Adhikarana ajagallikAlakShaNam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸਵਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਤਾ ਨੀਰੁਜੋ ਮੁਦ੍ਗਸਨ੍ਨਿਭਾਃ |
ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਬਾਲਾਨਾਮਜਗਲ੍ਲਿਕਾਃ ||੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
अथ क्षुद्ररोगनिदानम् |
स्निग्धाः सवर्णा ग्रन्थिता नीरुजो मुद्गसन्निभाः |
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिकाः ||१||
(सु. नि. अ. १३) |
ਵਿਸਰ੍ਪਾਦੀਨਾਮਕ੍ਸੁਦ੍ਰਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਾਮਭਿਧਾਨੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮੇਸਾਂ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਤਰ੍ਹਿ ਅਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਵਲ੍ਮੀਕਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਂ? ਨੈਵਂ, ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਤਾਵਤ੍, ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿਵਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਅਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦਵਿਰਹਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਂ, ਯੇਨਾਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਾਮਜਗਲ੍ਲਿਕਾਦੀਨਾਂ ਨ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਦਿਕਤਭੂਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੇਨ ਵ੍ਰਣਜ੍ਵਰਾਦਿਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸ੍ਤੋਕਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਭਿਧਾਨਂ ਤੇਸਾਮ੍| ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਲ੍ਪੇ ਰੌਦ੍ਰੇ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਰੌਦ੍ਰੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਥਾ– “ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਮਗਾ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਰੁਰਨ੍ਯੈਃ ਸਮਂ ਮਗੈਃ|” ਇਤਿ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਬਾਲਾਨਾਂ ਰੋਗਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਏਵਮਪ੍ਯਜਗਲ੍ਲਿਕਾਹਿਪੂਤਨਾਦੀਨਾਮੇਵ ਪਰਿਗ੍ਰਹੋ ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਸਾਮ੍| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਿਕਾਰਾਨਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੋਜੇ ਤੁ ਮੂਸਿਕਾਕਰ੍ਣਮੁਸ੍ਕਕੋਸ਼ਫਲਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯੋਧਿਕਵਿਕਾਰਾਃ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਨੁਮਤਾ ਏਵ| ਬਾਲਾਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨਾਬਾਲਾਨਾਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਾਃ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੇ||੧||
Adhikarana yavaprakhyAlakShaNam (2) · Śloka 2
ਯਵਾਕਾਰਾ ਸੁਕਠਿਨਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ |
ਪਿਡਕਾ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ||੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता |
पिडका कफवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||२||
(सु. नि. अ. १३) |
ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਯਵਾਕਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਾਕਾਰੇਤਿ ਯਵਵਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥੂਲਾ||੨||
Adhikarana antrAlajIlakShaNam (3) · Śloka 3
ਘਨਾਮਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂ ਪਿਡਕਾਮੁਨ੍ਨਤਾਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਮ੍ |
ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਲਜੀਮਲ੍ਪਪੂਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਵਾਤਜਾਮ੍ ||੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् |
अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਲਜੀਮਾਹ– ਘਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਲਜੀ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤਾ ਭੋਜਵਚਨਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਸ਼੍ਰਿਤੌ ਸ੍ਨਾਯੁਂ ਪਿਡਕਾਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਮ੍| ਦੁਸ੍ਟੌ ਜਨਯਤੋਵਕ੍ਤ੍ਰਾਮਲ੍ਪਪੂਯਾਮਕਣ੍ਡੁਰਾਮ੍|| ਆਮੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨ੍ਤ੍ਰਾਲਜੀਂ ਤੁ ਤਾਮ੍||” ਇਤਿ||੩||
Adhikarana vivRutAlakShaNam (4) · Śloka 4
ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਂ ਮਹਾਦਾਹਾਂ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭਾਮ੍ |
ਵਿਵਤਾਮਿਤਿ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਾਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਮ੍ ||੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् |
विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||४||
(सु. नि. अ. १३) |
ਵਿਵਤਾਮਾਹ– ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਧਿਕਪਾਕਾਦ੍ਵਿਵਤਮੁਖਤਾਯਾਂ ਵਿਵਤਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੪||
Adhikarana kacchapikAlakShaNam (5) · Śloka 5
ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਡ੍ਵਾ ਦਾਰੁਣਾਃ ਕਚ੍ਛਪੋਪਮਾਃ |
ਕਫਾਨਿਲਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਡਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਬੁਧੈਃ ||੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोपमाः |
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेयाः कच्छपिका बुधैः ||५||
(सु. नि. अ. १३) |
ਕਚ੍ਛਪਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣਾਃ ਕਠਿਨਾਃ| ਮਧ੍ਯੋਨ੍ਨਤਤ੍ਵੇਨ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਚ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੫||
Adhikarana valmIkalakShaNam (6-7) · Śloka 7
ਗ੍ਰੀਵਾਂਸਕਕ੍ਸਾਕਰਪਾਦਦੇਸ਼ੇ ਸਨ੍ਧੌ ਗਲੇ ਵਾ ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਦੋਸੈਃ |
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ ਵਲ੍ਮੀਕਵਦਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜਾਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਗਤਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਿਮ੍ ||੬||
ਮੁਖੈਰਨੇਕੈਃ ਸ੍ਰੁਤਿਤੋਦਵਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍ ਸਰ੍ਪਤਿ ਚੋਨ੍ਨਤਾਗ੍ਰੈਃ |
ਵਲ੍ਮੀਕਮਾਹੁਰ੍ਭਿਸਜੋ ਵਿਕਾਰਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਚਿਰਜਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ||੭||
View original
ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः |
ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतः प्रवृद्धिम् ||६||
मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः |
वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात् ||७||
ਵਲ੍ਮੀਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰੀਵਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਲ੍ਮੀਕਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਚੁਰਸ਼ਿਖਰਤ੍ਵੇਨ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਤ੍ਵਂ ਦੂਰਾਵਗਾਢਮੂਲਤ੍ਵਂ ਚ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਵਗਾਢਮੂਲਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੬-੭||
Adhikarana indraviddhAlakShaNam (8) · Śloka 8
ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਵਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਡਕਾਭਿਃ ਸਮਾਚਿਤਾਮ੍ |
ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਂ ਤੁ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਾਂ ਭਿਸਕ੍ ||੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् |
इन्द्रविद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||८||
(सु. नि. अ. १३) |
ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਮਾਹ– ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਵਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਇਤਿ ਪਦ੍ਮਵਰਾਟਵਤ੍||੮||
Adhikarana gardabhikAlakShaNam (9) · Śloka 9
ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਤ੍ਤਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਡਕਾਚਿਤਮ੍ |
ਰੁਜਾਕਰੀਂ ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾਮ੍ ||੯||
View original
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् |
रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् ||९||
ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਮਾਹ– ਮਣ੍ਡਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰ੍ਦਭਿਕਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਭਿਧੀਯਤੇ; ਅਵਿਗੀਤਪਾਠੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੈਵ||੯||
Adhikarana pAShANagardabhalakShaNam (10) · Śloka 10
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭੂਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਜਃ |
ਸ੍ਥਿਰੋ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ ||੧੦||
View original
वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः |
स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धो ज्ञेयः पाषाणगर्दभः ||१०||
ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਲਕ੍ਸਣਮਾਹਟ੍ਠ ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਃ ਕਠਿਨਃ, ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ| ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ ਲੋਕੇ ‘ਗਲਵਟ੍ਟ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ||੧੦||
Adhikarana panasikAlakShaNam (11) · Śloka 11
ਕਰ੍ਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਜਾਤਾਂ ਪਿਡਕਾਮੁਗ੍ਰਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਸ੍ਥਿਰਾਂ ਪਨਸਿਕਾਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਕਫੋਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ ||੧੧||
View original
कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् |
स्थिरां पनसिकां तां तु विद्याद्वातकफोत्थिताम् ||११||
ਪਨਸਿਕਾਮਾਹ– ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾ ਭੋਜੇ ‘ਸਮਨ੍ਤਤਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਬਹਿਰਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਫਵਾਤੌ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੌ ਮਾਂਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰ੍ਣਯੋਃ| ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਪਰਿਸ੍ਤਬ੍ਧਾਂ ਕੁਰੁਤਃ ਪਿਡਕਾਂ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍|| ਵਿਸਮਾਂ ਦਾਹਸਂਯੁਕ੍ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਨਸਿਕਾਂ ਤੁ ਤਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਸਮਨ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰ ਏਵੋਪਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਬਾਹ੍ਯਰਨ੍ਧ੍ਰੇ ਸ਼ਾਲੂਕਾਕਾਰੇਯਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਸ੍ਯਾਂ ਵਾਤਕਫਜਾਯਾਂ ਭੋਜੇ ਦਾਹਪਾਠੋ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਦਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਰਕ੍ਤਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ||੧੧||
Adhikarana jAlagardabhalakShaNam (12) · Śloka 12
ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯਃ ਸ਼ੋਥਸ੍ਤਨੁਰਪਾਕਵਾਨ੍ |
ਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ ਜ੍ਞੇਯੋ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ ||੧੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
विसर्पवत् सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् |
दाहज्वरकरः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१२||
(सु. नि. अ. १३) |
ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਕਵਾਨਿਤਿ ਈਸਤ੍ਪਾਕਵਾਨ੍, ਪਿਤ੍ਤਕਤਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪਾਕਾਭਾਵਸ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਚਕ੍ਰਃ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਪਾਕਰਹਿਤ ਏਵਾਯਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ [ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯੁਦ੍ਭੂਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਤੇਨ ਭੋਜੋਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ| ਸ ਯਦਾਹ– “ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਰਕ੍ਤਂ ਤਨੁਂ ਸ਼ੋਥਮਪਾਕਂ ਬਹੁਵੇਦਨਮ੍|| ਵਿਸਰ੍ਪਿਣਂ ਸਦਾਹਂ ਚ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹੁਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਪਰੇ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਮ੍||” ਇਤਿ| ਜਤੁਕਰ੍ਣਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹੋ ਰਕ੍ਤਪਾਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਜ੍ਵਰਕਰੋ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ|” ਇਤਿ| ਅਯਮਗ੍ਨਿਵਾਤ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਕਾਰਃ||੧੨||
Adhikarana irivellikA-kakShAlakShaNam (13-14) · Śloka 14
ਪਿਡਕਾਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਂ ਵਤ੍ਤਾਮੁਗ੍ਰਰੁਜਾਜ੍ਵਰਾਮ੍ |
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾਮ੍ ||੧੩||
ਬਾਹੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਕ੍ਸੇਸੁ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਂ ਸਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭੂਤਾਂ ਕਕ੍ਸਾਮਿਤ੍ਯਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् |
सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१३||
बाहुपार्श्वांसकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् |
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामित्यभिनिर्दिशेत् ||१४||
(सु. नि. अ. १३) |
ਇਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਿਡਕਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਜਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਮਿਤਿ ਵਚਨਂ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਲਿਙ੍ਗਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਤਾਂ ਖ੍ਯਾਪਯਤਿ||੧੩-੧੪||
Adhikarana gandhamAlAlakShaNam (15) · Śloka 15
ਏਕਾਮੇਤਾਦਸ਼ੀਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪਿਡਕਾਂ ਸ੍ਫੋਟਸਨ੍ਨਿਭਾਮ੍ |
ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪੇਨ ਗਨ੍ਧਮਾਲਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੧੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
एकामेतादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् |
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धमालां प्रचक्षते ||१५||
(सु. नि. अ. १३) |
ਗਨ੍ਧਮਾਲਾਮਾਹ– ਏਕਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਮੇਤਾਦਸ਼ੀਮਿਤਿ ਕਕ੍ਸੋਕ੍ਤੈਕਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਸਦਸ਼ੀਮ੍||੧੫||
Adhikarana agnirohiNIlakShaNam (16-17) · Śloka 17
ਕਕ੍ਸਭਾਗੇਸੁ ਯੇ ਸ੍ਫੋਟਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ |
ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰਾ ਦੀਪ੍ਤਪਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ||੧੬||
ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਹਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ |
ਤਾਮਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਜਾਮ੍ ||੧੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
कक्षभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारणाः |
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१६||
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा हन्ति मानवम् |
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सर्वदोषजाम् ||१७||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਕਮਨੁਪਕ੍ਰਮਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਉਪਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪੁਨਰਿਯਂ ਸਾਧ੍ਯੈਵ, ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਂ; ਚਰਕੇਣਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਹਿਤਮ੍– “ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾ ਰੋਗਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦਾਰੁਣਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਯੇ ਹਨ੍ਯੁਰਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਿਥ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮਪਿ– “ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੋਤ੍ਕਟਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਸਨ੍ਨਿਭਾਨ੍| ਕਕ੍ਸਭਾਗੇਸੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਜ੍ਵਰਾਨ੍|| ਮਾਂਸਾਵਦਾਰਣਾਨ੍ ਸ੍ਫੋਟਾਨ੍ ਯੇ ਹਨ੍ਯੁਰਨੁਪਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ਼ਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਵਾ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਹ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ||” ਇਤਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਧਿਕ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਃ||੧੬-੧੭||
Adhikarana cippa-kunakhalakShaNam (18-19) · Śloka 19
ਨਖਮਾਂਸਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਃ ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ |
ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਦਾਹਪਾਕੌ ਚ ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਚਿਪ੍ਪਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੮||
ਤਦੇਵਾਲ੍ਪਤਰੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਪਰੁਸਂ ਕੁਨਖਂ ਵਦੇਤ੍ ||੧੯||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
नखमांसमधिष्ठाय वायुः पित्तः च देहिनाम् |
कुर्वते दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||१८||
तदेवाल्पतरैर्दोषैः परुषं कुनखं वदेत् ||१९||
(सु. नि. अ. १३) |
ਚਿਪ੍ਪਮਾਹ– ਨਖੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਚਿਪ੍ਪਮਿਤਿ ਚਿਪ੍ਪਮਙ੍ਗੁਲੀਵੇਸ੍ਟਕਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸਤਨਾਮਾਯਂ ਵਿਕਾਰਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰੋਗੋਕ੍ਸਤਸ਼੍ਚਰ੍ਮਨਖਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਰਦੋਸੀ ਭਸ਼ਦਾਹਪਾਕਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ||੧੮-੧੯||
Adhikarana anushayIlakShaNam (20) · Śloka 20
ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਾਂ ਸਵਰ੍ਣਾਮੁਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ |
ਪਾਦਸ੍ਯਾਨੁਸ਼ਯੀਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨ੍ਤਃਪ੍ਰਪਾਕਿਨੀਮ੍ ||੨੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् |
पादस्यानुशयीं तां तु विद्यादन्तःप्रपाकिनीम् ||२०||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਨੁਸ਼ਯੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤਃਪਾਕੇਨ| ਅਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਾਮਿਤ੍ਯਲ੍ਪਸ਼ੋਥਾਮ੍||੨੦||
Adhikarana vidArikAlakShaNam (21) · Śloka 21
ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ਵਤ੍ਤਾ ਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸੁ |
ਵਿਦਾਰਿਕਾ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਜਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ ||੨੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
विदारीकन्दवद्वृत्ता कक्षावङ्क्षणसन्धिषु |
विदारिका भवेद्रक्ता सर्वजा सर्वलक्षणा ||२१||
(सु. नि. अ. १३) |
ਵਿਦਾਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਦਾਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਵਿਦਾਰਿਕਾ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਜਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਸਰ੍ਵਜਾ, ਅਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇਤਿ ਉਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਞਃ ਪ੍ਰਯੋਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਤੇਨਾਸਰ੍ਵਜਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਰ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਅਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਲਕ੍ਸਣਰਹਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਤ੍ਵੇਨ ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਪਕ੍ਸੋ ਯਦ੍ਯਭਿਮਤਃ ਸ੍ਯਾਦਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ, ਤਦਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ‘ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਦੋਸਜਾ’ ਇਤਿ ਪਦਂ ਕਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਕਿਞ੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਾਸਙ੍ਗਤਿਸ਼੍ਚ| ਅਪਰੇ ‘ ਸਰ੍ਵਜਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਦਪਿ ਨ ਸਙ੍ਗਤਂ, ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਨ ਭਵਤਿ ਅਥ ਸਰ੍ਵਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾ ਭਵਤਿ ਹਨ੍ਤ ਤਰ੍ਹਿ ਲਿਙ੍ਗਿਨਮਨ੍ਤਰੇਣ ਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੂਤ੍ਤਰਪਦ ਏਵ ਨਞਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ ‘ਸਰ੍ਵਜਾਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਯਸ੍ਯਾਮਿਤਿ, ਤਦਾ ਕਥਂ ਲਿਙ੍ਗਮਨ੍ਤਰੇਣ ਲਿਙ੍ਗਿਨਃ ਪਰੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋਦਯਃ| ਅਥ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਯਸ੍ਯਾਮਿਤਿ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵੇਪ੍ਯਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਪਿ ਨ ਸਙ੍ਗਤਂ, ਯਦ੍ਯਯਂ ਪਕ੍ਸੋਭੀਸ੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇਤਿ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਹੇਤ੍ਵਨੁਰੂਪਕੋਪਬਲੇਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਧਾਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗਸਙ੍ਗਤਿਃ; ਅਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਹੀਨਬਲਤ੍ਵਂ ਸਮਵਦ੍ਧਾਨਾਮਨਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਯਮੇਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਵਕ੍ਤੁਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਨ੍ਨਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ; ਤਤਸ਼੍ਚੋਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਞਃ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਵਿਨਾ ‘ਸਰ੍ਵਜਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਸਰ੍ਵਜੇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇਤਿ ਵਚਨਮਿਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾਯਾਮਿਵ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਜਨ੍ਯਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਜਨ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਪਾਠੇ ਸਰ੍ਵਜਾ ਸਰ੍ਵੈਰੇਕਾਦਿਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਗਣਨਾ ਨ ਯੁਕ੍ਤਾ| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਿਯਂ ਕਫਮਾਰੁਤਜਾ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਕਕ੍ਸਸਨ੍ਧੌ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰਰ੍ਤਿਃ ਕਠਿਨਾ ਮਤਾ ਯਾ| ਵਿਦਾਰਿਕਾ ਸਾ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ| ਤੇਨਾਤ੍ਰਾਪ੍ਯਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਕਫਵਾਤਜਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਜਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਯੋਗੇਨਾਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ|” (ਵਾ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ, “ਵਿਦਾਰੀਮਿਤਿ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਜਾਂ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਮ੍|” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਪਞ੍ਚਃ||੨੧||
Adhikarana sharkarArbudalakShaNam (22-24) · Śloka 24
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੂਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮੇਦਸ੍ਤਥਾਨਿਲਃ |
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਸੌ ਭਿਨ੍ਨੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਨਿਭਮ੍ ||੨੨||
ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਾਸ੍ਰਾਵਮਨਿਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਃ ਪੁਨਃ |
ਮਾਂਸਂ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਜਨਯੇਤ੍ਤਤਃ ||੨੩||
ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਤਤਃ ਸਿਰਾਃ |
ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਸਹਸਾ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮ੍ ||੨੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
प्राप्य मांससिरास्नायूः श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः |
ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मधुसर्पिर्वसानिभम् ||२२||
स्रवत्यास्रावमनिलस्तत्र वृद्धिं गतः पुनः |
मांसं संशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्ततः ||२३||
दुर्गन्धि क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः |
स्रवन्ति रक्तं सहसा तं विद्याच्छर्करार्बुदम् ||२४||
(सु. नि. अ. १३) |
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਯਮੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ| ਅਸ੍ਯਾਂ ਕਫਾਨਿਲੌ ਦੋਸੌ, ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮੇਦਾਂਸਿ ਦੂਸ੍ਯਾਣਿ| ਅਨਿਲਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਤਾਵਦ੍ਵਦ੍ਧੋਨਿਲੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇਣ ਵਦ੍ਧਿਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਗਤੋ ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤੁਲ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਜਨਯਤਿ ਅਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਂ ਭਵਤਿ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਵਸ੍ਥੈਵੇਤ੍ਯੇਕ ਏਵਾਯਂ ਵਿਕਾਰਃ; ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਘਤਮੇਦੋਵਸਾਵਰ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ ਇਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਾਦੇਵ| ਭੋਜੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਤਮੇਵ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਘਤਮੇਦੋਨਿਭਂ ਸਿਰਾਃ| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰਾਵਮਨਿਸ਼ਂ ਤਦਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮ੍||” ਇਤਿ| ਤਮੇਵੇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮ੍||੨੨-੨੪||
Adhikarana pAdadArIlakShaNam (25) · Śloka 25
ਪਰਿਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਕ੍ਸਯੋਃ |
ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਰੀਂ ਪਾਦਦਾਰੀਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः |
पादयोः कुरुते दारीं पाददारीं तमादिशेत् ||२५||
(सु. नि. अ. १३) |
ਪਾਦਦਾਰੀਮਾਹ– ਪਰਿਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਕ੍ਰਮਣਂ ਪਾਦਵਿਹਰਣਂ, ਦਾਰੀ ਦਾਰਣਮਾਤ੍ਰਂ, ਵਿਪਾਦਿਕਾਕੁਸ੍ਠਂ ਤੁ ਪਿਡਕਾ ਸਵਿਦਾਰਣੇਤਿ ਭੇਦਃ||੨੫||
Adhikarana kadaralakShaNam (26) · Śloka 26
ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਨ੍ਮਥਿਤੇ ਪਾਦੇ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਃ |
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਕੋਲਵਦੁਤ੍ਸਨ੍ਨੋ ਜਾਯਤੇ ਕਦਰਂ ਹਿ ਤਤ੍ ||੨੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः |
ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरं हि तत् ||२६||
(सु. नि. अ. १३) |
ਕਦਰਮਾਹ– ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਨ੍ਮਥਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਦਰਂ ਕੋਲਾਸ੍ਠੀਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮ੍| ‘ਕੋਲਵਤ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਕੀਲਵਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਕਦਰਂ ਹਸ੍ਤੇਪਿ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨੁਗਤਂ ਖਰਮ੍| ਮਾਂਸਕੀਲਂ ਜਨਯਤਃ ਕੁਪਿਤੌ ਕਫਮਾਰੁਤੌ|| ਸਸ਼ਲ੍ਯਮਿਵ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਪੀਡਿਤਃ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਦਰਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍||” ਇਤਿ| ਕੋਲਵਦਿਤਿ ਬਦਰਵਤ੍||੨੬||
Adhikarana alasalakShaNam (27) · Śloka 27
ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਨ੍ਤਰੌ ਪਾਦੌ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤੌ |
ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਲਸਂ ਤਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ||੨੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ |
दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत् ||२७||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਲਸਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਕਫਰਕ੍ਤਜੋ ਵਿਕਾਰਃ ‘ਪਾਕੁਯਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਯ, ਦਾਹਰੁਜੇ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ||੨੭||
Adhikarana indraluptalakShaNam (28-29) · Śloka 29
ਰੋਮਕੂਪਾਨੁਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤੇਨ ਸਹ ਮੂਰ੍ਛਿਤਮ੍ |
ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ ਰੋਮਾਣਿ ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ ||੨੮||
ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਰੋਮਕੂਪਾਂਸ੍ਤੁ ਤਤੋਨ੍ਯੇਸਾਮਸਮ੍ਭਵਃ |
ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਂ ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਰੁਹ੍ਯੇਤਿ ਚ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ||੨੯||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम् |
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||२८||
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः |
तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुह्येति च विभाव्यते ||२९||
(सु. नि. अ. १३) |
ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੋਮਕੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤੈਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਨਿਯਤਕਾਲਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਭਵਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਦੇਹਵਚਨਾਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸੁਕੁਮਾਰਾਙ੍ਗ੍ਯੋ ਰਜੋ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ| ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਰਤਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਖਲਿਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ||” ਇਤਿ| ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਕੋਪੇਨ ਨਾਤਿਰੋਮਚ੍ਯੁਤਿਃ, ਰਜਃਸ੍ਰਾਵੇਣ ਚ ਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧਾਭਾਵਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਨਾਮਪਿ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਿਰੋਹਃ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਪਿ ਖਲਿਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਂ ਵਿਦੇਹਵਚਨਮ੍| ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਰੁਹ੍ਯੇਤਿ ਚ ਤਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਮ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ਖਲ੍ਲੀਂ ਰੁਹ੍ਯਾਂ ਚ ਕੇਚਨ|” ਇਤਿ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਂ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਣਿ ਭਵਤਿ, ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵ, ਰੁਹ੍ਯਾ ਚ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇ|” ਇਤਿ| ਆਗਮਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਨਾਸ੍ਤਿ||੨੮-੨੯||
Adhikarana dAruNakalakShaNam (30) · Śloka 30
ਦਾਰੁਣਾ ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਪਾਟ੍ਯਤੇ |
ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਰੁਣਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ ||੩੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते |
कफमारुतकोपेन विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३०||
(सु. नि. अ. १३) |
ਦਾਰੁਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਾਰੁਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣੇਤਿ ਕਠਿਨਾ| ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨੇਤਿ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਤਥਾਹਿ ਵਿਦੇਹਃ– “ਯਦਤ੍ਰ ਪਟਲਾਭਾਸਂ ਸਰੁਜਸ੍ਕਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤ੍ਵਚਿ| ਪਰੁਸਂ ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|| ਤੋਦੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ਵਾਤਾਤ੍ ਸਕਣ੍ਡੂਗੌਰਵਂ ਕਫਾਤ੍| ਸਪਿਪਾਸਂ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਰਾਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਜਂ ਤਥਾ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਚਨੇ ਸਦਾਹਰਾਗਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸਾਰ੍ਤਿ ਤੁ ਰਕ੍ਤਾਤ੍, ਅਰ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਰਕ੍ਤਜਾਪਿ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰਕ੍ਤਂ ਹਿ ਵ੍ਯਮ੍ਲਤਾਂ ਯਾਤਿ ਤਚ੍ਚੇਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਰੁਕ੍|” ਇਤਿ| ਦਾਰੁਣਂ ‘ਰੁਕ੍ਖੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੩੦||
Adhikarana arUMShikAlakShaNam (31) · Śloka 31
ਅਰੂਂਸਿ ਬਹੁਵਕ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਬਹੁਕ੍ਲੇਦੀਨਿ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੁ |
ਕਫਾਸਕ੍ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਪੇਨ ਨਣਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਰੂਂਸਿਕਾਮ੍ ||੩੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्ध्नि तु |
कफासृक्क्रिमिकोपेन नृणां विद्यादरूंषिकाम् ||३१||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਰੂਂਸਿਕਾਮਾਹ– ਅਰੂਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਰੂਂਸੀਤਿ ਵ੍ਰਣਾਃ||੩੧||
Adhikarana palitalakShaNam (32) · Śloka 32
ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਕਤਃ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰੋਗਤਃ |
ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਪਚਤਿ ਪਲਿਤਂ ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ ||੩੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः |
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३२||
(सु. नि. अ. १३) |
ਪਲਿਤਮਾਹ– ਕ੍ਰੋਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮੇਤਿ ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਸ਼ਿਰੋਗਤਂ ਪਲਿਤਹੇਤੁਃ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਗ੍ਨਿਃ, ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਚਕਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ ਨ ਪਾਕਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ, ਤਥਾ– “ਪਿਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਚਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਸ ਏਵ– “ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਆਗ੍ਨੇਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਦਹਨਪਚਨਦਾਰਣਾਦਿਸ੍ਵਭਿਵਰ੍ਤਮਾਨੇਗ੍ਨਿਦੁਪਚਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰਿਤਿ, ਕ੍ਸੀਣੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣੇ ਤਤ੍ਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਦਤਿਵਦ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯੋਪਯੋਗਾਦਾਗਮਾਚ੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ; ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯੋਪ੍ਯਾਹ– “ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਕ੍ਤਿਰੂਸ੍ਮਾ ਚ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਦੇਹਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਪ੍ਰਭਾਪ੍ਰਸਾਦੌ ਮੇਧਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਾਵਿਕਾਰਜਮ੍|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ; ਪਾਕਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚਾਗ੍ਨੇਰਙ੍ਗੀਕਾਰਃ; ਕਿਞ੍ਚ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਪਿਤ੍ਤਕਰਮਰੀਚਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਦਗ੍ਨੇਰ੍ਵਦ੍ਧਿਃ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਕੂਲਸ਼ੀਤਮਧੁਰਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਚ੍ਚੋਪਸ਼ਮ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ; ਯਦਿ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਾਨੁਵਿਧਾਨਮਸ੍ਯਾਨੁਪਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਹਿ ਤੁਹਿਨਕਰਮਣ੍ਡਲੇ ਹਿਮਭਾਜਿ ਅਹਿਮੋਪਲਮ੍ਭਃ, ਅਤੁਹਿਨਮਣ੍ਡਲੇ ਅਹਿਮਭਾਜਿ ਭਗਵਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੇ ਅਭਿਮਤਹਿਮੋਪਲਮ੍ਭਃ, ਯਦ੍ਯਤੋ ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ਤਤੋ ਭੇਦੇਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ ਸਾਗਰਾਦਜਗਰਃ, ਨ ਚੈਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਗ੍ਨਿਃ, ਤਤ੍ ਕੁਤਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਗ੍ਨੇਃ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮਿਤਿ? ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ– ਨ ਤਾਵਦਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਭਿਨ੍ਨਃ, ਭੇਦਸਾਧਕਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਭੂਯਃ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍; ਤਥਾਹ੍ਯਭੇਦੇ “ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ, “ਸਮਪ੍ਰਕੋਪੌ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਗ੍ਨਿਸਂਸ਼੍ਰਯੌ” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਦੋਸਪਦਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਃ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮਸਙ੍ਗਤਂ; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਚੇਤਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਰੋਧਾਦਸਙ੍ਗਤਂ; ਯਤ੍ ਪੁਨਃ “ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ” ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਭੇਦਮੇਵ ਸਾਧਯਤਿ, ਉਪਚਾਰਾਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਨ ਹ੍ਯਭੇਦੇ ਉਪਚਾਰਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਯਦਪ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਾਨੁਵਿਧਾਨਮਭਿਹਿਤਂ ਤਦਪ੍ਰਯੋਜਕਂ, ਭੇਦੇਪਿ ਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਤਦੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਯਥਾ ਕਫਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਕਰਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸੌ ਦਸ੍ਟੌ, ਨ ਚ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਰੈਕ੍ਯਂ; ਕਿਞ੍ਚ ਘਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਮਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਂ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਯਾਦੌ ਨਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਦ੍ਧਿਃ; ਪੇਯਾਦਿਕਂ ਚਾਗ੍ਨਿਕਰਂ, ਨ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍; ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸਣੋਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਃ| ਸ ਚ ਦ੍ਰਵਤੇਜਃਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਜੋਭਾਗੋ ਨ ਬਹਿਰਨਲਵਦ੍ਭਸ੍ਮਾਙ੍ਗਾਰਾਕਾਰਃ, ਸਮੁਦਾਯਤਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦਾਯੀ ਅਨ੍ਯ ਏਵ ਕਰਚਰਣਾਦਿਭ੍ਯ ਇਵ ਸ਼ਰੀਰਮ੍; ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭੇਦੇਨ ਚਾਗ੍ਰਹਣਂ ਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਜੋਂਸ਼ਃ ਏਵ ਪਾਚ(ਵ)ਕਃ, ਤਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਦਢਮੁਸ੍ਣੋਚਿਤਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਪਚਤੀਤਿ ਯਤ੍| ਮੂਰ੍ਛਿਤੋ ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਨਵ੍ਯਾਨਸਂਹਿਤਃ||” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ, “ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤੇਜੋਮਯਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਾ ਯਃ ਸ ਪਕ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਸ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਃ ਸ ਕਾਯੋਸ੍ਮਾ ਸ ਪਕ੍ਤਾ ਸ ਚ ਜੀਵਨਃ||” ਇਤਿ| ਪਿਤ੍ਤੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਜਸਿ ਪਿਤ੍ਤੋਪਚਾਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– “ ਨ ਪਾਕਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ|” ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ|” ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਦਪ੍ਯਗ੍ਨੇਰਭੇਦਸਾਧਕਂ ਵਚਨਂ ਸਮਾਧੇਯਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨੈਵਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਭਿਧੀਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਕਟ੍ਵਜੀਰ੍ਣਵਿਦਾਹ੍ਯਮ੍ਲਕ੍ਸਾਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮੁਲ੍ਬਣਮ੍| ਆਪ੍ਲਾਵਯਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਨਲਂ ਜਲਂ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਨਲਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ; ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਦਾ ਕਟੁਕੇਨ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਤੇਜੋਭਾਗਰੂਪਾਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾ ਉਲ੍ਬਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ ਸਙ੍ਗਤਂ; ਯਦਾ ਅਮ੍ਲਲਵਣੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੇਨ ਕਫਾਨੁਗਮਨਭਾਜਾ ਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾ ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਮਗ੍ਨੇਰੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਜਤੁਕਣੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਦੀਪਸ੍ਯੇਵਾਗ੍ਨੇਰ੍ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਂ, ਪਿਤ੍ਤੇਨੋਸ੍ਣਜਲਵਤ੍, ਕਫੇਨਾਮ੍ਬੁਵਤ੍|” ਇਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮਗ੍ਨੇਃ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮਿਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਗਤਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਰੋਧਕਤੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਕ੍ਰੋਧੇਨ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਤ੍; ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਜਨਿਤਵਾਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਣੋਪਿ ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਾਤ੍ ਸ਼ਿਰੋਗਤਤ੍ਵਂ, ਤੇਨਾਨਿਲੋਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਪਾਤ੍ਤਂ, ਚਕਾਰੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਪਿ ਕੇਸ਼ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾਕਰੋ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਏਤੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਹਿਤਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਪਲਿਤਹੇਤੁਰਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚਰਕੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥੇਨ ਸਹ ਸਂਵਾਦੀ ਭਵਤਿ| ਯਦਾਹ– “ਤੇਜੋਨਿਲਾਦ੍ਯੈਃ ਸਹ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਖਲਿਤਂ ਨਰਸ੍ਯ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤੁ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਪਲਿਤਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਤ੍ਪ੍ਰਭਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਣਾਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਕਾਲਜਪਲਿਤਵ੍ਯਾਪਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕਾਲਜੇ ਤੁ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਵਯਃਪਰਿਣਾਮਕਤਸ਼੍ਚੋਸ੍ਮਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਲਜਪਲਿਤਹੇਤੁਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਾਲਜਪਲਿਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂਵਾ ਕਾਲਜਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤ੍ਵਾਦੇਵ ਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਗਤਸ਼੍ਚੇਚ੍ਛਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਕਿਮੁਭਯੋਰੁਪਾਦਾਨੇਨੇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਤਦ੍ਵਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤੇਨ ਨਾਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਸਯੇ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵਿਸਯਭੇਦਾਤ੍| ਕਰ੍ਤਦ੍ਵਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਵੈਕਤਂ ਪਲਿਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਲਿਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਰਕਾਲਜਵਲੀਪਲਿਤਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਜਰਾਪਲਿਤਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨੈਵਾਸ੍ਯ ਹੇਤੋਃ ਕ੍ਲਪ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਚੋਸ੍ਮਕਤਤ੍ਵੇਨ ਪਲਿਤਸ੍ਯਾਦੋਸਜਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਊਸ੍ਮਣਃ ਪਿਤ੍ਤਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍||੩੨||
Adhikarana yuvAnapiDakAlakShaNam (33) · Śloka 34
ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਖ੍ਯਾਃ ਕਫਮਾਰੁਤਰਕ੍ਤਜਾਃ |
ਯੁਵਾਨਪਿਡਕਾ ਯੂਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾਃ ||੩੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |੩੪|
View original
शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः |
युवानपिडका यूनां विज्ञेया मुखदूषिकाः ||३३||
(सु. नि. अ. १३) |३४|
ਯੁਵਾਨਪਿਡਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਵਾਨਪਿਡਕਾ ਲੋਕੇ ‘ਵਰਣ੍ਡਕਾ’ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯੂਨਾਮਾਨਨਪਿਡਕਾ ਯੁਵਾਨਪਿਡਕਾ, ਪਸੋਦਰਾਦਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਕਾਰਲੋਪਃ; ਏਸਾ ਚ ਯੂਨਾਮੇਵ, ਮੁਖ ਏਵ, ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍||੩੩||
Adhikarana padminIkaNTakalakShaNam (34) · Śloka 34
ਕਣ੍ਟਕੈਰਾਚਿਤਂ ਵਤ੍ਤਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁਕਣ੍ਡੁਰਮ੍ |
ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਖ੍ਯੈਸ੍ਤਦਾਖ੍ਯਂ ਕਫਵਾਤਜਮ੍ ||੩੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
कण्टकैराचितं वृत्तं मण्डलं पाण्डुकण्डुरम् |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||३४||
(सु. नि. अ. १३) |
ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਮਾਹ– ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਾਖ੍ਯਮਿਤਿ ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਾਖ੍ਯਮ੍||੩੪||
Adhikarana jatumaNilakShaNam (35) · Śloka 35
ਸਮਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮਰੁਜਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕਫਰਕ੍ਤਜਮ੍ |
ਸਹਜਂ ਲਕ੍ਸ੍ਮ ਚੈਕੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯੋ ਜਤੁਮਣਿਸ੍ਤੁ ਸਃ ||੩੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् |
सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिस्तु सः ||३५||
(सु. नि. अ. १३) |
ਜਤੁਮਣਿਮਾਹ– ਸਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਂ ਮਸਣਮ੍| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮੁਦ੍ਗਤਮ੍| ਅਯਂ ‘ਜਟੁਲ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਕਫਰਕ੍ਤਜਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ– ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮਪ੍ਯਸ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤੇਨ– “ਕਸ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਜਤੁਮਣਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਤੋਤ੍ਤਰੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਅਰੁਜਂ ਤ੍ਵਪਰੈਰੁਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਭਿਸਗ੍ਵਰਾਃ||” ਇਤਿ| ਸਹਜਂ ਲਕ੍ਸ੍ਮ ਚੈਕੇਸਾਮਿਤਿ ਏਕੇਸਾਮਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਤੇਨ ਸਹਜਂ ਲਕ੍ਸ੍ਮ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰਙ੍ਗਭੇਦੇਨ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਪ੍ਰਦਂ ਭਵਤਿ| ਸਹਜਂ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਸਹ ਜਾਤਂ ਜਨ੍ਮਕਾਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫||
Adhikarana maShakalakShaNam (36) · Śloka 36
ਅਵੇਦਨਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਚੈਵ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਦਸ਼੍ਯਤੇ |
ਮਾਸਵਤ੍ਕਸ੍ਣਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮਨਿਲਾਨ੍ਮਸਕਂ ਤੁ ਤਤ੍ ||੩੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
अवेदनं स्थिरं चैव यस्मिन् गात्रे प्रदृश्यते |
माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं तु तत् ||३६||
(सु. नि. अ. १३) |
ਮਸਕਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਅਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਂ ਕਠਿਨਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ; ਅਚਲਮਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਭੋਜੇ ਮਦ੍ਵਿਤਿ ਪਾਠਾਤ੍| ਮਸਕਮਾਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਮਾਸਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ “ਇਵੇ ਪ੍ਰਤਿਕਤੌ” ਇਤਿ ਕਨ੍, ਨੈਰੁਕ੍ਤ੍ਯੇਨ ਚ ਵਿਧਿਨਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚਕਾਰੇਣ ਕਫਮੇਦਸੀ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯੇਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਵਾਤੇਰਿਤੇ ਤ੍ਵਚਿ ਯਦਾ ਦੂਸ੍ਯੇਤੇ ਕਫਮੇਦਸੀ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਦੁ ਸਵਰ੍ਣਂ ਚ ਕੁਰੁਤੋ ਮਸਕਂ ਵਦੇਤ੍||” ਇਤਿ||੩੬||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (37) · Śloka 37
ਕਸ੍ਣਾਨਿ ਤਿਲਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਨੀਰੁਜਾਨਿ ਸਮਾਨਿ ਚ |
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਚ੍ਛੋਸਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍ ||੩੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च |
वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||३७||
(सु. नि. अ. १३) |
ਤਿਲਕਾਲਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਚ੍ਛੋਸਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਕਫਸ੍ਯੋਚ੍ਛੋਸਃ ਸ਼ੋਸਣਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਚਰਕਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਸਗੁਚ੍ਛੋਸਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਥਾਚ ਚਰਕਃ– “ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਿਲਕਾ ਵਿਪ੍ਲਵਾ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾ ਨੀਲਿਕਾ ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ; ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਚਨੇ ਵਾਤੋਪ੍ਯਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤੇਨਾਪਿ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਸੇਕਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਉਤ੍ਸੇਕਾਦਿਤ੍ਯੁਦ੍ਰੇਕਾਤ੍| ਤਥਾਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍– “ਮਾਰੁਤਃ ਪਿਤ੍ਤਮਾਦਾਯ ਕਫਰਕ੍ਤਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਚਿਨੋਤਿ ਤਿਲਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵਚਿ ਤੇ ਤਿਲਕਾਲਕਾਃ||” ਇਤਿ; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਫਰਕ੍ਤਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਰਾਸ਼੍ਰਿਤਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਸਹਿਤੇਨੋਚ੍ਛੋਸਾਦੇਵ ਤਿਲਕਾਲਕੇ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵੋਵਗਮ੍ਯਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚ ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਚ੍ਛੋਸਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਸੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੩੭||
Adhikarana nyacchalakShaNam (38) · Śloka 38
ਮਹਦ੍ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਚਾਲ੍ਪਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਸਿਤਮ੍ |
ਨੀਰੁਜਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਗਾਤ੍ਰੇ ਨ੍ਯਚ੍ਛਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੩੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
महद्वा यदि वा चाल्पं श्यावं वा यदि वाऽसितम् |
नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||३८||
(सु. नि. अ. १३) |
ਨ੍ਯਚ੍ਛਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਮਹਦ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਿਤਂ ਕਸ੍ਣਮ੍| ‘ਨੀਰੁਜਂ ਮਣ੍ਡਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸਹਜਂ ਮਣ੍ਡਲਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਜਨ੍ਮਕਾਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਨ੍ਯਚ੍ਛਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਨ੍ਯਚ੍ਛਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੇ ਲਾਞ੍ਛਨਮਿਤਿ ਤੈਃ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਨ੍ਯਚ੍ਛਂ ਲਾਞ੍ਛਨਮੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਲਾਞ੍ਛਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਭੋਜਵਚਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਯਦਾ| ਜਨਯੇਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਕਸ੍ਣਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਨ੍ਯਚ੍ਛਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਪਕ੍ਸੇ ਮੁਖੇਤਰਦੇਸ਼ ਏਵ ਸਮ੍ਭਵੇਨ ਬਹੁਲਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਦ੍ਭੇਦੋਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ||੩੮||
Adhikarana vya~ggalakShaNam (39) · Śloka 39
ਕ੍ਰੋਧਾਯਾਸਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਯੁਤਃ |
ਮੁਖਮਾਗਤ੍ਯ ਸਹਸਾ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਿਸਜਤ੍ਯਤਃ ||੩੯||
ਨੀਰੁਜਂ ਤਨੁਕਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਮੁਖੇ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः |
मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः ||३९||
नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १३) |
ਵ੍ਯਙ੍ਗਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕ੍ਰੋਧਾਯਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨੁਵਿਦ੍ਧਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਮ੍| ਅਸ੍ਯ ‘ਛ੍ਯਾਵਕ’ ਇਤਿ ‘ਮੇਛੇਤਾ’ ਇਤਿ ਚ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਿਃ||੩੯||–
Adhikarana nIlikAlakShaNam (40) · Śloka 40
ਕਸ੍ਣਮੇਵਙ੍ਗੁਣਂ ਗਾਤ੍ਰੇ ਮੁਖੇ ਵਾ ਨੀਲਿਕਾਂ ਵਿਦੁਃ ||੪੦||
View original
कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः ||४०||
ਨੀਲਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣਮੇਵਙ੍ਗੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਙ੍ਗੁਣਮਿਤਿ ਨੀਰੁਜਤਨੁਕਮਣ੍ਡਲਧਰ੍ਮਮ੍| ਵ੍ਯਙ੍ਗੋਕ੍ਤਦੋਸੋਤ੍ਰਾਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਨੀਲਤ੍ਵਕਾਰੀ| ਕਸ੍ਣਨ੍ਯਚ੍ਛਾਦਤਿਕਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਭਿਨ੍ਨਾ ਨੀਲਿਕਾ, ਵ੍ਯਙ੍ਗਨੀਲਿਕਯੋਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਏਵ ਭੇਦਃ– ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਵ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਕਸ੍ਣਾ ਨੀਲਿਕਾ; ਭੋਜੇ ਤੁ ਨੀਲਿਕਾ ਗਾਤ੍ਰ ਏਵੋਕ੍ਤਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮਾਰੁਤਃ ਕ੍ਰੋਧਹਰ੍ਸਾਭ੍ਯਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਮੁਖਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਕਰੋਤਿ ਵਦਨਤ੍ਵਚਿ|| ਨੀਰੁਜਂ ਤਨੁਕਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਤਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਕਸ੍ਣਮੇਵਙ੍ਗੁਣਂ ਗਾਤ੍ਰੇ ਨੀਲਿਕਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੪੦||
Adhikarana parivartikAlakShaNam (41-43) · Śloka 43
ਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ ਪੀਡਨਾਦ੍ਵਾਤਿ ਤਥੈਵਾਪ੍ਯਭਿਘਾਤਤਃ |
ਮੇਢ੍ਰਚਰ੍ਮ ਯਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ਭਜਤੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ ||੪੧||
ਤਦਾ ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ਤਚ੍ਚਰ੍ਮ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ |
ਮਣੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਕੋਸ਼ਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪੇਣ ਲਮ੍ਬਤੇ ||੪੨||
ਸਰੁਜਾਂ ਵਾਤਸਮ੍ਭੂਤਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕਾਮ੍ |
ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਕਠਿਨਾ ਵਾਪਿ ਸੈਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ ||੪੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
मर्दनात् पीडनाद्वाऽति तथैवाप्यभिघाततः |
मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन् ||४१||
तदा वातोपसृष्टत्वात्तच्चर्म परिवर्तते |
मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४२||
सरुजां वातसम्भूतां तां विद्यात् परिवर्तिकाम् |
सकण्डूः कठिना वापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता ||४३||
(सु. नि. अ. १३) |
ਮੇਢ੍ਰਗਤਾਭਿਘਾਤਜੇ ਰੋਗਤ੍ਰਯੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕਾਮਾਹ– ਮਰ੍ਦਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੀਡਨਾਦ੍ਵਾਤੀਤ੍ਯਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਰ੍ਦਨਪੀਡਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਤਿਯੋਗਾਦੇਵ ਤੇ ਵਾਤਂ ਕੋਪਯਤਃ| ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ਨਿਤਿ ਵ੍ਯਾਨਃ, ‘ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥ| ਪਰਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਕੋਸ ਇਤਿ ਚਰ੍ਮਕੋਸਃ| ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕੇਤਿ ਵਤਧਾਤੋਃ “ਰੋਗਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਣ੍ਵੁਲ੍ ਬਹੁਲਮ੍” ਇਤਿ ਣ੍ਵੁਲ੍ (ਵਤ-ਣਕ-ਆਪ੍)| ਏਵਮਵਪਾਟਿਕਾਯਾਂ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਂ ਵਾਤਜਾਯਾਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਦ੍ਦਾਹਪਾਕੌ ਭਵਤਃ, ਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ‘ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਕਠਿਨਾ ਵਾਪਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਭਿਹਿਤਃ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮਣੇਰਧੋ ਮੇਢ੍ਰਚਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਸਸ਼ੂਲਤੋਦਦਾਹਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕਾ|| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀ ਕਠਿਨਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਯਲ੍ਪਵੇਦਨਾ|” ਇਤਿ||੪੧-੪੩||
Adhikarana avapATikAlakShaNam (44) · Śloka 44
ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾਂ ਯਦਾ ਹਰ੍ਸਾਦ੍ਬਲਾਦ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਨਰਃ |
ਹਸ੍ਤਾਭਿਘਾਤਾਦਪਿ ਵਾ ਚਰ੍ਮਣ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਤਿਤੇ ਬਲਾਤ੍ ||੪੪||
ਯਸ੍ਯਾਵਪਾਟ੍ਯਤੇ ਚਰ੍ਮ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਵਪਾਟਿਕਾਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बलाद्गच्छेत् स्त्रियं नरः |
हस्ताभिघातादपि वा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् ||४४||
यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् |
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਵਪਾਟਿਕਾਮਾਹ– ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾਮਿਤ੍ਯਲ੍ਪਤਰਂ ਖਂ ਯੋਨਿਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਥਾ, ਕਨ੍ਯਾ ਹਿ ਅਨਾਰ੍ਤਵਾ ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਹਸ੍ਤਾਭਿਘਾਤਾਦਪਿ ਵੇਤਿ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਿਤ ਇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਰ੍ਤਿਤੇ| ਯਸ੍ਯਾਵਪਾਟ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਏਸਾ ਚ ਪਥਕ੍ ਦੋਸਤ੍ਰਯੇਣਾਨੁਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਮਰ੍ਦਨਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਕਨ੍ਯਾਯੋਨਿਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍| ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਯਦਿ ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਯ ਚਰ੍ਮ ਦਰ੍ਭੈਰਿਵ ਕ੍ਸਤਮ੍|| ਜ੍ਞੇਯਾਵਪਾਟਿਕਾ ਸਾ ਤੁ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾ| ਵਾਤਾਤ੍ ਸਾ ਪਰੁਸਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਸ਼ੂਲਨਿਸ੍ਤੋਦਕਾਰਿਣੀ|| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹਾ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀ ਕਠਿਨਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਯਲ੍ਪਵੇਦਨਾ||” ਇਤਿ||੪੪||–
Adhikarana niruddhaprakashalakShaNam (45-47) · Śloka 47
ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟੇ ਮੇਢ੍ਰੇ ਵੈ ਚਰ੍ਮ ਸਂਸ਼੍ਰਯਤੇ ਮਣਿਮ੍ ||੪੫||
ਮਣਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮੋਪਨਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚ |
ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ੍ਦਧਾਰਮਵੇਦਨਮ੍ ||੪੬||
ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਮਣਿਰ੍ਵਿਵ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚ |
ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰੁਜਂ ਵਾਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ||੪੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
वातोपसृष्टे मेढ्रे वै चर्म संश्रयते मणिम् ||४५||
मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च |
निरुद्धप्रकशे तस्मिन् मन्दधारमवेदनम् ||४६||
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्विव्रियते न च |
निरुद्धप्रकशं विद्यात् सरुजं वातसम्भवम् ||४७||
(सु. नि. अ. १३) |
ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਮਾਹ– ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼੍ਰਯਤ ਇਤਿ ਸਮਗ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰਯਤੇ, ਅਤ੍ਰੈਵ ਨੀਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਪਾਟਿਕਾ ਤ੍ਵਰੂਢਾ ਚਰ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਾਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ, ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ; ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਃ, ਨੈਰੁਕ੍ਤੇਨ ਚ ਰੂਪਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਚਰ੍ਮਪੀਡਨੇਨ ਮਣੇਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦ੍ਵਾਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋ ਰੁਣਦ੍ਧਿ| ਅਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸਵੇਦਨਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਭੋਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ– ਏਕਦਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸਵੇਦਨਮਨ੍ਯਦਾ ਤੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਮਨ੍ਦਧਾਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਮਣਿਸ਼੍ਚ ਨਾਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ਮੂਤ੍ਰੇਣੇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਮੇਢ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਚਰ੍ਮਣਿ ਯਦਾ ਮਾਰੁਤਃ ਕੁਪਿਤੋ ਭਸ਼ਮ੍| ਦ੍ਵਾਰਂ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਸ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਭਵੇਤ੍|| ਮੂਤ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍| ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟਮੇਢ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮਣਿਰ੍ਨ ਚ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ|| ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਃ| ਮਣਿਰ੍ਵਿਵ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚੇਤਿ ਮਣਿਰ੍ਵਿਵਤੋ ਨ ਭਵਤਿ||੪੫-੪੭||
Adhikarana sanniruddhagudalakShaNam (48-49) · Śloka 49
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਹਤੋ ਗੁਦਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦ੍ਵਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੪੮||
ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਯ ਗਚ੍ਛਤਿ |
ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ ||੪੯||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः |
निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||४८||
मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति |
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेतं विद्यात् सुदारुणम् ||४९||
(सु. नि. अ. १३) |
ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਰੋਧਕਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪੁਰੀਸਮਾਰ੍ਗਰੋਧਕਂ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਮਾਹ– ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਗੁਦਸ੍ਯ| ‘ਮਹਤ੍ਸ੍ਰੋਤ’| ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਮਹਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋ ਗੁਦਵਿਵਰਂ, ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਦਤ੍ਰਾਪਿ ਚਰ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਮ੍||੪੮-੪੯||
Adhikarana ahipUtanalakShaNam (50-51) · Śloka 51
ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸਮਾਯੁਕ੍ਤੇਧੌਤੇਪਾਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ |
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਵਾਸ੍ਨਾਪ੍ਯਮਾਨੇ ਵਾ ਕਣ੍ਡੂ ਰਕ੍ਤਕਫੋਦ੍ਭਵਾ ||੫੦||
ਕਣ੍ਡੂਯਨਾਤ੍ਤਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ੍ਫੋਟਃ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਏਕੀਭੂਤਂ ਵ੍ਰਣੈਰ੍ਘੋਰਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਹਿਪੂਤਨਮ੍ ||੫੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् |
स्विन्ने वाऽस्नाप्यमाने वा कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५०||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते |
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५१||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਹਿਪੂਤਨਮਾਹ– ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਨ ਇਤਿ ਗੁਦੇ, ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇ ਸ੍ਵੇਦਵਤਿ, ਅਸ੍ਨਾਪ੍ਯਮਾਨੇ ਅਕ੍ਰਿਯਮਾਣਕ੍ਸਾਲਨੇ; ਸ੍ਵੇਦਮਲਕ੍ਲੇਦਾਦੇਵ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕੀਭੂਤਮਿਤਿ ਅਪਾਨਂ ਵ੍ਰਣੈਃ ਸਹੈਕੀਭੂਤਮ੍| ਅਹਿਪੂਤਨਂ ਚ ਬਾਲਾਨਾਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਭੋਜੇ ਪੁਨਰਿਦਂ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਪਾਨਾਦਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਨੇਨ ਮਲਸ੍ਯਾਕ੍ਸਾਲਨੇਨ ਚ| ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਜਾਵਦ੍ਭਿਃ ਪਿਡਕੈਸ਼੍ਚ ਸਮਾਚਿਤਾ|| ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾਦੋਸਂ ਦਾਰੁਣਾ ਹ੍ਯਹਿਪੂਤਨਾ||” ਇਤਿ||੫੦-੫੧||
Adhikarana vRuShaNakacchUlakShaNam (52-53) · Śloka 53
ਸ੍ਨਾਨੋਤ੍ਸਾਦਨਹੀਨਸ੍ਯ ਮਲੋ ਵਸਣਸਂਸ੍ਥਿਤਃ |
ਯਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵੇਦਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਂ ਜਨਯਤੇ ਤਦਾ ||੫੨||
ਕਣ੍ਡੂਯਨਾਤ੍ਤਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ੍ਫੋਟਃ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਸਣਕਚ੍ਛੂਂ ਤਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਜਾਮ੍ ||੫੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः |
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं जनयते तदा ||५२||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते |
प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||५३||
(सु. नि. अ. १३) |
ਅਹਿਪੂਤਨਾਸਮਾਨਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਤਯਾ ਗੁਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਮੁਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਸਣਕਚ੍ਛੂਮਾਹ– ਸ੍ਨਾਨੋਤ੍ਸਾਦਨਹੀਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾ ਚ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਸਣਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕੁਸ੍ਟੋਕ੍ਤਕਚ੍ਛੂਤੋ ਭੇਦੇਨ ਪਠ੍ਯਤੇ||੫੨-੫੩||
Adhikarana gudabhraMshalakShaNam (54) · Śloka 54
ਪ੍ਰਵਾਹਣਾਤੀਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਗੁਦਂ ਬਹਿਃ |
ਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਦੇਹਸ੍ਯ ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੫੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
प्रवाहणातीसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः |
रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत् ||५४||
(सु. नि. अ. १३) |
ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਵਾਹਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਕੁਨ੍ਥਨਮ੍| ‘ਵਾਹ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍| ਪ੍ਰਵਾਹਣੇਨਾਤਿਵੇਗੋਦੀਰਣੇਨ ਵਾਤਕੋਪਃ, ਅਤੀਸਾਰੇਣ ਤੁ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍; ਯਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਵਾਹਣੇਨਾਤੀਸਾਰੇਣ ਚਾਧੋਗਤਮਾਰੁਤਤ੍ਵੇਨ ਗੁਦਨਿਰ੍ਗਮੋ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਦੇਹਸ੍ਯ||੫੪||
Adhikarana varAhadaMShTralakShaNam (55) · Śloka 55
ਸਦਾਹੋ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਕੀ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਃ |
ਕਣ੍ਡੂਮਾਞ੍ਜ੍ਵਰਕਾਰੀ ਚ ਸ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੂਕਰਦਂਸ੍ਟ੍ਰਕਃ ||੫੫||
View original
सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वक्पाकी तीव्रवेदनः |
कण्डूमाञ्ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः ||५५||
ਵਰਾਹਦਂਸ੍ਟ੍ਰਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ‘ਵਰਾਹਦਾਢ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ||੫੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 55
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्षुद्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५५||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੫||