావాత్ కుపితేన వాయునాऽగ్నేరుప్లవాద్దోషత్రయప్రకోప ఇతి| క్షయజమితి శుక్రాదిధాతుక్షయజం, నతు రాజయక్ష్మజం| త్రిదోషజేऽపి రాజయక్ష్మణి కాసః కఫేనైవ క్రియతే| యదుక్తం– “కాసః కంఠస్య చోద్ధ్వంసో విజ్ఞేయః కఫకోపతః|” ఇతి; క్షయజకాసస్తు త్రిదోషజ ఇతి| నను, కాసాదేవ క్షయో జాయతే తత్ కథం క్షయజః కాస ఇతి? ఉక్తం హి– “కాసాత్ సంజాయతే క్షయః|” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| ఉచ్యతే– దృష్టో హి పరస్పరం వ్యక్తిభేదేన కార్యకారణభావో బహుశః, యథాऽతీసారార్శోగ్నిమాంద్యాదావితి| నను స గాత్రశూలేత్యాదిశ్లోకార్ధస్య క్షయజకాసమధ్యే పాఠోऽయుక్తః ప్రతిభాతి, సుశ్రుతే క్షతజకాసే పఠితత్వాత్; క్షయకాసశ్చాత్ర చరకసుశ్రుతవాక్యే మేలయిత్వా మాధవకరేణ లిఖితః; ఉచ్యతే– స గాత్రశూలేత్యాద్యనంతరం క్షయకాసః సుశ్రుతేన పఠితః; తేన ‘సగాత్రశూల’ ఇత్యాదిశ్లోకార్ధస్య పరేణ సంబంధాత్ క్షయకాసలింగత్వమితి మాధవకరస్యాభిప్రాయ; ఏతచ్చాన్యే నానుమన్యంతే, యతః క్షతకాసస్యావస్థాయామసాధ్యత్వఖ్యాపనపరమేతద్వ్యాఖ్యాతం జేజ్జటేన, గయదాసేనాపి క్షతజకాసరూపత్వేనేతి||12-13||
Adhikarana kAsasya sAdhyatvAdilakShaNam (14-15) · Śloka 15
ఇత్యేష క్షయజః కాసః క్షీణానాం దేహనాశనః |
సాధ్యో బలవతాం వా స్యాద్యాప్యస్త్వేవం క్షతోత్థితః ||14||
నవౌ కదాచిత్సిధ్యేతామపి పాదగుణాన్వితౌ |
స్థవిరాణాం జరాకాసః సర్వో యాప్యః ప్రకీర్తితః |
త్రీన్ పూర్వాన్ సాధయేత్ సాధ్యాన్ పథ్యైర్యాప్యాంస్తు యాపయేత్ ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 52) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
అసాధ్యత్వాదిలక్షణమాహ– ఇతీత్యాది| పాదగుణాన్వితావితి వైద్యాదిచతుష్పాదసంపన్నౌ| స్థవిరాణాం వృద్ధానాం; స్థవిరాణామిత్యుక్తేऽపి జరాశబ్దోపాదానం జరానిమిత్తధాతుక్షయజ ఏవ కాసో యాప్యః, అపచారజనితదోషజస్తు సాధ్య ఇతి బోధనార్థం||14-15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే కాసనిదానం సమాప్తం ||11||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం కాసనిదానం సమాప్తం||11||