Adhikarana krimINAM sa~gkhyA (1-2) · Śloka 1
atha kriminidānam |
krimayaśca dvidhā prōktā bāhyābhyantarabhēdataḥ |
bahirmalakaphāsr̥gviḍjanmabhēdāccaturvidhāḥ ||1||
nāmatō viṁśatividhā bāhyāstatra malōdbhavāḥ |
(vā. ni. a. 14) |
View original
अथ क्रिमिनिदानम् |
क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः |
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ||१||
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः |
(वा. नि. अ. १४) |
ajīrṇāt krimisambhava ityatō'jīrṇānantaraṁ kriminidānamāha– krimaya ityādi| tatra bāhyāstvagupalēpakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarā āmāśayādisambhavāḥ, tē dēśabhēdēna dvaividhyēnōktāḥ kāraṇabhēdāccaturdhā bhavantītyāha– bahirmalētyādi| bahirmalō gātrōpalēpī svēdādirukta ēva bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma tadbhēdāt| ta ēva caturvidhā nāmabhēdēna viṁśatividhā bhavanti, viṁśatyatiriktāścātisūkṣmāḥ kr̥mayaḥ sahajāścarakēṇōktāḥ, tē cāvaikārikatvēna rōgādhikārē nōcyantē, viṁśatividhāstu krimayō dōṣaprakōpaṇadvārēṇa jvaraśūlādīn janayantīti rōgā ucyantē||1-2||–
Adhikarana bAhyakrimilakShaNam (2-3) · Śloka 3
tilapramāṇasaṁsthānavarṇāḥ kēśāmbarāśrayāḥ ||2||
bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ |
dvidhā tē kōṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvatē ||3||
(vā. ni. a. 14) |
View original
तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ||२||
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः |
द्विधा ते कोठपिडकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते ||३||
(वा. नि. अ. १४) |
uktān bāhyān vivr̥ṇōti– bāhyāstatra malōdbhavā iti| tilānāmiva pramāṇaṁ parimāṇaṁ, saṁsthānamākr̥tiḥ, varṇaśca śvētaḥ kr̥ṣṇō vā yēṣāṁ yūkādirūpāṇāṁ tē tathā| kēśāmbarāśrayā iti ambaraṁ vastram| bahupādā iti yūkāḥ, sūkṣmā iti likṣāḥ||2-3||
Adhikarana kriminidAnam (4) · Śloka 4
ajīrṇabhōjī madhurāmlanityō dravapriyaḥ piṣṭaguḍōpabhōktā |
vyāyāmavarjī ca divāśayānō viruddhabhuk saṁlabhatē krimīṁstu ||4||
View original
अजीर्णभोजी मधुराम्लनित्यो द्रवप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता |
व्यायामवर्जी च दिवाशयानो विरुद्धभुक् संलभते क्रिमींस्तु ||४||
tēṣāṁ nidānamāha– ajīrṇētyādi| ajīrṇē bhōjanaśīlō'jīrṇabhōja| madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhōja| viruddhaṁ kṣīramatsyādi||4||
Adhikarana krimivisheShe nidAnavisheShaH (5) · Śloka 5
māṣapiṣṭāmlalavaṇaguḍaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṁsamatsyaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphōdbhavāḥ ||5||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śōṇitōtthā bhavanti hi |
(su. u. taṁ. a. 54) |
View original
माषपिष्टाम्ललवणगुडशाकैः पुरीषजाः |
मांसमत्स्यगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ||५||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
krimiviśēṣē nidānaviśēṣamāha– māṣētyādi||5||–
Adhikarana AbhyantarakrimilakShaNam (6) · Śloka 6
jvarō vivarṇatā śūlaṁ hr̥drōgaḥ sadanaṁ bhramaḥ ||6||
bhaktadvēṣō'tisāraśca sañjātakrimilakṣaṇam |
(su. u. taṁ. a. 54) |
View original
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||६||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातक्रिमिलक्षणम् |
(सु. उ. तं. अ. ५४) |
ābhyantarakrimilakṣaṇamāha– jvara ityādi||6||–
Adhikarana kaphajakrimilakShaNam (7-10) · Śloka 10
kaphādāmāśayē jātā vr̥ddhāḥ sarpanti sarvataḥ ||7||
pr̥thubradhnanibhāḥ kēcit kēcidgaṇḍūpadōpamāḥ |
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ ||8||
śvētāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu tē |
antrādā udārāvēṣṭā hr̥dayādā mahāgudāḥ ||9||
curavō darbhakusumāḥ sugandhāstē ca kurvatē |
hr̥llāsamāsyasravaṇamavipākamarōcakam ||10||
mūrchācchardijvarā nāhakārśyakṣavathupīnasān |
(vā. ni. a. 14) |
View original
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः ||७||
पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद्गण्डूपदोपमाः |
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः ||८||
श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते |
अन्त्रादा उदारावेष्टा हृदयादा महागुदाः ||९||
चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते |
हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् ||१०||
मूर्छाच्छर्दिज्वरा नाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् |
(वा. नि. अ. १४) |
kaphajānāha– kaphādityādi| kaphanimittāḥ krimayō yē tvāmāśayē jāyantē, tē ca vr̥ddhāḥ santaḥ sarvata ūrdhvamadhaśca sarpanti; ēvaṁ purīṣajādiṣu dr̥ṣṭavyam| bradhnaścarmalatā, ‘bradhnī’ iti lōkē| rūḍhaṁ prarūḍham| tanavaḥ pariṇāhēna, dīrghā āyāmēna, aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| tē iti kaphajāḥ| sapta nāmāni vivr̥ṇōti– antrādā ityādi| ētē ca nāmaviśēṣāḥ kēcit sānvayāḥ kēcinniranvayā vyavahārārthaṁ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ; ēvaṁ vakṣyamāṇēṣvapi bōdhyamiti||7-10||–
Adhikarana raktajakrimilakShaNam (11-12) · Śloka 12
raktavāhisirāsthānaraktajā jantavō'ṇavaḥ ||11||
apādā vr̥ttatāmrāśca saukṣmyāt kēcidadarśanāḥ |
kēśādā rōmavidhvaṁsā rōmadvīpā udumbarāḥ |
ṣaṭ tē kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ ||12||
(vā. ni. a. 14) |
View original
रक्तवाहिसिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः ||११||
अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः |
केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः |
षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ||१२||
(वा. नि. अ. १४) |
raktajānāha-raktētyādi| raktavāhisirāsthānāśca tē raktajāścēti raktavāhisirāsthānaraktajāḥ; athavā raktavāhisirāsthānaṁ yadraktaṁ tajjāḥ| nāmabhēdāttē ṣaṭ, tatra kēśādādayaścatvāraḥ, saha saurasanāmamātr̥nāmabhyāṁ krimibhyāṁ vartantē iti sahasaurasamātaraḥ, ēvaṁ ṣaḍ bhavanti| kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamēvaikaṁ kāryaṁ yēṣāṁ tē tathā, kuṣṭhajanakā iti yāvat| uktaṁ hi suśrutē– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saślēṣmāṇi sakrimīṇi cōpadiśyantē” (su. ni. a. 5) iti ||11-12||
Adhikarana purIShajakrimilakShaNam (13-16) · Śloka 16
pakvāśayē purīṣōtthā jāyantē'dhōvisarpiṇaḥ |
pravr̥ddhāḥ syurbhavēyuśca tē yadā''māśayōnmukhāḥ ||13||
tadā'syōdgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ |
pr̥thuvr̥ttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ ||14||
tē pañca nāmnā krimayaḥ kakērukamakērukāḥ |
sausurādāḥ saśūlākhyā lēlihā janayanti hi ||15||
viḍbhēdaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ |
rōmaharṣāgnisadanaṁ gudakaṇḍūrvimārgagāḥ ||16||
(vā. ni. a. 14) |
View original
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः |
प्रवृद्धाः स्युर्भवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोन्मुखाः ||१३||
तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः |
पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ||१४||
ते पञ्च नाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः |
सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ||१५||
विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः |
रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूर्विमार्गगाः ||१६||
(वा. नि. अ. १४) |
purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| adhōvisarpiṇa iti visarpaṇaṁ gatiḥ, gudaniḥsaraṇaśīlāḥ; tē yadā'tivr̥ddhāḥ santaḥ āmāśayōnmukhā bhavēyustadā'sya rōgiṇa udgāraniḥśvāsa viḍgandhānuvidhāyinaḥ syuḥ purīṣagandhayuktā bhavantīti yōjyam| śēṣaṁ subōdham||13-16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē kriminidānaṁ samāptam ||7||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्रिमिनिदानं समाप्तम् ||७||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ kriminidānaṁ samāptam||7||