55. kṣudrarōganidānam

Adhikarana ajagallikAlakShaNam (1) · Śloka 1

અથ ક્ષુદ્રરોગનિદાનમ્ | સ્નિગ્ધાઃ સવર્ણા ગ્રન્થિતા નીરુજો મુદ્ગસન્નિભાઃ | કફવાતોત્થિતા જ્ઞેયા બાલાનામજગલ્લિકાઃ ||૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

વિસર્પાદીનામક્ષુદ્રહેતુલક્ષણચિકિત્સિતાનામભિધાનેન ક્ષુદ્રહેતુલક્ષણચિકિત્સિતાનાં ક્ષુદ્રરોગાણાં પારિશેષ્યાત્ ક્ષુદ્રરોગનિદાનમ્| નનુ, યદિ ક્ષુદ્રત્વમેષાં હેતુલક્ષણચિકિત્સાલ્પત્વેન તર્હિ અગ્નિરોહિણીવલ્મીકાદીનાં ત્રિદોષજત્વેન હેત્વાદિબાહુલ્યાત્ કથં ક્ષુદ્રત્વં? નૈવં, બાહુલ્યેન તાવત્, છત્રિણો ગચ્છન્તીતિવત્; કિંવા અવાન્તરભેદવિરહઃ ક્ષુદ્રત્વં, યેનાત્ર વક્તવ્યાનામજગલ્લિકાદીનાં ન દોષદૂષ્યાદિકૃતભૂરિસઙ્ખ્યાભેદેન વ્રણજ્વરાદિવાન્નિર્દેશઃ, કિન્તુ પ્રત્યેકં સ્તોકસઙ્ખ્યયાઽભિધાનં તેષામ્| અન્યસ્ત્વાહ– ક્ષુદ્રશબ્દોઽલ્પે રૌદ્રે ચ વર્તતે, તેન યથાયોગ્યં સર્વત્ર વ્યવસ્થા દૃશ્યતે; રૌદ્રે ક્ષુદ્રશબ્દો યથા– “ક્ષુદ્રા મૃગા યત્ર શાન્તાશ્ચેરુરન્યૈઃ સમં મૃગૈઃ|” ઇતિ| ક્ષુદ્રાણાં બાલાનાં રોગાઃ ક્ષુદ્રરોગા ઇતિ કેચિત્| એવમપ્યજગલ્લિકાહિપૂતનાદીનામેવ પરિગ્રહો ન ત્વન્યેષામ્| સઙ્ક્ષેપેણ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વિકારાનત્ર વક્તવ્યાન્ ક્રમેણ દર્શયતિ– સ્નિગ્ધેત્યાદિ| ભોજે તુ મૂષિકાકર્ણમુષ્કકોશફલાર્શઃપ્રભૃતયોઽધિકવિકારાઃ પઠ્યન્તે, તે ચ સુશ્રુતે વિકારસ્યાનન્ત્યાદનુમતા એવ| બાલાનામિતિ પ્રાયોભાવિત્વાદુક્તં, તેનાબાલાનામપિ દૃશ્યમાનાઃ સઙ્ગચ્છન્તે||૧||

Adhikarana yavaprakhyAlakShaNam (2) · Śloka 2

યવાકારા સુકઠિના ગ્રથિતા માંસસંશ્રિતા | પિડકા કફવાતાભ્યાં યવપ્રખ્યેતિ સોચ્યતે ||૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

યવપ્રખ્યામાહ– યવાકારેત્યાદિ| યવાકારેતિ યવવન્મધ્યે સ્થૂલા||૨||

Adhikarana antrAlajIlakShaNam (3) · Śloka 3

ઘનામવક્ત્રાં પિડકામુન્નતાં પરિમણ્ડલામ્ | અન્ત્રાલજીમલ્પપૂયાં તાં વિદ્યાત્ કફવાતજામ્ ||૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અન્ત્રાલજીમાહ– ઘનામિત્યાદિ| અન્ત્રાલજી સ્નાયુગતા ભોજવચનાદવગન્તવ્યા| યદુક્તમ્– “શ્લેષ્માનિલૌ શ્રિતૌ સ્નાયું પિડકાં પરિમણ્ડલામ્| દુષ્ટૌ જનયતોઽવક્ત્રામલ્પપૂયામકણ્ડુરામ્|| આમોદુમ્બરસઙ્કાશાં વિદ્યાદન્ત્રાલજીં તુ તામ્||” ઇતિ||૩||

Adhikarana vivRutAlakShaNam (4) · Śloka 4

વિવૃતાસ્યાં મહાદાહાં પક્વોદુમ્બરસન્નિભામ્ | વિવૃતામિતિ તાં વિદ્યાત્ પિત્તોત્થાં પરિમણ્ડલામ્ ||૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

વિવૃતામાહ– વિવૃતાસ્યામિત્યાદિ| પિત્તેનાધિકપાકાદ્વિવૃતમુખતાયાં વિવૃતાસઞ્જ્ઞા||૪||

Adhikarana kacchapikAlakShaNam (5) · Śloka 5

ગ્રથિતાઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા દારુણાઃ કચ્છપોપમાઃ | કફાનિલાભ્યાં પિડકા જ્ઞેયાઃ કચ્છપિકા બુધૈઃ ||૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

કચ્છપિકાલક્ષણમાહ– ગ્રથિતા ઇત્યાદિ| દારુણાઃ કઠિનાઃ| મધ્યોન્નતત્વેન પર્યન્તાલ્પત્વેન ચ કચ્છપિકાસઞ્જ્ઞા||૫||

Adhikarana valmIkalakShaNam (6-7) · Śloka 7

ગ્રીવાંસકક્ષાકરપાદદેશે સન્ધૌ ગલે વા ત્રિભિરેવ દોષૈઃ | ગ્રન્થિઃ સ વલ્મીકવદક્રિયાણાં જાતઃ ક્રમેણૈવ ગતઃ પ્રવૃદ્ધિમ્ ||૬|| મુખૈરનેકૈઃ સ્રુતિતોદવદ્ભિર્વિસર્પવત્ સર્પતિ ચોન્નતાગ્રૈઃ | વલ્મીકમાહુર્ભિષજો વિકારં નિષ્પ્રત્યનીકં ચિરજં વિશેષાત્ ||૭||

વલ્મીકલક્ષણમાહ– ગ્રીવાંસેત્યાદિ| વલ્મીકવદિત્યનેન પ્રચુરશિખરત્વેન સમુચ્છ્રિતત્વં દૂરાવગાઢમૂલત્વં ચ ખ્યાપ્યતે| અત એવ ચિકિત્સાયામવગાઢમૂલશોધનાર્થમગ્નિક્ષારાભ્યાં ચિકિત્સેદિત્યુક્તમ્||૬-૭||

Adhikarana indraviddhAlakShaNam (8) · Śloka 8

પદ્મકર્ણિકવન્મધ્યે પિડકાભિઃ સમાચિતામ્ | ઇન્દ્રવિદ્ધાં તુ તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તોત્થિતાં ભિષક્ ||૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ઇન્દ્રવિદ્ધામાહ– પદ્મકર્ણિકવદિત્યાદિ| પદ્મકર્ણિકવન્મધ્યે ઇતિ પદ્મવરાટવત્||૮||

Adhikarana gardabhikAlakShaNam (9) · Śloka 9

મણ્ડલં વૃત્તમુત્સન્નં સરક્તં પિડકાચિતમ્ | રુજાકરીં ગર્દભિકાં તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તજામ્ ||૯||

ગર્દભિકામાહ– મણ્ડલમિત્યાદિ| ગર્દભિકા યદ્યપિ સમાનતન્ત્રે ન પઠ્યતે, તથાઽપિ સર્વત્ર સુશ્રુતેઽભિધીયતે; અવિગીતપાઠેન વ્યવસ્થિતૈવ||૯||

Adhikarana pAShANagardabhalakShaNam (10) · Śloka 10

વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભૂતઃ શ્વયથુર્હનુસન્ધિજઃ | સ્થિરો મન્દરુજઃ સ્નિગ્ધો જ્ઞેયઃ પાષાણગર્દભઃ ||૧૦||

પાષાણગર્દભલક્ષણમાહટ્ઠ વાતેત્યાદિ| સ્થિરઃ કઠિનઃ, પાષાણવત્ કાઠિન્યાત્ પાષાણગર્દભઃ| પાષાણગર્દભઃ લોકે ‘ગલવટ્ટ’ ઇતિ ખ્યાતઃ||૧૦||

Adhikarana panasikAlakShaNam (11) · Śloka 11

કર્ણસ્યાભ્યન્તરે જાતાં પિડકામુગ્રવેદનામ્ | સ્થિરાં પનસિકાં તાં તુ વિદ્યાદ્વાતકફોત્થિતામ્ ||૧૧||

પનસિકામાહ– કર્ણસ્યેત્યાદિ| એષા ભોજે ‘સમન્તતઃ’ ઇતિ વચનાત્ કર્ણસ્ય બહિરપિ ભવતીતિ કેચિદ્વ્યાચક્ષતે| યદુક્તમ્– “કફવાતૌ પ્રકુપિતૌ માંસમાશ્રિત્ય કર્ણયોઃ| સમન્તતઃ પરિસ્તબ્ધાં કુરુતઃ પિડકાં સ્થિરામ્|| વિષમાં દાહસંયુક્તાં વિદ્યાત્ પનસિકાં તુ તામ્|” ઇતિ| તત્તુ ન સમ્યક્, સમન્તત ઇત્યસ્ય કર્ણાભ્યન્તર એવોપપન્નત્વાત્| દૃશ્યતે બાહ્યરન્ધ્રે શાલૂકાકારેયમિતિ કેચિત્| અસ્યાં વાતકફજાયાં ભોજે દાહપાઠો વિકૃતિવિષમસમવાયાદધિષ્ઠાનભૂતરક્તપ્રભાવાદ્વાઽવગન્તવ્યઃ||૧૧||

Adhikarana jAlagardabhalakShaNam (12) · Śloka 12

વિસર્પવત્ સર્પતિ યઃ શોથસ્તનુરપાકવાન્ | દાહજ્વરકરઃ પિત્તાત્ સ જ્ઞેયો જાલગર્દભઃ ||૧૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

જાલગર્દભલક્ષણમાહ– વિસર્પવદિત્યાદિ| અપાકવાનિતિ ઈષત્પાકવાન્, પિત્તકૃતત્વેન સર્વથા પાકાભાવસ્યાયુક્તત્વાદિતિ ચક્રઃ; કિન્તુ પાકરહિત એવાયમુપલભ્યતે [ પિત્તાદિત્યુદ્ભૂતપિત્તાત્, તેન ભોજોક્તં પિત્તોલ્બણદોષત્રયજન્યત્વમસ્યાવિરુદ્ધં ભવતિ| સ યદાહ– “પિત્તોત્કટાસ્ત્રયો દોષા જનયન્તિ ત્વગાશ્રિતાઃ| શ્યાવં રક્તં તનું શોથમપાકં બહુવેદનમ્|| વિસર્પિણં સદાહં ચ તૃષ્ણાજ્વરસમન્વિતમ્| વિસર્પમાહુસ્તં વ્યાધિમપરે જાલગર્દભમ્||” ઇતિ| જતુકર્ણસ્ત્વાહ– “ પિત્તાધિકસ્તત્ર તીવ્રદાહો રક્તપાકો વિસર્પજ્વરકરો જાલગર્દભઃ|” ઇતિ| અયમગ્નિવાત ઇતિ ખ્યાતો વિકારઃ||૧૨||

Adhikarana irivellikA-kakShAlakShaNam (13-14) · Śloka 14

પિડકામુત્તમાઙ્ગસ્થાં વૃત્તામુગ્રરુજાજ્વરામ્ | સર્વાત્મિકાં સર્વલિઙ્ગાં જાનીયાદિરિવેલ્લિકામ્ ||૧૩|| બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષેષુ કૃષ્ણસ્ફોટાં સવેદનામ્ | પિત્તપ્રકોપસમ્ભૂતાં કક્ષામિત્યભિનિર્દિશેત્ ||૧૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ઇરિવેલ્લિકાલક્ષણમાહ– પિડકામિત્યાદિ| સર્વાત્મિકાં સર્વલિઙ્ગામિતિ સર્વાત્મિકાં સર્વદોષજામ્| સર્વાત્મિકામિત્યનેનૈવ સર્વલિઙ્ગત્વે સિદ્ધે પુનઃ સર્વલિઙ્ગામિતિ વચનં વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધલિઙ્ગવ્યતિરેકેણ પ્રત્યેકદોષલિઙ્ગયુક્તતાં ખ્યાપયતિ||૧૩-૧૪||

Adhikarana gandhamAlAlakShaNam (15) · Śloka 15

એકામેતાદૃશીં દૃષ્ટ્વા પિડકાં સ્ફોટસન્નિભામ્ | ત્વગ્ગતાં પિત્તકોપેન ગન્ધમાલાં પ્રચક્ષતે ||૧૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ગન્ધમાલામાહ– એકામિત્યાદિ| એકામેતાદૃશીમિતિ કક્ષોક્તૈકકૃષ્ણસ્ફોટસદૃશીમ્||૧૫||

Adhikarana agnirohiNIlakShaNam (16-17) · Śloka 17

કક્ષભાગેષુ યે સ્ફોટા જાયન્તે માંસદારણાઃ | અન્તર્દાહજ્વરકરા દીપ્તપાવકસન્નિભાઃ ||૧૬|| સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિ માનવમ્ | તામગ્નિરોહિણીં વિદ્યાદસાધ્યાં સર્વદોષજામ્ ||૧૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અગ્નિરોહિણીલક્ષણમાહ– કક્ષેત્યાદિ| સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વેત્યભિધાનમસાધ્યત્વખ્યાપકમનુપક્રમાદ્બોદ્ધવ્યમ્| ઉપક્રમાત્ પુનરિયં સાધ્યૈવ, અત એવાસ્યાશ્ચિકિત્સાભિધાનં; ચરકેણાપ્યગ્નિરોહિણીં પ્રત્યભિહિતમ્– “સન્તિ હ્યેવંવિધા રોગાઃ સાધ્યા દારુણસમ્મતાઃ| યે હન્યુરનુપક્રાન્તા મિથ્યારમ્ભેણ વા પુનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ| તન્ત્રાન્તરમપિ– “પિત્તરક્તોત્કટા દોષાઃ પ્રદીપ્તાઙ્ગારસન્નિભાન્| કક્ષભાગેષુ કુર્વન્તિ તીવ્રદાહરુજાજ્વરાન્|| માંસાવદારણાન્ સ્ફોટાન્ યે હન્યુરનુપક્રમાત્| પક્ષાદ્દશાહાદર્વાગ્વા સા જ્ઞેયા વહ્નિરોહિણી||” ઇતિ| વાતપિત્તકફાધિક્યાદ્યથાક્રમં સપ્તાહાદિવિકલ્પઃ||૧૬-૧૭||

Adhikarana cippa-kunakhalakShaNam (18-19) · Śloka 19

નખમાંસમધિષ્ઠાય વાયુઃ પિત્તઃ ચ દેહિનામ્ | કુર્વતે દાહપાકૌ ચ તં વ્યાધિં ચિપ્પમાદિશેત્ ||૧૮|| તદેવાલ્પતરૈર્દોષૈઃ પરુષં કુનખં વદેત્ ||૧૯|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ચિપ્પમાહ– નખેત્યાદિ| તં વ્યાધિં ચિપ્પમિતિ ચિપ્પમઙ્ગુલીવેષ્ટકમિતિ ખ્યાતમ્| ચરકે ત્વક્ષતનામાયં વિકારઃ| યદુક્તમ્– “રોગોઽક્ષતશ્ચર્મનખાન્તરે સ્યાન્માંસાસ્રદોષી ભૃશદાહપાકઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ||૧૮-૧૯||

Adhikarana anushayIlakShaNam (20) · Śloka 20

ગમ્ભીરામલ્પસંરમ્ભાં સવર્ણામુપરિસ્થિતામ્ | પાદસ્યાનુશયીં તાં તુ વિદ્યાદન્તઃપ્રપાકિનીમ્ ||૨૦|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અનુશયીલક્ષણમાહ– ગમ્ભીરામિત્યાદિ| ગમ્ભીરામિત્યન્તઃપાકેન| અલ્પસંરમ્ભામિત્યલ્પશોથામ્||૨૦||

Adhikarana vidArikAlakShaNam (21) · Śloka 21

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ | વિદારિકા ભવેદ્રક્તા સર્વજા સર્વલક્ષણા ||૨૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

વિદારીલક્ષણમાહ– વિદારીત્યાદિ| ‘વિદારિકા ભવેદ્રક્તા સર્વજા સર્વલક્ષણા’ ઇત્યત્ર કેચિદસર્વજા, અસર્વલક્ષણેતિ ઉભયત્રાપિ નઞઃ પ્રયોગમિચ્છન્તિ; તેનાસર્વજા ઇતિ સર્વદોષૈઃ સન્નિપતિતૈર્ન ભવતિ, અસર્વલક્ષણેતિ સન્નિપાતલક્ષણરહિતેત્યર્થઃ| તેન પ્રત્યેકદોષદ્વન્દ્વજત્વેન ષડ્વિધા સન્નિપાતમાત્રેણ ન ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| કિન્ત્વયં પક્ષો યદ્યભિમતઃ સ્યાદાચાર્યસ્ય, તદા વ્યક્ત્યર્થં ‘ષડ્વિધા દ્વ્યેકદોષજા’ ઇતિ પદં કૃતં સ્યાત્; કિઞ્ચ બહુપ્રપઞ્ચત્વેન ક્ષુદ્રત્વાસઙ્ગતિશ્ચ| અપરે ‘ સર્વજા સર્વલક્ષણા’ ઇતિ પઠન્તિ; તદપિ ન સઙ્ગતં, સર્વૈર્દોષૈર્ન ભવતિ અથ સર્વદોષલક્ષણા ભવતિ હન્ત તર્હિ લિઙ્ગિનમન્તરેણ લિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવપ્રસઙ્ગઃ| અન્યે તૂત્તરપદ એવ નઞઃ પ્રયોગાત્ ‘સર્વજાઽસર્વલક્ષણા’ ઇતિ વદન્તિ; તત્ર યદિ સર્વેષાં લક્ષણાનિ સર્વલક્ષણાનિ તાન્યવિદ્યમાનાનિ યસ્યામિતિ, તદા કથં લિઙ્ગમન્તરેણ લિઙ્ગિનઃ પરોક્ષસ્ય પરિચ્છેદોદયઃ| અથ સર્વાણિ ચ તાનિ લક્ષણાનિ અવિદ્યમાનાનિ યસ્યામિતિ, સન્નિપાતજત્વેઽપ્યસમ્પૂર્ણલક્ષણેત્યર્થઃ| એતદપિ ન સઙ્ગતં, યદ્યયં પક્ષોઽભીષ્ટઃ સ્યાત્તદાઽસર્વલક્ષણેતિ ન વક્તવ્યમત્ર સ્યાત્, સર્વત્ર ન્યાયસ્યાસ્ય સમાનત્વાત્; હેત્વનુરૂપકોપબલેન હિ સર્વત્ર સર્વાર્ધાલ્પલિઙ્ગસઙ્ગતિઃ; અસમ્પૂર્ણલક્ષણત્વેન દોષાણાં હીનબલત્વં સમવૃદ્ધાનામનારમ્ભકત્વં વા શક્યમેવાસ્મિન્ પક્ષે વક્તું, કિન્તુ તન્નાદ્રિયન્તે; તતશ્ચોભયત્રાપિ નઞઃ પ્રયોગં વિના ‘સર્વજા સર્વલક્ષણા’ ઇતિ પાઠો યુક્તઃ| સર્વજેત્યભિધાયાપિ સર્વલક્ષણેતિ વચનમિરિવેલ્લિકાયામિવ પ્રકૃતિસમસમવાયજન્યવાતાદિલક્ષણદર્શનાર્થં, તેન વિકૃતિવિષમસમવાયજન્યાસાધ્યત્વાદિલક્ષણાનિ ન ભવન્તિ| અસ્મિન્નપિ પાઠે સર્વજા સર્વૈરેકાદિપ્રકારૈર્વાતાદિભિર્જન્યતે, એવં સર્વલક્ષણેતિ વક્તું પાર્યતે, કિન્તુ ક્ષુદ્રરોગત્વાદ્દોષભેદેન ગણના ન યુક્તા| ચરકે ત્વિયં કફમારુતજા પઠ્યતે| યદુક્તમ્– “જ્વરાન્વિતા વઙ્ક્ષણકક્ષસન્ધૌ વર્તિર્નિરર્તિઃ કઠિના મતા યા| વિદારિકા સા કફમારુતાભ્યામ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ| તેનાત્રાપ્યલ્પપિત્તયુક્તકફવાતજત્વેન સર્વજત્વં જ્ઞેયમ્| યથા– જ્વરયોગેનાલ્પપિત્તત્વમ્| યદુક્તમ્– “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના|” (વા. ચિ. અ. ૧) ઇતિ, “વિદારીમિતિ તાં વિદ્યાત્ સર્વજાં સર્વલક્ષણામ્|” ઇતિ પાઠાન્તરે ન કશ્ચિદ્વ્યાખ્યાનપ્રપઞ્ચઃ||૨૧||

Adhikarana sharkarArbudalakShaNam (22-24) · Śloka 24

પ્રાપ્ય માંસસિરાસ્નાયૂઃ શ્લેષ્મા મેદસ્તથાઽનિલઃ | ગ્રન્થિં કરોત્યસૌ ભિન્નો મધુસર્પિર્વસાનિભમ્ ||૨૨|| સ્રવત્યાસ્રાવમનિલસ્તત્ર વૃદ્ધિં ગતઃ પુનઃ | માંસં સંશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં જનયેત્તતઃ ||૨૩|| દુર્ગન્ધિ ક્લિન્નમત્યર્થં નાનાવર્ણં તતઃ સિરાઃ | સ્રવન્તિ રક્તં સહસા તં વિદ્યાચ્છર્કરાર્બુદમ્ ||૨૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

શર્કરામાહ– પ્રાપ્યેત્યાદિ| ઇયમેવ શર્કરાર્બુદસ્ય હેતુઃ| અસ્યાં કફાનિલૌ દોષૌ, માંસસિરાસ્નાયુમેદાંસિ દૂષ્યાણિ| અનિલસ્તત્ર વૃદ્ધિં ગત ઇતિ પૂર્વમેવ તાવદ્વૃદ્ધોઽનિલો ધાતુક્ષયેણ વૃદ્ધિમતિશયેન ગતો માંસં વિશોષ્ય કાઠિન્યાત્ શર્કરાતુલ્યાં શર્કરાં જનયતિ અતઃ શર્કરાયાસ્તુલ્યં શર્કરાર્બુદં ભવતિ| દુર્ગન્ધિ ક્લિન્નમિત્યાદિના શર્કરોત્પન્નં શર્કરાર્બુદલક્ષણં, શર્કરાર્બુદં ચ શર્કરાવસ્થૈવેત્યેક એવાયં વિકારઃ; તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| નાનાવર્ણમિતિ ઘૃતમેદોવસાવર્ણં રક્તમ્| તત ઇતિ શર્કરાર્બુદાદેવ| ભોજેઽપિ પઠ્યતે– “તમેવ ભિન્નં દુર્ગન્ધં ઘૃતમેદોનિભં સિરાઃ| સ્રવન્તિ સ્રાવમનિશં તદા સ્યાચ્છર્કરાર્બુદમ્||” ઇતિ| તમેવેતિ ગ્રન્થિમ્||૨૨-૨૪||

Adhikarana pAdadArIlakShaNam (25) · Śloka 25

પરિક્રમણશીલસ્ય વાયુરત્યર્થરૂક્ષયોઃ | પાદયોઃ કુરુતે દારીં પાદદારીં તમાદિશેત્ ||૨૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

પાદદારીમાહ– પરિક્રમણશીલસ્યેત્યાદિ| પરિક્રમણં પાદવિહરણં, દારી દારણમાત્રં, વિપાદિકાકુષ્ઠં તુ પિડકા સવિદારણેતિ ભેદઃ||૨૫||

Adhikarana kadaralakShaNam (26) · Śloka 26

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ | ગ્રન્થિઃ કોલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં હિ તત્ ||૨૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

કદરમાહ– શર્કરોન્મથિત ઇત્યાદિ| કદરં કોલાષ્ઠીતિ ખ્યાતમ્| ‘કોલવત્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘કીલવત્’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| કદરં હસ્તેઽપિ ભવતિ| તથાચ ભોજઃ– “હસ્તયોઃ પાદયોશ્ચાપિ ગમ્ભીરાનુગતં ખરમ્| માંસકીલં જનયતઃ કુપિતૌ કફમારુતૌ|| સશલ્યમિવ તં દેશં મન્યતે તેન પીડિતઃ| શર્કરાકદરં કેચિન્મન્યન્તે વાતકણ્ટકમ્||” ઇતિ| કોલવદિતિ બદરવત્||૨૬||

Adhikarana alasalakShaNam (27) · Śloka 27

ક્લિન્નાઙ્ગુલ્યન્તરૌ પાદૌ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતૌ | દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાદલસં તં વિભાવયેત્ ||૨૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અલસકલક્ષણમાહ– ક્લિન્નેત્યાદિ| અયં કફરક્તજો વિકારઃ ‘પાકુયા’ ઇતિ ખ્યાતઃ| અત્ર કણ્ડૂઃ કફસ્ય, દાહરુજે રક્તસ્ય||૨૭||

Adhikarana indraluptalakShaNam (28-29) · Śloka 29

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્છિતમ્ | પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ ||૨૮|| રુણદ્ધિ રોમકૂપાંસ્તુ તતોઽન્યેષામસમ્ભવઃ | તદિન્દ્રલુપ્તં ખાલિત્યં રુહ્યેતિ ચ વિભાવ્યતે ||૨૯|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ઇન્દ્રલુપ્તસ્ય લક્ષણમાહ– રોમકૂપેત્યાદિ| એતત્ત્રિભિર્દોષૈઃ સશોણિતૈઃ સ્વભાવાન્નિયતકાલવ્યાપારૈર્ભવતિ| એતચ્ચ સ્ત્રીણાં ન ભવતીતિ વિદેહવચનાદ્વ્યાખ્યાનયન્તિ| યદુક્તમ્– “અત્યન્તસુકુમારાઙ્ગ્યો રજો દુષ્ટં સ્રવન્તિ ચ| અવ્યાયામરતા યસ્માત્તસ્માન્ન ખલિતિઃ સ્ત્રિયાઃ||” ઇતિ| અવ્યાયામાદ્વાતપિત્તયોરકોપેન નાતિરોમચ્યુતિઃ, રજઃસ્રાવેણ ચ સ્રોતોઽવરોધાભાવાચ્ચ્યુતાનામપિ રોમ્ણાં પુનર્વિરોહઃ; કિન્તુ સ્ત્રીષ્વપિ ખલિતિદર્શનાત્ પ્રાયિકં વિદેહવચનમ્| ખાલિત્યં રુહ્યેતિ ચ તસ્ય પર્યાયકથનમ્| તથાચ ભોજઃ– “તદિન્દ્રલુપ્તમિત્યાહુઃ ખલ્લીં રુહ્યાં ચ કેચન|” ઇતિ| કાર્તિકસ્ત્વાહ– “ઇન્દ્રલુપ્તં શ્મશ્રુણિ ભવતિ, ખાલિત્યં શિરસ્યેવ, રુહ્યા ચ સર્વદેહે|” ઇતિ| આગમસ્ત્વત્ર નાસ્તિ||૨૮-૨૯||

Adhikarana dAruNakalakShaNam (30) · Śloka 30

દારુણા કણ્ડુરા રૂક્ષા કેશભૂમિઃ પ્રપાટ્યતે | કફમારુતકોપેન વિદ્યાદ્દારુણકં તુ તમ્ ||૩૦|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

દારુણલક્ષણમાહ– દારુણેત્યાદિ| દારુણેતિ કઠિના| કફમારુતકોપેનેતિ યદ્યપ્યુક્તં તથાપિ પિત્તરક્તાનુબન્ધોઽપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| તથાહિ વિદેહઃ– “યદત્ર પટલાભાસં સરુજસ્કં શિરસ્ત્વચિ| પરુષં જાયતે જન્તોસ્તસ્ય રૂપં વિશેષતઃ|| તોદૈઃ સમન્વિતં વાતાત્ સકણ્ડૂગૌરવં કફાત્| સપિપાસં સદાહાર્તિરાગં પિત્તાસ્રજં તથા||” ઇતિ| અત્ર વચને સદાહરાગં ચ પિત્તાત્, સાર્તિ તુ રક્તાત્, અર્તિર્હિ રક્તજાઽપિ ભવતિ| યદુક્તમ્– “રક્તં હિ વ્યમ્લતાં યાતિ તચ્ચેન્નાસ્તિ ન ચાસ્તિ રુક્|” ઇતિ| દારુણં ‘રુક્ખી’ ઇતિ લોકે||૩૦||

Adhikarana arUMShikAlakShaNam (31) · Śloka 31

અરૂંષિ બહુવક્ત્રાણિ બહુક્લેદીનિ મૂર્ધ્નિ તુ | કફાસૃક્ક્રિમિકોપેન નૃણાં વિદ્યાદરૂંષિકામ્ ||૩૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અરૂંષિકામાહ– અરૂંષીત્યાદિના| અરૂંષીતિ વ્રણાઃ||૩૧||

Adhikarana palitalakShaNam (32) · Śloka 32

ક્રોધશોકશ્રમકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ | પિત્તં ચ કેશાન્ પચતિ પલિતં તેન જાયતે ||૩૨|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

પલિતમાહ– ક્રોધેત્યાદિ| શરીરોષ્મેતિ દેહાગ્નિઃ| પિત્તં ચેતિ પિત્તમપિ શિરોગતં પલિતહેતુઃ| નનુ, પિત્તમેવાગ્નિઃ, તત્ર તત્ર પિત્તસ્ય પાચકત્વેનાભિધાનાત્; યદુક્તવાન્ સુશ્રુતઃ– “ ન પાકઃ પિત્તાદૃતે” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ, તથા– “પિત્તે તસ્મિન્ પાચકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ, તથા સ એવ– “ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકેણાન્યોઽગ્નિરુપલભ્યતે, આગ્નેયે તુ પિત્તે દહનપચનદારણાદિષ્વભિવર્તમાનેઽગ્નિદુપચારઃ ક્રિયતે અન્તરગ્નિરિતિ, ક્ષીણે હ્યગ્નિગુણે તત્સમાનદ્રવ્યોપયોગાદતિવૃદ્ધે શીતક્રિયોપયોગાદાગમાચ્ચ પશ્યામઃ ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકેણાન્યોઽગ્નિઃ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ; ચરકાચાર્યોઽપ્યાહ– “દર્શનં પક્તિરૂષ્મા ચ ક્ષુત્તૃષ્ણા દેહમાર્દવમ્| પ્રભાપ્રસાદૌ મેધા ચ પિત્તકર્માવિકારજમ્|” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ; પાકસ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા ચાગ્નેરઙ્ગીકારઃ; કિઞ્ચ મન્દેઽગ્નૌ પિત્તકરમરીચાદિદ્રવ્યોપયોગાદગ્નેર્વૃદ્ધિઃ, પિત્તપ્રતિકૂલશીતમધુરાદિદ્રવ્યોપયોગાચ્ચોપશમ ઉપલભ્યતે; યદિ હિ પિત્તાદ્ભિન્નોઽગ્નિઃ સ્યાત્તદા પિત્તસ્ય વૃદ્ધિહ્રાસાનુવિધાનમસ્યાનુપપન્નં સ્યાત્, ન હિ તુહિનકરમણ્ડલે હિમભાજિ અહિમોપલમ્ભઃ, અતુહિનમણ્ડલે અહિમભાજિ ભગવતિ ભાસ્કરે અભિમતહિમોપલમ્ભઃ, યદ્યતો ભિન્નં તત્તતો ભેદેનોપલભ્યતે, યથા સાગરાદજગરઃ, ન ચૈવં પિત્તાદગ્નિઃ, તત્ કુતઃ પિત્તાદગ્નેઃ પૃથગુપાદાનમિતિ? અત્ર પ્રત્યભિધીયતે– ન તાવદન્તરગ્નિઃ પિત્તાદભિન્નઃ, ભેદસાધકપ્રમાણસ્ય ભૂયઃ સદ્ભાવાત્; તથાહ્યભેદે “સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇત્યત્ર, “સમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષામગ્નિસંશ્રયૌ” ઇત્યત્ર ચ દોષપદલબ્ધત્વાદગ્નેઃ પૃથગુપાદાનમસઙ્ગતં; તીક્ષ્ણઃ પિત્તેન ચેતિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાદસઙ્ગતં; યત્ પુનઃ “ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકેણાન્યોઽગ્નિઃ” ઇત્યાદ્યુક્તં તદ્ભેદમેવ સાધયતિ, ઉપચારાભિધાનાત્; ન હ્યભેદે ઉપચારઃ સમ્ભવતિ| યદપ્યગ્નેઃ પિત્તવૃદ્ધિહ્રાસાનુવિધાનમભિહિતં તદપ્રયોજકં, ભેદેઽપિ સમાનત્વેન તદુપપત્તેઃ| યથા કફવૃદ્ધિહ્રાસકરસૌમ્યાગ્નેયદ્રવ્યાભ્યાં શુક્રસ્ય વૃદ્ધિહ્રાસૌ દૃષ્ટૌ, ન ચ કફશુક્રયોરૈક્યં; કિઞ્ચ ઘૃતં પિત્તશમનમગ્નેશ્ચ દીપનં, પિત્તસ્ય સઞ્ચયાદૌ નાગ્નેર્વૃદ્ધિઃ; પેયાદિકં ચાગ્નિકરં, ન પિત્તકૃત્; તતશ્ચ પિત્તાદ્વિલક્ષણોઽન્તરગ્નિઃ| સ ચ દ્રવતેજઃસમુદાયાત્મકસ્ય પિત્તસ્ય તેજોભાગો ન બહિરનલવદ્ભસ્માઙ્ગારાકારઃ, સમુદાયતશ્ચ સમુદાયી અન્ય એવ કરચરણાદિભ્ય ઇવ શરીરમ્; અત્યન્તભેદેન ચાગ્રહણં તસ્ય નિત્યસંશ્લેષણશાલિત્વાત્| પિત્તસ્ય તેજોંઽશઃ એવ પાચ(વ)કઃ, તદાહ ભોજઃ– “દૃઢમુષ્ણોચિતં હ્યેતત્ પિત્તોષ્મા પચતીતિ યત્| મૂર્છિતો રસવીર્યાભ્યાં સમાનવ્યાનસંહિતઃ||” ઇત્યારભ્ય, “તસ્માત્ તેજોમયં પિત્તં પિત્તોષ્મા યઃ સ પક્તિમાન્| સ કાયાગ્નિઃ સ કાયોષ્મા સ પક્તા સ ચ જીવનઃ||” ઇતિ| પિત્તૈકદેશત્વાત્તેજસિ પિત્તોપચારમાશ્રિત્ય સુશ્રુતેનોક્તમ્– “ ન પાકઃ પિત્તાદૃતે|” ઇતિ, તથા “ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકેણાન્યોઽગ્નિઃ|” ઇતિ| એવમન્યદપ્યગ્નેરભેદસાધકં વચનં સમાધેયમ્| નનુ, યદિ તીક્ષ્ણઃ પિત્તેનેત્યુક્તં, તત્ કથં પિત્તેનૈવાગ્નેઃ પ્રશમનમભિધીયતે| યદુક્તં ચરકે– “કટ્વજીર્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તમુલ્બણમ્| આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલં જલં તપ્તમિવાનલમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ; ઉચ્યતે– યદા કટુકેન રૂક્ષોષ્ણેન પિત્તં વૃદ્ધં ભવતિ, તદા તેજોભાગરૂપાયાઃ પિત્તસ્યાવસ્થાયા ઉલ્બણત્વાત્તીક્ષ્ણઃ પિત્તેનેતિ સઙ્ગતં; યદા અમ્લલવણેન સ્નિગ્ધોષ્ણેન કફાનુગમનભાજા વૃદ્ધં પિત્તં તદા પિત્તસ્ય દ્રવાવસ્થાયા ઉદ્રિક્તત્વાત્ નિર્વાપણમગ્નેરુક્તમિતિ| જતુકણેઽપ્યુક્તમ્– “કુપિતેન વાયુના દીપસ્યેવાગ્નેર્નિર્વાપણં, પિત્તેનોષ્ણજલવત્, કફેનામ્બુવત્|” ઇતિ| તતશ્ચ યુક્તમગ્નેઃ પૃથગુપાદાનમિતિ| અગ્નિશ્ચ પિત્તગતત્વેન ક્રોધકૃતો ભવત્યેવ, ક્રોધેન પિત્તકોપાત્; શોકશ્રમાભ્યાં તુ જનિતવાતેન શરીરોષ્મણોઽપિ વિક્ષેપણાત્ શિરોગતત્વં, તેનાનિલોઽપિ લભ્યતે, પિત્તં ચ સાક્ષાદુપાત્તં, ચકારેણ શ્લેષ્માઽપિ કેશશુક્લતાકરો ગૃહ્યતે| એતેન દોષત્રયસહિતશરીરોષ્મા પલિતહેતુરિતિ વાક્યાર્થશ્ચરકોક્તાર્થેન સહ સંવાદી ભવતિ| યદાહ– “તેજોઽનિલાદ્યૈઃ સહ કેશભૂમિં દગ્ધ્વા તુ કુર્યાત્ ખલિતં નરસ્ય| કિઞ્ચિત્તુ દગ્ધ્વા પલિતાનિ કુર્યાદ્ધરિત્પ્રભત્વં ચ શિરોરુહાણામ્||” (ચ. ચિ. અ. ૨) ઇતિ| એતચ્ચાકાલજપલિતવ્યાપકં લક્ષણમ્| કાલજે તુ ક્રોધાદિગ્રહણં કારણાન્તરોપલક્ષણં, તેન વયઃપરિણામકૃતશ્ચોષ્મા દોષત્રયયુક્તઃ કાલજપલિતહેતુઃ, અન્યથા કાલજપલિતસ્ય સઙ્ગ્રહો ન સ્યાત્| કિંવા કાલજં સ્વાભાવિકત્વાદેવ નોચ્યતે| અન્યે તુ પિત્તગતશ્ચેચ્છરીરોષ્મા તત્ કિમુભયોરુપાદાનેનેત્યભિધાય શરીરોષ્મા પિત્તં ચેતિ કર્તૃદ્વયમાચક્ષતે; તેન નાત્રૈકસ્મિન્ વિષયે સમુચ્ચયઃ, કિં તર્હિ વિષયભેદાત્| કર્તૃદ્વયં; તત્ર શરીરોષ્મા વૈકૃતં પલિતં કરોતિ, પિત્તં ચ પ્રાકૃતં પિત્તપ્રકૃતેઃ પલિતં કરોતિ| યદુક્તમ્– “પિત્તપ્રકૃતિરકાલજવલીપલિતયુક્તશ્ચ ભવતિ” ઇતિ| એવં સ્વાભાવિકજરાપલિતમપિ પિત્તેનૈવાસ્ય હેતોઃ ક્લૃપ્તત્વાત્| ન ચોષ્મકૃતત્વેન પલિતસ્યાદોષજત્વપ્રસઙ્ગઃ, ઊષ્મણઃ પિત્તધર્મત્વેન પિત્તેઽન્તર્ભાવાત્||૩૨||

Adhikarana yuvAnapiDakAlakShaNam (33) · Śloka 34

શાલ્મલીકણ્ટકપ્રખ્યાઃ કફમારુતરક્તજાઃ | યુવાનપિડકા યૂનાં વિજ્ઞેયા મુખદૂષિકાઃ ||૩૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |૩૪|

યુવાનપિડકાલક્ષણમાહ– શાલ્મલીત્યાદિ| યુવાનપિડકા લોકે ‘વરણ્ડકા’ ઉચ્યતે| યૂનામાનનપિડકા યુવાનપિડકા, પૃષોદરાદિત્વાન્નકારલોપઃ; એષા ચ યૂનામેવ, મુખ એવ, સ્વભાવાત્||૩૩||

Adhikarana padminIkaNTakalakShaNam (34) · Śloka 34

કણ્ટકૈરાચિતં વૃત્તં મણ્ડલં પાણ્ડુકણ્ડુરમ્ | પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈસ્તદાખ્યં કફવાતજમ્ ||૩૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

પદ્મિનીકણ્ટકમાહ– કણ્ટકૈરિત્યાદિ| તદાખ્યમિતિ પદ્મિનીકણ્ટકાખ્યમ્||૩૪||

Adhikarana jatumaNilakShaNam (35) · Śloka 35

સમમુત્સન્નમરુજં મણ્ડલં કફરક્તજમ્ | સહજં લક્ષ્મ ચૈકેષાં લક્ષ્યો જતુમણિસ્તુ સઃ ||૩૫|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

જતુમણિમાહ– સમમિત્યાદિ| સમં મસૃણમ્| ઉત્સન્નમુદ્ગતમ્| અયં ‘જટુલ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| કફરક્તજમિતિ પ્રાધાન્યેનોક્તં, તેન– ચરકોક્તં ત્રિદોષજત્વમપ્યસ્યોપપન્નં ભવતિ| યદુક્તં તેન– “કૃષ્ણઃ સ્નિગ્ધો જતુમણિર્જ્ઞેયો વાતોત્તરૈસ્ત્રિભિઃ| અરુજં ત્વપરૈરુક્તં લક્ષ્મેત્યાહુર્ભિષગ્વરાઃ||” ઇતિ| સહજં લક્ષ્મ ચૈકેષામિતિ એકેષામાચાર્યાણાં મતેન સહજં લક્ષ્મ લક્ષણં સ્ત્રીપુંસયોરઙ્ગભેદેન શુભાશુભફલપ્રદં ભવતિ| સહજં શરીરેણ સહ જાતં જન્મકાલપ્રવૃત્તમિત્યર્થઃ||૩૫||

Adhikarana maShakalakShaNam (36) · Śloka 36

અવેદનં સ્થિરં ચૈવ યસ્મિન્ ગાત્રે પ્રદૃશ્યતે | માષવત્કૃષ્ણમુત્સન્નમનિલાન્મષકં તુ તત્ ||૩૬|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

મષકલિઙ્ગમાહ– અવેદનમિત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનમિતિ ગયદાસઃ; અચલમિતિ યુક્તં, ભોજે મૃદ્વિતિ પાઠાત્| મષકમાદિશેદિતિ માષશબ્દાત્ “ઇવે પ્રતિકૃતૌ” ઇતિ કન્, નૈરુક્ત્યેન ચ વિધિના હ્રસ્વત્વમ્| અત્ર ચકારેણ કફમેદસી સમુચ્ચીયેતે| તથા ચ ભોજઃ– “વાતેરિતે ત્વચિ યદા દૂષ્યેતે કફમેદસી| શ્લક્ષ્ણં મૃદુ સવર્ણં ચ કુરુતો મષકં વદેત્||” ઇતિ||૩૬||

Adhikarana tilakAlakalakShaNam (37) · Śloka 37

કૃષ્ણાનિ તિલમાત્રાણિ નીરુજાનિ સમાનિ ચ | વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્ ||૩૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

તિલકાલકલક્ષણમાહ– કૃષ્ણાનીત્યાદિ| ‘વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્’ ઇતિ પાઠે વાતપિત્તાભ્યાં હેતુભ્યાં કફસ્યોચ્છોષઃ શોષણં તસ્માત્| અન્યે ચરકં દૃષ્ટ્વા ‘વાતપિત્તાસૃગુચ્છોષાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| તથાચ ચરકઃ– “યસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં શોણિતં પ્રાપ્ય શુષ્યતિ| તિલકા વિપ્લવા વ્યઙ્ગા નીલિકા ચાસ્ય જાયતે||” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ; અસ્મિન્ વચને વાતોઽપ્યવગન્તવ્યઃ, તેનાપિ શોષસ્ય ક્રિયમાણત્વાત્| અન્યેઽપિ તન્ત્રાન્તરં દૃષ્ટ્વા ‘વાતપિત્તકફોત્સેકાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| ઉત્સેકાદિત્યુદ્રેકાત્| તથાહિ તન્ત્રાન્તરમ્– “મારુતઃ પિત્તમાદાય કફરક્તસમાશ્રિતઃ| ચિનોતિ તિલમાત્રાણિ ત્વચિ તે તિલકાલકાઃ||” ઇતિ; કિન્ત્વસ્મિન્નપિ તન્ત્રે કફરક્તસમાશ્રિત ઇત્યનેન કફરક્તયોરાશ્રિતવાતેન પિત્તસહિતેનોચ્છોષાદેવ તિલકાલકે કાર્ષ્ણ્યસ્ય સમ્ભવોઽવગમ્યતે, તતશ્ચ ‘વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્’ ઇતિ પાઠો યુજ્યતે| ‘વાતપિત્તરસોદ્રેકાત્’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૩૭||

Adhikarana nyacchalakShaNam (38) · Śloka 38

મહદ્વા યદિ વા ચાલ્પં શ્યાવં વા યદિ વાઽસિતમ્ | નીરુજં મણ્ડલં ગાત્રે ન્યચ્છમિત્યભિધીયતે ||૩૮|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ન્યચ્છલિઙ્ગમાહ– મહદ્વેત્યાદિ| અસિતં કૃષ્ણમ્| ‘નીરુજં મણ્ડલમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સહજં મણ્ડલમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તેન જન્મકાલપ્રવૃત્તં ન્યચ્છમિચ્છન્તિ, અત એવ ન્યચ્છસ્ય પર્યાયે લાઞ્છનમિતિ તૈઃ પઠ્યતે| યથા– “ન્યચ્છં લાઞ્છનમુચ્યતે” ઇતિ| લાઞ્છનં લક્ષણમ્| અત્ર ભોજવચનાત્ પિત્તરક્તાન્વિતો વાયુઃ કારણમ્| યદાહ– “રક્તપિત્તાન્વિતો વાયુસ્ત્વક્પ્રદેશાશ્રિતો યદા| જનયેન્મણ્ડલં કૃષ્ણં શ્યાવં વા ન્યચ્છમાદિશેત્||” ઇતિ| અત્ર શ્યાવત્વપક્ષે મુખેતરદેશ એવ સમ્ભવેન બહુલત્વેન વ્યઙ્ગાદ્ભેદોઽવગન્તવ્યઃ||૩૮||

Adhikarana vya~ggalakShaNam (39) · Śloka 39

ક્રોધાયાસપ્રકુપિતો વાયુઃ પિત્તેન સંયુતઃ | મુખમાગત્ય સહસા મણ્ડલં વિસૃજત્યતઃ ||૩૯|| નીરુજં તનુકં શ્યાવં મુખે વ્યઙ્ગં તમાદિશેત્ | (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

વ્યઙ્ગલિઙ્ગમાહ– ક્રોધાયાસેત્યાદિ| શ્યાવમિતિ શુક્લાનુવિદ્ધકૃષ્ણવર્ણમ્| અસ્ય ‘છ્યાવક’ ઇતિ ‘મેછેતા’ ઇતિ ચ લોકે ખ્યાતિઃ||૩૯||–

Adhikarana nIlikAlakShaNam (40) · Śloka 40

કૃષ્ણમેવઙ્ગુણં ગાત્રે મુખે વા નીલિકાં વિદુઃ ||૪૦||

નીલિકાલક્ષણમાહ– કૃષ્ણમેવઙ્ગુણમિત્યાદિ| એવઙ્ગુણમિતિ નીરુજતનુકમણ્ડલધર્મમ્| વ્યઙ્ગોક્તદોષોઽત્રાપિ બોદ્ધવ્યઃ, સમ્મૂર્છનવિશેષાત્તુ નીલત્વકારી| કૃષ્ણન્યચ્છાદતિકૃષ્ણત્વેન ભિન્ના નીલિકા, વ્યઙ્ગનીલિકયોસ્તુ વ્યક્ત એવ ભેદઃ– શ્યાવો વ્યઙ્ગઃ, કૃષ્ણા નીલિકા; ભોજે તુ નીલિકા ગાત્ર એવોક્તા| યદુક્તમ્– “મારુતઃ ક્રોધહર્ષાભ્યામૂર્ધ્વગો મુખમાશ્રિતઃ| પિત્તેન સહ સંયુક્તઃ કરોતિ વદનત્વચિ|| નીરુજં તનુકં શ્યાવં વ્યઙ્ગં તમિતિ નિર્દિશેત્| કૃષ્ણમેવઙ્ગુણં ગાત્રે નીલિકાં તાં વિનિર્દિશેત્||” ઇતિ||૪૦||

Adhikarana parivartikAlakShaNam (41-43) · Śloka 43

મર્દનાત્ પીડનાદ્વાઽતિ તથૈવાપ્યભિઘાતતઃ | મેઢ્રચર્મ યદા વાયુર્ભજતે સર્વતશ્ચરન્ ||૪૧|| તદા વાતોપસૃષ્ટત્વાત્તચ્ચર્મ પરિવર્તતે | મણેરધસ્તાત્ કોશશ્ચ ગ્રન્થિરૂપેણ લમ્બતે ||૪૨|| સરુજાં વાતસમ્ભૂતાં તાં વિદ્યાત્ પરિવર્તિકામ્ | સકણ્ડૂઃ કઠિના વાપિ સૈવ શ્લેષ્મસમુત્થિતા ||૪૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

મેઢ્રગતાભિઘાતજે રોગત્રયે પરિવર્તિકામાહ– મર્દનાદિત્યાદિ| પીડનાદ્વાઽતીત્યતિશબ્દો મર્દનપીડનાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| અતિયોગાદેવ તે વાતં કોપયતઃ| સર્વતશ્ચરન્નિતિ વ્યાનઃ, ‘સર્વતશ્ચરઃ’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થ| પરિવર્તત ઇતિ સર્વતો વિવર્તતે| કોષ ઇતિ ચર્મકોષઃ| પરિવર્તિકેતિ વૃતધાતોઃ “રોગાખ્યાયાં ણ્વુલ્ બહુલમ્” ઇતિ ણ્વુલ્ (વૃત-ણક-આપ્)| એવમવપાટિકાયાં ચ બોદ્ધવ્યમ્| અસ્યાં વાતજાયામપિ પિત્તાનુબન્ધાદ્દાહપાકૌ ભવતઃ, કફસમ્બન્ધસ્તુ ‘સકણ્ડૂઃ કઠિના વાપિ’ ઇત્યાદિનાઽભિહિતઃ| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “મણેરધો મેઢ્રચર્મ વ્યાનસ્તુ પરિવર્તયેત્| સશૂલતોદદાહાદ્યૈર્વિજ્ઞેયા પરિવર્તિકા|| શ્લૈષ્મિકી કઠિના સ્નિગ્ધા કણ્ડૂમત્યલ્પવેદના|” ઇતિ||૪૧-૪૩||

Adhikarana avapATikAlakShaNam (44) · Śloka 44

અલ્પીયઃખાં યદા હર્ષાદ્બલાદ્ગચ્છેત્ સ્ત્રિયં નરઃ | હસ્તાભિઘાતાદપિ વા ચર્મણ્યુદ્વર્તિતે બલાત્ ||૪૪|| યસ્યાવપાટ્યતે ચર્મ તાં વિદ્યાદવપાટિકામ્ | (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અવપાટિકામાહ– અલ્પીયઃખામિત્યાદિ| અલ્પીયઃખામિત્યલ્પતરં ખં યોનિમુખં યસ્યાઃ સા તથા, કન્યા હિ અનાર્તવા અલ્પીયઃખા ભવતિ| અત્ર હેત્વન્તરં હસ્તાભિઘાતાદપિ વેતિ| ઉદ્વર્તિત ઇતિ ઊર્ધ્વં વર્તિતે| યસ્યાવપાટ્યત ઇતિ સ્વયમેવ વિદીર્યતે| એષા ચ પૃથક્ દોષત્રયેણાનુબધ્યતે| તથા ચ ભોજઃ– “મર્દનાદભિઘાતાદ્વા કન્યાયોનિપ્રપીડનાત્| લક્ષ્યતે યદિ મેઢ્રસ્ય ચર્મ દર્ભૈરિવ ક્ષતમ્|| જ્ઞેયાઽવપાટિકા સા તુ પૃથગ્દોષૈઃ સમન્વિતા| વાતાત્ સા પરુષા રૂક્ષા શૂલનિસ્તોદકારિણી|| પિત્તાત્ સદાહા રક્તાદ્વા દાહતૃષ્ણાસમન્વિતા| શ્લૈષ્મિકી કઠિના સ્નિગ્ધા કણ્ડૂમત્યલ્પવેદના||” ઇતિ||૪૪||–

Adhikarana niruddhaprakashalakShaNam (45-47) · Śloka 47

વાતોપસૃષ્ટે મેઢ્રે વૈ ચર્મ સંશ્રયતે મણિમ્ ||૪૫|| મણિશ્ચર્મોપનદ્ધસ્તુ મૂત્રસ્રોતો રુણદ્ધિ ચ | નિરુદ્ધપ્રકશે તસ્મિન્ મન્દધારમવેદનમ્ ||૪૬|| મૂત્રં પ્રવર્તતે જન્તોર્મણિર્વિવ્રિયતે ન ચ | નિરુદ્ધપ્રકશં વિદ્યાત્ સરુજં વાતસમ્ભવમ્ ||૪૭|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

નિરુદ્ધપ્રકશમાહ– વાતોપસૃષ્ટ ઇત્યાદિ| સંશ્રયત ઇતિ સમગ્રં શ્રયતે, અત્રૈવ નીયત ઇત્યર્થઃ| અવપાટિકા ત્વરૂઢા ચર્મસઙ્કોચાન્નિરુદ્ધપ્રકશો ભવતીતિ બ્રુવતે, સન્નિરુદ્ધગુદવત્ સ્વતન્ત્રોઽપિ ભવતીતિ શક્યતે વક્તું; નિરુદ્ધપ્રકાશ ઇત્યસ્મિન્નર્થે નિરુદ્ધપ્રકશઃ, નૈરુક્તેન ચ રૂપસિદ્ધિઃ| મૂત્રસ્રોતઃ સઙ્કુચિતચર્મપીડનેન મણેઃ સ્વલ્પદ્વારત્વાન્મૂત્રસ્રોતો રુણદ્ધિ| અવેદનમિત્યસ્ય સ્થાને સવેદનમિતિ કેચિત્| અત્ર ભોજાભિપ્રાયેણ વ્યાચક્ષતે– એકદા નિરુદ્ધે સ્રોતસિ સવેદનમન્યદા તુ પ્રકાશે મૂત્રં મન્દધારં પ્રવર્તતે, મણિશ્ચ નાવદીર્યતે મૂત્રેણેતિ| તથા ચ ભોજઃ– “મેઢ્રાન્તે ચર્મણિ યદા મારુતઃ કુપિતો ભૃશમ્| દ્વારં રુણદ્ધિ સ શનૈઃ પ્રકાશશ્ચ મુહુર્ભવેત્|| મૂત્રં મૂત્રયતે કૃચ્છ્રાત્ પ્રકાશસ્તુ યદા ભવેત્| વાતોપસૃષ્ટમેઢ્રસ્તુ મણિર્ન ચ વિદીર્યતે|| નિરુદ્ધં ચ પ્રકાશં ચ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્||” ઇતિ| સુશ્રુતે તુ નિરુદ્ધપ્રકાશત્વાત્ નિરુદ્ધપ્રકશઃ| મણિર્વિવ્રિયતે ન ચેતિ મણિર્વિવૃતો ન ભવતિ||૪૫-૪૭||

Adhikarana sanniruddhagudalakShaNam (48-49) · Śloka 49

વેગસન્ધારણાદ્વાયુર્વિહતો ગુદસંશ્રિતઃ | નિરુણદ્ધિ મહાસ્રોતઃ સૂક્ષ્મદ્વારં કરોતિ ચ ||૪૮|| માર્ગસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્ કૃચ્છ્રેણ પુરીષં તસ્ય ગચ્છતિ | સન્નિરુદ્ધગુદં વ્યાધિમેતં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્ ||૪૯|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

મૂત્રમાર્ગરોધકનિરુદ્ધપ્રકાશાનન્તરં પુરીષમાર્ગરોધકં સન્નિરુદ્ધગુદમાહ– વેગસન્ધારણાદિત્યાદિ| તસ્યેતિ ગુદસ્ય| ‘મહત્સ્રોત’| ઇતિ પાઠે તુ મહત્સ્રોતો ગુદવિવરં, નિરુદ્ધપ્રકાશવદત્રાપિ ચર્મસઙ્કોચાત્ સન્નિરુદ્ધગુદમ્||૪૮-૪૯||

Adhikarana ahipUtanalakShaNam (50-51) · Śloka 51

શકૃન્મૂત્રસમાયુક્તેઽધૌતેઽપાને શિશોર્ભવેત્ | સ્વિન્ને વાઽસ્નાપ્યમાને વા કણ્ડૂ રક્તકફોદ્ભવા ||૫૦|| કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે | એકીભૂતં વ્રણૈર્ઘોરં તં વિદ્યાદહિપૂતનમ્ ||૫૧|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અહિપૂતનમાહ– શકૃન્મૂત્રેત્યાદિ| અપાન ઇતિ ગુદે, સ્વિન્ને સ્વેદવતિ, અસ્નાપ્યમાને અક્રિયમાણક્ષાલને; સ્વેદમલક્લેદાદેવ કણ્ડૂર્ભવતીત્યર્થઃ| એકીભૂતમિતિ અપાનં વ્રણૈઃ સહૈકીભૂતમ્| અહિપૂતનં ચ બાલાનામેવ ભવતિ, ભોજે પુનરિદં દુષ્ટસ્તન્યપાનાદપિ ભવતીતિ પઠિતમ્| યદુક્તમ્– “દુષ્ટસ્તન્યસ્ય પાનેન મલસ્યાક્ષાલનેન ચ| કણ્ડૂદાહરુજાવદ્ભિઃ પિડકૈશ્ચ સમાચિતા|| સમ્ભવન્તિ યથાદોષં દારુણા હ્યહિપૂતના||” ઇતિ||૫૦-૫૧||

Adhikarana vRuShaNakacchUlakShaNam (52-53) · Śloka 53

સ્નાનોત્સાદનહીનસ્ય મલો વૃષણસંસ્થિતઃ | યદા પ્રક્લિદ્યતે સ્વેદાત્ કણ્ડૂં જનયતે તદા ||૫૨|| કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે | પ્રાહુર્વૃષણકચ્છૂં તાં શ્લેષ્મરક્તપ્રકોપજામ્ ||૫૩|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

અહિપૂતનાસમાનહેતુલિઙ્ગતયા ગુદાશ્રયં ગુદભ્રંશમુલ્લઙ્ઘ્યાનન્તરં વૃષણકચ્છૂમાહ– સ્નાનોત્સાદનહીનસ્યેત્યાદિ| એષા ચ નિદાનવિશેષાત્ પ્રાયો વૃષણભાવિત્વાત્ વિશિષ્ટચિકિત્સોપયોગિત્વાચ્ચ કુષ્ટોક્તકચ્છૂતો ભેદેન પઠ્યતે||૫૨-૫૩||

Adhikarana gudabhraMshalakShaNam (54) · Śloka 54

પ્રવાહણાતીસારાભ્યાં નિર્ગચ્છતિ ગુદં બહિઃ | રૂક્ષદુર્બલદેહસ્ય ગુદભ્રંશં તમાદિશેત્ ||૫૪|| (સુ. નિ. અ. ૧૩) |

ગુદભ્રંશલિઙ્ગમાહ– પ્રવાહણેત્યાદિ| પ્રવાહણં પ્રકર્ષેણ કુન્થનમ્| ‘વાહ પ્રયત્ને’ ઇત્યસ્ય રૂપમ્| પ્રવાહણેનાતિવેગોદીરણેન વાતકોપઃ, અતીસારેણ તુ ધાતુક્ષયાત્; યદિ વા પ્રવાહણેનાતીસારેણ ચાધોગતમારુતત્વેન ગુદનિર્ગમો રૂક્ષાદિદેહસ્ય||૫૪||

Adhikarana varAhadaMShTralakShaNam (55) · Śloka 55

સદાહો રક્તપર્યન્તસ્ત્વક્પાકી તીવ્રવેદનઃ | કણ્ડૂમાઞ્જ્વરકારી ચ સ સ્યાચ્છૂકરદંષ્ટ્રકઃ ||૫૫||

વરાહદંષ્ટ્રલિઙ્ગમાહ– સદાહ ઇત્યાદિ| અયં ‘વરાહદાઢ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ||૫૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 55

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ક્ષુદ્રરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૫||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ક્ષુદ્રરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૫||