Adhikarana ajagallikAlakShaNam (1) · Śloka 1
അഥ ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനമ് |
സ്നിഗ്ധാഃ സവര്ണാ ഗ്രന്ഥിതാ നീരുജോ മുദ്ഗസന്നിഭാഃ |
കഫവാതോത്ഥിതാ ജ്ഞേയാ ബാലാനാമജഗല്ലികാഃ ||൧||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
अथ क्षुद्ररोगनिदानम् |
स्निग्धाः सवर्णा ग्रन्थिता नीरुजो मुद्गसन्निभाः |
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिकाः ||१||
(सु. नि. अ. १३) |
വിസര്പാദീനാമക്ഷുദ്രഹേതുലക്ഷണചികിത്സിതാനാമഭിധാനേന ക്ഷുദ്രഹേതുലക്ഷണചികിത്സിതാനാം ക്ഷുദ്രരോഗാണാം പാരിശേഷ്യാത് ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനമ്| നനു, യദി ക്ഷുദ്രത്വമേഷാം ഹേതുലക്ഷണചികിത്സാല്പത്വേന തര്ഹി അഗ്നിരോഹിണീവല്മീകാദീനാം ത്രിദോഷജത്വേന ഹേത്വാദിബാഹുല്യാത് കഥം ക്ഷുദ്രത്വം? നൈവം, ബാഹുല്യേന താവത്, ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതിവത്; കിംവാ അവാന്തരഭേദവിരഹഃ ക്ഷുദ്രത്വം, യേനാത്ര വക്തവ്യാനാമജഗല്ലികാദീനാം ന ദോഷദൂഷ്യാദികൃതഭൂരിസങ്ഖ്യാഭേദേന വ്രണജ്വരാദിവാന്നിര്ദേശഃ, കിന്തു പ്രത്യേകം സ്തോകസങ്ഖ്യയാऽഭിധാനം തേഷാമ്| അന്യസ്ത്വാഹ– ക്ഷുദ്രശബ്ദോऽല്പേ രൌദ്രേ ച വര്തതേ, തേന യഥായോഗ്യം സര്വത്ര വ്യവസ്ഥാ ദൃശ്യതേ; രൌദ്രേ ക്ഷുദ്രശബ്ദോ യഥാ– “ക്ഷുദ്രാ മൃഗാ യത്ര ശാന്താശ്ചേരുരന്യൈഃ സമം മൃഗൈഃ|” ഇതി| ക്ഷുദ്രാണാം ബാലാനാം രോഗാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാ ഇതി കേചിത്| ഏവമപ്യജഗല്ലികാഹിപൂതനാദീനാമേവ പരിഗ്രഹോ ന ത്വന്യേഷാമ്| സങ്ക്ഷേപേണ ചതുശ്ചത്വാരിംശദ്വികാരാനത്ര വക്തവ്യാന് ക്രമേണ ദര്ശയതി– സ്നിഗ്ധേത്യാദി| ഭോജേ തു മൂഷികാകര്ണമുഷ്കകോശഫലാര്ശഃപ്രഭൃതയോऽധികവികാരാഃ പഠ്യന്തേ, തേ ച സുശ്രുതേ വികാരസ്യാനന്ത്യാദനുമതാ ഏവ| ബാലാനാമിതി പ്രായോഭാവിത്വാദുക്തം, തേനാബാലാനാമപി ദൃശ്യമാനാഃ സങ്ഗച്ഛന്തേ||൧||
Adhikarana yavaprakhyAlakShaNam (2) · Śloka 2
യവാകാരാ സുകഠിനാ ഗ്രഥിതാ മാംസസംശ്രിതാ |
പിഡകാ കഫവാതാഭ്യാം യവപ്രഖ്യേതി സോച്യതേ ||൨||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता |
पिडका कफवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||२||
(सु. नि. अ. १३) |
യവപ്രഖ്യാമാഹ– യവാകാരേത്യാദി| യവാകാരേതി യവവന്മധ്യേ സ്ഥൂലാ||൨||
Adhikarana antrAlajIlakShaNam (3) · Śloka 3
ഘനാമവക്ത്രാം പിഡകാമുന്നതാം പരിമണ്ഡലാമ് |
അന്ത്രാലജീമല്പപൂയാം താം വിദ്യാത് കഫവാതജാമ് ||൩||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् |
अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
അന്ത്രാലജീമാഹ– ഘനാമിത്യാദി| അന്ത്രാലജീ സ്നായുഗതാ ഭോജവചനാദവഗന്തവ്യാ| യദുക്തമ്– “ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശ്രിതൌ സ്നായും പിഡകാം പരിമണ്ഡലാമ്| ദുഷ്ടൌ ജനയതോऽവക്ത്രാമല്പപൂയാമകണ്ഡുരാമ്|| ആമോദുമ്ബരസങ്കാശാം വിദ്യാദന്ത്രാലജീം തു താമ്||” ഇതി||൩||
Adhikarana vivRutAlakShaNam (4) · Śloka 4
വിവൃതാസ്യാം മഹാദാഹാം പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാമ് |
വിവൃതാമിതി താം വിദ്യാത് പിത്തോത്ഥാം പരിമണ്ഡലാമ് ||൪||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् |
विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||४||
(सु. नि. अ. १३) |
വിവൃതാമാഹ– വിവൃതാസ്യാമിത്യാദി| പിത്തേനാധികപാകാദ്വിവൃതമുഖതായാം വിവൃതാസഞ്ജ്ഞാ||൪||
Adhikarana kacchapikAlakShaNam (5) · Śloka 5
ഗ്രഥിതാഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ ദാരുണാഃ കച്ഛപോപമാഃ |
കഫാനിലാഭ്യാം പിഡകാ ജ്ഞേയാഃ കച്ഛപികാ ബുധൈഃ ||൫||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोपमाः |
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेयाः कच्छपिका बुधैः ||५||
(सु. नि. अ. १३) |
കച്ഛപികാലക്ഷണമാഹ– ഗ്രഥിതാ ഇത്യാദി| ദാരുണാഃ കഠിനാഃ| മധ്യോന്നതത്വേന പര്യന്താല്പത്വേന ച കച്ഛപികാസഞ്ജ്ഞാ||൫||
Adhikarana valmIkalakShaNam (6-7) · Śloka 7
ഗ്രീവാംസകക്ഷാകരപാദദേശേ സന്ധൌ ഗലേ വാ ത്രിഭിരേവ ദോഷൈഃ |
ഗ്രന്ഥിഃ സ വല്മീകവദക്രിയാണാം ജാതഃ ക്രമേണൈവ ഗതഃ പ്രവൃദ്ധിമ് ||൬||
മുഖൈരനേകൈഃ സ്രുതിതോദവദ്ഭിര്വിസര്പവത് സര്പതി ചോന്നതാഗ്രൈഃ |
വല്മീകമാഹുര്ഭിഷജോ വികാരം നിഷ്പ്രത്യനീകം ചിരജം വിശേഷാത് ||൭||
View original
ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः |
ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतः प्रवृद्धिम् ||६||
मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः |
वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात् ||७||
വല്മീകലക്ഷണമാഹ– ഗ്രീവാംസേത്യാദി| വല്മീകവദിത്യനേന പ്രചുരശിഖരത്വേന സമുച്ഛ്രിതത്വം ദൂരാവഗാഢമൂലത്വം ച ഖ്യാപ്യതേ| അത ഏവ ചികിത്സായാമവഗാഢമൂലശോധനാര്ഥമഗ്നിക്ഷാരാഭ്യാം ചികിത്സേദിത്യുക്തമ്||൬-൭||
Adhikarana indraviddhAlakShaNam (8) · Śloka 8
പദ്മകര്ണികവന്മധ്യേ പിഡകാഭിഃ സമാചിതാമ് |
ഇന്ദ്രവിദ്ധാം തു താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തോത്ഥിതാം ഭിഷക് ||൮||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् |
इन्द्रविद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||८||
(सु. नि. अ. १३) |
ഇന്ദ്രവിദ്ധാമാഹ– പദ്മകര്ണികവദിത്യാദി| പദ്മകര്ണികവന്മധ്യേ ഇതി പദ്മവരാടവത്||൮||
Adhikarana gardabhikAlakShaNam (9) · Śloka 9
മണ്ഡലം വൃത്തമുത്സന്നം സരക്തം പിഡകാചിതമ് |
രുജാകരീം ഗര്ദഭികാം താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തജാമ് ||൯||
View original
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् |
रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् ||९||
ഗര്ദഭികാമാഹ– മണ്ഡലമിത്യാദി| ഗര്ദഭികാ യദ്യപി സമാനതന്ത്രേ ന പഠ്യതേ, തഥാऽപി സര്വത്ര സുശ്രുതേऽഭിധീയതേ; അവിഗീതപാഠേന വ്യവസ്ഥിതൈവ||൯||
Adhikarana pAShANagardabhalakShaNam (10) · Śloka 10
വാതശ്ലേഷ്മസമുദ്ഭൂതഃ ശ്വയഥുര്ഹനുസന്ധിജഃ |
സ്ഥിരോ മന്ദരുജഃ സ്നിഗ്ധോ ജ്ഞേയഃ പാഷാണഗര്ദഭഃ ||൧൦||
View original
वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः |
स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धो ज्ञेयः पाषाणगर्दभः ||१०||
പാഷാണഗര്ദഭലക്ഷണമാഹട്ഠ വാതേത്യാദി| സ്ഥിരഃ കഠിനഃ, പാഷാണവത് കാഠിന്യാത് പാഷാണഗര്ദഭഃ| പാഷാണഗര്ദഭഃ ലോകേ ‘ഗലവട്ട’ ഇതി ഖ്യാതഃ||൧൦||
Adhikarana panasikAlakShaNam (11) · Śloka 11
കര്ണസ്യാഭ്യന്തരേ ജാതാം പിഡകാമുഗ്രവേദനാമ് |
സ്ഥിരാം പനസികാം താം തു വിദ്യാദ്വാതകഫോത്ഥിതാമ് ||൧൧||
View original
कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् |
स्थिरां पनसिकां तां तु विद्याद्वातकफोत्थिताम् ||११||
പനസികാമാഹ– കര്ണസ്യേത്യാദി| ഏഷാ ഭോജേ ‘സമന്തതഃ’ ഇതി വചനാത് കര്ണസ്യ ബഹിരപി ഭവതീതി കേചിദ്വ്യാചക്ഷതേ| യദുക്തമ്– “കഫവാതൌ പ്രകുപിതൌ മാംസമാശ്രിത്യ കര്ണയോഃ| സമന്തതഃ പരിസ്തബ്ധാം കുരുതഃ പിഡകാം സ്ഥിരാമ്|| വിഷമാം ദാഹസംയുക്താം വിദ്യാത് പനസികാം തു താമ്|” ഇതി| തത്തു ന സമ്യക്, സമന്തത ഇത്യസ്യ കര്ണാഭ്യന്തര ഏവോപപന്നത്വാത്| ദൃശ്യതേ ബാഹ്യരന്ധ്രേ ശാലൂകാകാരേയമിതി കേചിത്| അസ്യാം വാതകഫജായാം ഭോജേ ദാഹപാഠോ വികൃതിവിഷമസമവായാദധിഷ്ഠാനഭൂതരക്തപ്രഭാവാദ്വാऽവഗന്തവ്യഃ||൧൧||
Adhikarana jAlagardabhalakShaNam (12) · Śloka 12
വിസര്പവത് സര്പതി യഃ ശോഥസ്തനുരപാകവാന് |
ദാഹജ്വരകരഃ പിത്താത് സ ജ്ഞേയോ ജാലഗര്ദഭഃ ||൧൨||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
विसर्पवत् सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् |
दाहज्वरकरः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१२||
(सु. नि. अ. १३) |
ജാലഗര്ദഭലക്ഷണമാഹ– വിസര്പവദിത്യാദി| അപാകവാനിതി ഈഷത്പാകവാന്, പിത്തകൃതത്വേന സര്വഥാ പാകാഭാവസ്യായുക്തത്വാദിതി ചക്രഃ; കിന്തു പാകരഹിത ഏവായമുപലഭ്യതേ [ പിത്താദിത്യുദ്ഭൂതപിത്താത്, തേന ഭോജോക്തം പിത്തോല്ബണദോഷത്രയജന്യത്വമസ്യാവിരുദ്ധം ഭവതി| സ യദാഹ– “പിത്തോത്കടാസ്ത്രയോ ദോഷാ ജനയന്തി ത്വഗാശ്രിതാഃ| ശ്യാവം രക്തം തനും ശോഥമപാകം ബഹുവേദനമ്|| വിസര്പിണം സദാഹം ച തൃഷ്ണാജ്വരസമന്വിതമ്| വിസര്പമാഹുസ്തം വ്യാധിമപരേ ജാലഗര്ദഭമ്||” ഇതി| ജതുകര്ണസ്ത്വാഹ– “ പിത്താധികസ്തത്ര തീവ്രദാഹോ രക്തപാകോ വിസര്പജ്വരകരോ ജാലഗര്ദഭഃ|” ഇതി| അയമഗ്നിവാത ഇതി ഖ്യാതോ വികാരഃ||൧൨||
Adhikarana irivellikA-kakShAlakShaNam (13-14) · Śloka 14
പിഡകാമുത്തമാങ്ഗസ്ഥാം വൃത്താമുഗ്രരുജാജ്വരാമ് |
സര്വാത്മികാം സര്വലിങ്ഗാം ജാനീയാദിരിവേല്ലികാമ് ||൧൩||
ബാഹുപാര്ശ്വാംസകക്ഷേഷു കൃഷ്ണസ്ഫോടാം സവേദനാമ് |
പിത്തപ്രകോപസമ്ഭൂതാം കക്ഷാമിത്യഭിനിര്ദിശേത് ||൧൪||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् |
सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१३||
बाहुपार्श्वांसकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् |
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामित्यभिनिर्दिशेत् ||१४||
(सु. नि. अ. १३) |
ഇരിവേല്ലികാലക്ഷണമാഹ– പിഡകാമിത്യാദി| സര്വാത്മികാം സര്വലിങ്ഗാമിതി സര്വാത്മികാം സര്വദോഷജാമ്| സര്വാത്മികാമിത്യനേനൈവ സര്വലിങ്ഗത്വേ സിദ്ധേ പുനഃ സര്വലിങ്ഗാമിതി വചനം വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധലിങ്ഗവ്യതിരേകേണ പ്രത്യേകദോഷലിങ്ഗയുക്തതാം ഖ്യാപയതി||൧൩-൧൪||
Adhikarana gandhamAlAlakShaNam (15) · Śloka 15
ഏകാമേതാദൃശീം ദൃഷ്ട്വാ പിഡകാം സ്ഫോടസന്നിഭാമ് |
ത്വഗ്ഗതാം പിത്തകോപേന ഗന്ധമാലാം പ്രചക്ഷതേ ||൧൫||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
एकामेतादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् |
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धमालां प्रचक्षते ||१५||
(सु. नि. अ. १३) |
ഗന്ധമാലാമാഹ– ഏകാമിത്യാദി| ഏകാമേതാദൃശീമിതി കക്ഷോക്തൈകകൃഷ്ണസ്ഫോടസദൃശീമ്||൧൫||
Adhikarana agnirohiNIlakShaNam (16-17) · Śloka 17
കക്ഷഭാഗേഷു യേ സ്ഫോടാ ജായന്തേ മാംസദാരണാഃ |
അന്തര്ദാഹജ്വരകരാ ദീപ്തപാവകസന്നിഭാഃ ||൧൬||
സപ്താഹാദ്വാ ദശാഹാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ഹന്തി മാനവമ് |
താമഗ്നിരോഹിണീം വിദ്യാദസാധ്യാം സര്വദോഷജാമ് ||൧൭||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
कक्षभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारणाः |
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१६||
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा हन्ति मानवम् |
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सर्वदोषजाम् ||१७||
(सु. नि. अ. १३) |
അഗ്നിരോഹിണീലക്ഷണമാഹ– കക്ഷേത്യാദി| സപ്താഹാദ്വാ ദശാഹാദ്വേത്യഭിധാനമസാധ്യത്വഖ്യാപകമനുപക്രമാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| ഉപക്രമാത് പുനരിയം സാധ്യൈവ, അത ഏവാസ്യാശ്ചികിത്സാഭിധാനം; ചരകേണാപ്യഗ്നിരോഹിണീം പ്രത്യഭിഹിതമ്– “സന്തി ഹ്യേവംവിധാ രോഗാഃ സാധ്യാ ദാരുണസമ്മതാഃ| യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താ മിഥ്യാരമ്ഭേണ വാ പുനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി| തന്ത്രാന്തരമപി– “പിത്തരക്തോത്കടാ ദോഷാഃ പ്രദീപ്താങ്ഗാരസന്നിഭാന്| കക്ഷഭാഗേഷു കുര്വന്തി തീവ്രദാഹരുജാജ്വരാന്|| മാംസാവദാരണാന് സ്ഫോടാന് യേ ഹന്യുരനുപക്രമാത്| പക്ഷാദ്ദശാഹാദര്വാഗ്വാ സാ ജ്ഞേയാ വഹ്നിരോഹിണീ||” ഇതി| വാതപിത്തകഫാധിക്യാദ്യഥാക്രമം സപ്താഹാദിവികല്പഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana cippa-kunakhalakShaNam (18-19) · Śloka 19
നഖമാംസമധിഷ്ഠായ വായുഃ പിത്തഃ ച ദേഹിനാമ് |
കുര്വതേ ദാഹപാകൌ ച തം വ്യാധിം ചിപ്പമാദിശേത് ||൧൮||
തദേവാല്പതരൈര്ദോഷൈഃ പരുഷം കുനഖം വദേത് ||൧൯||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
नखमांसमधिष्ठाय वायुः पित्तः च देहिनाम् |
कुर्वते दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||१८||
तदेवाल्पतरैर्दोषैः परुषं कुनखं वदेत् ||१९||
(सु. नि. अ. १३) |
ചിപ്പമാഹ– നഖേത്യാദി| തം വ്യാധിം ചിപ്പമിതി ചിപ്പമങ്ഗുലീവേഷ്ടകമിതി ഖ്യാതമ്| ചരകേ ത്വക്ഷതനാമായം വികാരഃ| യദുക്തമ്– “രോഗോऽക്ഷതശ്ചര്മനഖാന്തരേ സ്യാന്മാംസാസ്രദോഷീ ഭൃശദാഹപാകഃ|” (ച. ചി. അ. ൧൨) ഇതി||൧൮-൧൯||
Adhikarana anushayIlakShaNam (20) · Śloka 20
ഗമ്ഭീരാമല്പസംരമ്ഭാം സവര്ണാമുപരിസ്ഥിതാമ് |
പാദസ്യാനുശയീം താം തു വിദ്യാദന്തഃപ്രപാകിനീമ് ||൨൦||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् |
पादस्यानुशयीं तां तु विद्यादन्तःप्रपाकिनीम् ||२०||
(सु. नि. अ. १३) |
അനുശയീലക്ഷണമാഹ– ഗമ്ഭീരാമിത്യാദി| ഗമ്ഭീരാമിത്യന്തഃപാകേന| അല്പസംരമ്ഭാമിത്യല്പശോഥാമ്||൨൦||
Adhikarana vidArikAlakShaNam (21) · Śloka 21
വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താ കക്ഷാവങ്ക്ഷണസന്ധിഷു |
വിദാരികാ ഭവേദ്രക്താ സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ ||൨൧||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
विदारीकन्दवद्वृत्ता कक्षावङ्क्षणसन्धिषु |
विदारिका भवेद्रक्ता सर्वजा सर्वलक्षणा ||२१||
(सु. नि. अ. १३) |
വിദാരീലക്ഷണമാഹ– വിദാരീത്യാദി| ‘വിദാരികാ ഭവേദ്രക്താ സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ’ ഇത്യത്ര കേചിദസര്വജാ, അസര്വലക്ഷണേതി ഉഭയത്രാപി നഞഃ പ്രയോഗമിച്ഛന്തി; തേനാസര്വജാ ഇതി സര്വദോഷൈഃ സന്നിപതിതൈര്ന ഭവതി, അസര്വലക്ഷണേതി സന്നിപാതലക്ഷണരഹിതേത്യര്ഥഃ| തേന പ്രത്യേകദോഷദ്വന്ദ്വജത്വേന ഷഡ്വിധാ സന്നിപാതമാത്രേണ ന ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ| കിന്ത്വയം പക്ഷോ യദ്യഭിമതഃ സ്യാദാചാര്യസ്യ, തദാ വ്യക്ത്യര്ഥം ‘ഷഡ്വിധാ ദ്വ്യേകദോഷജാ’ ഇതി പദം കൃതം സ്യാത്; കിഞ്ച ബഹുപ്രപഞ്ചത്വേന ക്ഷുദ്രത്വാസങ്ഗതിശ്ച| അപരേ ‘ സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ’ ഇതി പഠന്തി; തദപി ന സങ്ഗതം, സര്വൈര്ദോഷൈര്ന ഭവതി അഥ സര്വദോഷലക്ഷണാ ഭവതി ഹന്ത തര്ഹി ലിങ്ഗിനമന്തരേണ ലിങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവപ്രസങ്ഗഃ| അന്യേ തൂത്തരപദ ഏവ നഞഃ പ്രയോഗാത് ‘സര്വജാऽസര്വലക്ഷണാ’ ഇതി വദന്തി; തത്ര യദി സര്വേഷാം ലക്ഷണാനി സര്വലക്ഷണാനി താന്യവിദ്യമാനാനി യസ്യാമിതി, തദാ കഥം ലിങ്ഗമന്തരേണ ലിങ്ഗിനഃ പരോക്ഷസ്യ പരിച്ഛേദോദയഃ| അഥ സര്വാണി ച താനി ലക്ഷണാനി അവിദ്യമാനാനി യസ്യാമിതി, സന്നിപാതജത്വേऽപ്യസമ്പൂര്ണലക്ഷണേത്യര്ഥഃ| ഏതദപി ന സങ്ഗതം, യദ്യയം പക്ഷോऽഭീഷ്ടഃ സ്യാത്തദാऽസര്വലക്ഷണേതി ന വക്തവ്യമത്ര സ്യാത്, സര്വത്ര ന്യായസ്യാസ്യ സമാനത്വാത്; ഹേത്വനുരൂപകോപബലേന ഹി സര്വത്ര സര്വാര്ധാല്പലിങ്ഗസങ്ഗതിഃ; അസമ്പൂര്ണലക്ഷണത്വേന ദോഷാണാം ഹീനബലത്വം സമവൃദ്ധാനാമനാരമ്ഭകത്വം വാ ശക്യമേവാസ്മിന് പക്ഷേ വക്തും, കിന്തു തന്നാദ്രിയന്തേ; തതശ്ചോഭയത്രാപി നഞഃ പ്രയോഗം വിനാ ‘സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ’ ഇതി പാഠോ യുക്തഃ| സര്വജേത്യഭിധായാപി സര്വലക്ഷണേതി വചനമിരിവേല്ലികായാമിവ പ്രകൃതിസമസമവായജന്യവാതാദിലക്ഷണദര്ശനാര്ഥം, തേന വികൃതിവിഷമസമവായജന്യാസാധ്യത്വാദിലക്ഷണാനി ന ഭവന്തി| അസ്മിന്നപി പാഠേ സര്വജാ സര്വൈരേകാദിപ്രകാരൈര്വാതാദിഭിര്ജന്യതേ, ഏവം സര്വലക്ഷണേതി വക്തും പാര്യതേ, കിന്തു ക്ഷുദ്രരോഗത്വാദ്ദോഷഭേദേന ഗണനാ ന യുക്താ| ചരകേ ത്വിയം കഫമാരുതജാ പഠ്യതേ| യദുക്തമ്– “ജ്വരാന്വിതാ വങ്ക്ഷണകക്ഷസന്ധൌ വര്തിര്നിരര്തിഃ കഠിനാ മതാ യാ| വിദാരികാ സാ കഫമാരുതാഭ്യാമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൨) ഇതി| തേനാത്രാപ്യല്പപിത്തയുക്തകഫവാതജത്വേന സര്വജത്വം ജ്ഞേയമ്| യഥാ– ജ്വരയോഗേനാല്പപിത്തത്വമ്| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ|” (വാ. ചി. അ. ൧) ഇതി, “വിദാരീമിതി താം വിദ്യാത് സര്വജാം സര്വലക്ഷണാമ്|” ഇതി പാഠാന്തരേ ന കശ്ചിദ്വ്യാഖ്യാനപ്രപഞ്ചഃ||൨൧||
Adhikarana sharkarArbudalakShaNam (22-24) · Śloka 24
പ്രാപ്യ മാംസസിരാസ്നായൂഃ ശ്ലേഷ്മാ മേദസ്തഥാऽനിലഃ |
ഗ്രന്ഥിം കരോത്യസൌ ഭിന്നോ മധുസര്പിര്വസാനിഭമ് ||൨൨||
സ്രവത്യാസ്രാവമനിലസ്തത്ര വൃദ്ധിം ഗതഃ പുനഃ |
മാംസം സംശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാം ജനയേത്തതഃ ||൨൩||
ദുര്ഗന്ധി ക്ലിന്നമത്യര്ഥം നാനാവര്ണം തതഃ സിരാഃ |
സ്രവന്തി രക്തം സഹസാ തം വിദ്യാച്ഛര്കരാര്ബുദമ് ||൨൪||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
प्राप्य मांससिरास्नायूः श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः |
ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मधुसर्पिर्वसानिभम् ||२२||
स्रवत्यास्रावमनिलस्तत्र वृद्धिं गतः पुनः |
मांसं संशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्ततः ||२३||
दुर्गन्धि क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः |
स्रवन्ति रक्तं सहसा तं विद्याच्छर्करार्बुदम् ||२४||
(सु. नि. अ. १३) |
ശര്കരാമാഹ– പ്രാപ്യേത്യാദി| ഇയമേവ ശര്കരാര്ബുദസ്യ ഹേതുഃ| അസ്യാം കഫാനിലൌ ദോഷൌ, മാംസസിരാസ്നായുമേദാംസി ദൂഷ്യാണി| അനിലസ്തത്ര വൃദ്ധിം ഗത ഇതി പൂര്വമേവ താവദ്വൃദ്ധോऽനിലോ ധാതുക്ഷയേണ വൃദ്ധിമതിശയേന ഗതോ മാംസം വിശോഷ്യ കാഠിന്യാത് ശര്കരാതുല്യാം ശര്കരാം ജനയതി അതഃ ശര്കരായാസ്തുല്യം ശര്കരാര്ബുദം ഭവതി| ദുര്ഗന്ധി ക്ലിന്നമിത്യാദിനാ ശര്കരോത്പന്നം ശര്കരാര്ബുദലക്ഷണം, ശര്കരാര്ബുദം ച ശര്കരാവസ്ഥൈവേത്യേക ഏവായം വികാരഃ; തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| നാനാവര്ണമിതി ഘൃതമേദോവസാവര്ണം രക്തമ്| തത ഇതി ശര്കരാര്ബുദാദേവ| ഭോജേऽപി പഠ്യതേ– “തമേവ ഭിന്നം ദുര്ഗന്ധം ഘൃതമേദോനിഭം സിരാഃ| സ്രവന്തി സ്രാവമനിശം തദാ സ്യാച്ഛര്കരാര്ബുദമ്||” ഇതി| തമേവേതി ഗ്രന്ഥിമ്||൨൨-൨൪||
Adhikarana pAdadArIlakShaNam (25) · Śloka 25
പരിക്രമണശീലസ്യ വായുരത്യര്ഥരൂക്ഷയോഃ |
പാദയോഃ കുരുതേ ദാരീം പാദദാരീം തമാദിശേത് ||൨൫||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः |
पादयोः कुरुते दारीं पाददारीं तमादिशेत् ||२५||
(सु. नि. अ. १३) |
പാദദാരീമാഹ– പരിക്രമണശീലസ്യേത്യാദി| പരിക്രമണം പാദവിഹരണം, ദാരീ ദാരണമാത്രം, വിപാദികാകുഷ്ഠം തു പിഡകാ സവിദാരണേതി ഭേദഃ||൨൫||
Adhikarana kadaralakShaNam (26) · Śloka 26
ശര്കരോന്മഥിതേ പാദേ ക്ഷതേ വാ കണ്ടകാദിഭിഃ |
ഗ്രന്ഥിഃ കോലവദുത്സന്നോ ജായതേ കദരം ഹി തത് ||൨൬||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः |
ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरं हि तत् ||२६||
(सु. नि. अ. १३) |
കദരമാഹ– ശര്കരോന്മഥിത ഇത്യാദി| കദരം കോലാഷ്ഠീതി ഖ്യാതമ്| ‘കോലവത്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘കീലവത്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| കദരം ഹസ്തേऽപി ഭവതി| തഥാച ഭോജഃ– “ഹസ്തയോഃ പാദയോശ്ചാപി ഗമ്ഭീരാനുഗതം ഖരമ്| മാംസകീലം ജനയതഃ കുപിതൌ കഫമാരുതൌ|| സശല്യമിവ തം ദേശം മന്യതേ തേന പീഡിതഃ| ശര്കരാകദരം കേചിന്മന്യന്തേ വാതകണ്ടകമ്||” ഇതി| കോലവദിതി ബദരവത്||൨൬||
Adhikarana alasalakShaNam (27) · Śloka 27
ക്ലിന്നാങ്ഗുല്യന്തരൌ പാദൌ കണ്ഡൂദാഹരുജാന്വിതൌ |
ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാദലസം തം വിഭാവയേത് ||൨൭||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ |
दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत् ||२७||
(सु. नि. अ. १३) |
അലസകലക്ഷണമാഹ– ക്ലിന്നേത്യാദി| അയം കഫരക്തജോ വികാരഃ ‘പാകുയാ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| അത്ര കണ്ഡൂഃ കഫസ്യ, ദാഹരുജേ രക്തസ്യ||൨൭||
Adhikarana indraluptalakShaNam (28-29) · Śloka 29
രോമകൂപാനുഗം പിത്തം വാതേന സഹ മൂര്ഛിതമ് |
പ്രച്യാവയതി രോമാണി തതഃ ശ്ലേഷ്മാ സശോണിതഃ ||൨൮||
രുണദ്ധി രോമകൂപാംസ്തു തതോऽന്യേഷാമസമ്ഭവഃ |
തദിന്ദ്രലുപ്തം ഖാലിത്യം രുഹ്യേതി ച വിഭാവ്യതേ ||൨൯||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम् |
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||२८||
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः |
तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुह्येति च विभाव्यते ||२९||
(सु. नि. अ. १३) |
ഇന്ദ്രലുപ്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– രോമകൂപേത്യാദി| ഏതത്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സശോണിതൈഃ സ്വഭാവാന്നിയതകാലവ്യാപാരൈര്ഭവതി| ഏതച്ച സ്ത്രീണാം ന ഭവതീതി വിദേഹവചനാദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി| യദുക്തമ്– “അത്യന്തസുകുമാരാങ്ഗ്യോ രജോ ദുഷ്ടം സ്രവന്തി ച| അവ്യായാമരതാ യസ്മാത്തസ്മാന്ന ഖലിതിഃ സ്ത്രിയാഃ||” ഇതി| അവ്യായാമാദ്വാതപിത്തയോരകോപേന നാതിരോമച്യുതിഃ, രജഃസ്രാവേണ ച സ്രോതോऽവരോധാഭാവാച്ച്യുതാനാമപി രോമ്ണാം പുനര്വിരോഹഃ; കിന്തു സ്ത്രീഷ്വപി ഖലിതിദര്ശനാത് പ്രായികം വിദേഹവചനമ്| ഖാലിത്യം രുഹ്യേതി ച തസ്യ പര്യായകഥനമ്| തഥാച ഭോജഃ– “തദിന്ദ്രലുപ്തമിത്യാഹുഃ ഖല്ലീം രുഹ്യാം ച കേചന|” ഇതി| കാര്തികസ്ത്വാഹ– “ഇന്ദ്രലുപ്തം ശ്മശ്രുണി ഭവതി, ഖാലിത്യം ശിരസ്യേവ, രുഹ്യാ ച സര്വദേഹേ|” ഇതി| ആഗമസ്ത്വത്ര നാസ്തി||൨൮-൨൯||
Adhikarana dAruNakalakShaNam (30) · Śloka 30
ദാരുണാ കണ്ഡുരാ രൂക്ഷാ കേശഭൂമിഃ പ്രപാട്യതേ |
കഫമാരുതകോപേന വിദ്യാദ്ദാരുണകം തു തമ് ||൩൦||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते |
कफमारुतकोपेन विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३०||
(सु. नि. अ. १३) |
ദാരുണലക്ഷണമാഹ– ദാരുണേത്യാദി| ദാരുണേതി കഠിനാ| കഫമാരുതകോപേനേതി യദ്യപ്യുക്തം തഥാപി പിത്തരക്താനുബന്ധോऽപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തഥാഹി വിദേഹഃ– “യദത്ര പടലാഭാസം സരുജസ്കം ശിരസ്ത്വചി| പരുഷം ജായതേ ജന്തോസ്തസ്യ രൂപം വിശേഷതഃ|| തോദൈഃ സമന്വിതം വാതാത് സകണ്ഡൂഗൌരവം കഫാത്| സപിപാസം സദാഹാര്തിരാഗം പിത്താസ്രജം തഥാ||” ഇതി| അത്ര വചനേ സദാഹരാഗം ച പിത്താത്, സാര്തി തു രക്താത്, അര്തിര്ഹി രക്തജാऽപി ഭവതി| യദുക്തമ്– “രക്തം ഹി വ്യമ്ലതാം യാതി തച്ചേന്നാസ്തി ന ചാസ്തി രുക്|” ഇതി| ദാരുണം ‘രുക്ഖീ’ ഇതി ലോകേ||൩൦||
Adhikarana arUMShikAlakShaNam (31) · Śloka 31
അരൂംഷി ബഹുവക്ത്രാണി ബഹുക്ലേദീനി മൂര്ധ്നി തു |
കഫാസൃക്ക്രിമികോപേന നൃണാം വിദ്യാദരൂംഷികാമ് ||൩൧||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्ध्नि तु |
कफासृक्क्रिमिकोपेन नृणां विद्यादरूंषिकाम् ||३१||
(सु. नि. अ. १३) |
അരൂംഷികാമാഹ– അരൂംഷീത്യാദിനാ| അരൂംഷീതി വ്രണാഃ||൩൧||
Adhikarana palitalakShaNam (32) · Śloka 32
ക്രോധശോകശ്രമകൃതഃ ശരീരോഷ്മാ ശിരോഗതഃ |
പിത്തം ച കേശാന് പചതി പലിതം തേന ജായതേ ||൩൨||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः |
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३२||
(सु. नि. अ. १३) |
പലിതമാഹ– ക്രോധേത്യാദി| ശരീരോഷ്മേതി ദേഹാഗ്നിഃ| പിത്തം ചേതി പിത്തമപി ശിരോഗതം പലിതഹേതുഃ| നനു, പിത്തമേവാഗ്നിഃ, തത്ര തത്ര പിത്തസ്യ പാചകത്വേനാഭിധാനാത്; യദുക്തവാന് സുശ്രുതഃ– “ ന പാകഃ പിത്താദൃതേ” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി, തഥാ– “പിത്തേ തസ്മിന് പാചകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി, തഥാ സ ഏവ– “ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിരുപലഭ്യതേ, ആഗ്നേയേ തു പിത്തേ ദഹനപചനദാരണാദിഷ്വഭിവര്തമാനേऽഗ്നിദുപചാരഃ ക്രിയതേ അന്തരഗ്നിരിതി, ക്ഷീണേ ഹ്യഗ്നിഗുണേ തത്സമാനദ്രവ്യോപയോഗാദതിവൃദ്ധേ ശീതക്രിയോപയോഗാദാഗമാച്ച പശ്യാമഃ ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിഃ|” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി; ചരകാചാര്യോऽപ്യാഹ– “ദര്ശനം പക്തിരൂഷ്മാ ച ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ ദേഹമാര്ദവമ്| പ്രഭാപ്രസാദൌ മേധാ ച പിത്തകര്മാവികാരജമ്|” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി; പാകസ്യാന്യഥാനുപപത്ത്യാ ചാഗ്നേരങ്ഗീകാരഃ; കിഞ്ച മന്ദേऽഗ്നൌ പിത്തകരമരീചാദിദ്രവ്യോപയോഗാദഗ്നേര്വൃദ്ധിഃ, പിത്തപ്രതികൂലശീതമധുരാദിദ്രവ്യോപയോഗാച്ചോപശമ ഉപലഭ്യതേ; യദി ഹി പിത്താദ്ഭിന്നോऽഗ്നിഃ സ്യാത്തദാ പിത്തസ്യ വൃദ്ധിഹ്രാസാനുവിധാനമസ്യാനുപപന്നം സ്യാത്, ന ഹി തുഹിനകരമണ്ഡലേ ഹിമഭാജി അഹിമോപലമ്ഭഃ, അതുഹിനമണ്ഡലേ അഹിമഭാജി ഭഗവതി ഭാസ്കരേ അഭിമതഹിമോപലമ്ഭഃ, യദ്യതോ ഭിന്നം തത്തതോ ഭേദേനോപലഭ്യതേ, യഥാ സാഗരാദജഗരഃ, ന ചൈവം പിത്താദഗ്നിഃ, തത് കുതഃ പിത്താദഗ്നേഃ പൃഥഗുപാദാനമിതി? അത്ര പ്രത്യഭിധീയതേ– ന താവദന്തരഗ്നിഃ പിത്താദഭിന്നഃ, ഭേദസാധകപ്രമാണസ്യ ഭൂയഃ സദ്ഭാവാത്; തഥാഹ്യഭേദേ “സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇത്യത്ര, “സമപ്രകോപൌ ദോഷാണാം സര്വേഷാമഗ്നിസംശ്രയൌ” ഇത്യത്ര ച ദോഷപദലബ്ധത്വാദഗ്നേഃ പൃഥഗുപാദാനമസങ്ഗതം; തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേന ചേതി സ്വാത്മനി ക്രിയാവിരോധാദസങ്ഗതം; യത് പുനഃ “ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിഃ” ഇത്യാദ്യുക്തം തദ്ഭേദമേവ സാധയതി, ഉപചാരാഭിധാനാത്; ന ഹ്യഭേദേ ഉപചാരഃ സമ്ഭവതി| യദപ്യഗ്നേഃ പിത്തവൃദ്ധിഹ്രാസാനുവിധാനമഭിഹിതം തദപ്രയോജകം, ഭേദേऽപി സമാനത്വേന തദുപപത്തേഃ| യഥാ കഫവൃദ്ധിഹ്രാസകരസൌമ്യാഗ്നേയദ്രവ്യാഭ്യാം ശുക്രസ്യ വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ദൃഷ്ടൌ, ന ച കഫശുക്രയോരൈക്യം; കിഞ്ച ഘൃതം പിത്തശമനമഗ്നേശ്ച ദീപനം, പിത്തസ്യ സഞ്ചയാദൌ നാഗ്നേര്വൃദ്ധിഃ; പേയാദികം ചാഗ്നികരം, ന പിത്തകൃത്; തതശ്ച പിത്താദ്വിലക്ഷണോऽന്തരഗ്നിഃ| സ ച ദ്രവതേജഃസമുദായാത്മകസ്യ പിത്തസ്യ തേജോഭാഗോ ന ബഹിരനലവദ്ഭസ്മാങ്ഗാരാകാരഃ, സമുദായതശ്ച സമുദായീ അന്യ ഏവ കരചരണാദിഭ്യ ഇവ ശരീരമ്; അത്യന്തഭേദേന ചാഗ്രഹണം തസ്യ നിത്യസംശ്ലേഷണശാലിത്വാത്| പിത്തസ്യ തേജോംऽശഃ ഏവ പാച(വ)കഃ, തദാഹ ഭോജഃ– “ദൃഢമുഷ്ണോചിതം ഹ്യേതത് പിത്തോഷ്മാ പചതീതി യത്| മൂര്ഛിതോ രസവീര്യാഭ്യാം സമാനവ്യാനസംഹിതഃ||” ഇത്യാരഭ്യ, “തസ്മാത് തേജോമയം പിത്തം പിത്തോഷ്മാ യഃ സ പക്തിമാന്| സ കായാഗ്നിഃ സ കായോഷ്മാ സ പക്താ സ ച ജീവനഃ||” ഇതി| പിത്തൈകദേശത്വാത്തേജസി പിത്തോപചാരമാശ്രിത്യ സുശ്രുതേനോക്തമ്– “ ന പാകഃ പിത്താദൃതേ|” ഇതി, തഥാ “ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിഃ|” ഇതി| ഏവമന്യദപ്യഗ്നേരഭേദസാധകം വചനം സമാധേയമ്| നനു, യദി തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേനേത്യുക്തം, തത് കഥം പിത്തേനൈവാഗ്നേഃ പ്രശമനമഭിധീയതേ| യദുക്തം ചരകേ– “കട്വജീര്ണവിദാഹ്യമ്ലക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തമുല്ബണമ്| ആപ്ലാവയദ്ധന്ത്യനലം ജലം തപ്തമിവാനലമ്||” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി; ഉച്യതേ– യദാ കടുകേന രൂക്ഷോഷ്ണേന പിത്തം വൃദ്ധം ഭവതി, തദാ തേജോഭാഗരൂപായാഃ പിത്തസ്യാവസ്ഥായാ ഉല്ബണത്വാത്തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേനേതി സങ്ഗതം; യദാ അമ്ലലവണേന സ്നിഗ്ധോഷ്ണേന കഫാനുഗമനഭാജാ വൃദ്ധം പിത്തം തദാ പിത്തസ്യ ദ്രവാവസ്ഥായാ ഉദ്രിക്തത്വാത് നിര്വാപണമഗ്നേരുക്തമിതി| ജതുകണേऽപ്യുക്തമ്– “കുപിതേന വായുനാ ദീപസ്യേവാഗ്നേര്നിര്വാപണം, പിത്തേനോഷ്ണജലവത്, കഫേനാമ്ബുവത്|” ഇതി| തതശ്ച യുക്തമഗ്നേഃ പൃഥഗുപാദാനമിതി| അഗ്നിശ്ച പിത്തഗതത്വേന ക്രോധകൃതോ ഭവത്യേവ, ക്രോധേന പിത്തകോപാത്; ശോകശ്രമാഭ്യാം തു ജനിതവാതേന ശരീരോഷ്മണോऽപി വിക്ഷേപണാത് ശിരോഗതത്വം, തേനാനിലോऽപി ലഭ്യതേ, പിത്തം ച സാക്ഷാദുപാത്തം, ചകാരേണ ശ്ലേഷ്മാऽപി കേശശുക്ലതാകരോ ഗൃഹ്യതേ| ഏതേന ദോഷത്രയസഹിതശരീരോഷ്മാ പലിതഹേതുരിതി വാക്യാര്ഥശ്ചരകോക്താര്ഥേന സഹ സംവാദീ ഭവതി| യദാഹ– “തേജോऽനിലാദ്യൈഃ സഹ കേശഭൂമിം ദഗ്ധ്വാ തു കുര്യാത് ഖലിതം നരസ്യ| കിഞ്ചിത്തു ദഗ്ധ്വാ പലിതാനി കുര്യാദ്ധരിത്പ്രഭത്വം ച ശിരോരുഹാണാമ്||” (ച. ചി. അ. ൨) ഇതി| ഏതച്ചാകാലജപലിതവ്യാപകം ലക്ഷണമ്| കാലജേ തു ക്രോധാദിഗ്രഹണം കാരണാന്തരോപലക്ഷണം, തേന വയഃപരിണാമകൃതശ്ചോഷ്മാ ദോഷത്രയയുക്തഃ കാലജപലിതഹേതുഃ, അന്യഥാ കാലജപലിതസ്യ സങ്ഗ്രഹോ ന സ്യാത്| കിംവാ കാലജം സ്വാഭാവികത്വാദേവ നോച്യതേ| അന്യേ തു പിത്തഗതശ്ചേച്ഛരീരോഷ്മാ തത് കിമുഭയോരുപാദാനേനേത്യഭിധായ ശരീരോഷ്മാ പിത്തം ചേതി കര്തൃദ്വയമാചക്ഷതേ; തേന നാത്രൈകസ്മിന് വിഷയേ സമുച്ചയഃ, കിം തര്ഹി വിഷയഭേദാത്| കര്തൃദ്വയം; തത്ര ശരീരോഷ്മാ വൈകൃതം പലിതം കരോതി, പിത്തം ച പ്രാകൃതം പിത്തപ്രകൃതേഃ പലിതം കരോതി| യദുക്തമ്– “പിത്തപ്രകൃതിരകാലജവലീപലിതയുക്തശ്ച ഭവതി” ഇതി| ഏവം സ്വാഭാവികജരാപലിതമപി പിത്തേനൈവാസ്യ ഹേതോഃ ക്ലൃപ്തത്വാത്| ന ചോഷ്മകൃതത്വേന പലിതസ്യാദോഷജത്വപ്രസങ്ഗഃ, ഊഷ്മണഃ പിത്തധര്മത്വേന പിത്തേऽന്തര്ഭാവാത്||൩൨||
Adhikarana yuvAnapiDakAlakShaNam (33) · Śloka 34
ശാല്മലീകണ്ടകപ്രഖ്യാഃ കഫമാരുതരക്തജാഃ |
യുവാനപിഡകാ യൂനാം വിജ്ഞേയാ മുഖദൂഷികാഃ ||൩൩||
(സു. നി. അ. ൧൩) |൩൪|
View original
शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः |
युवानपिडका यूनां विज्ञेया मुखदूषिकाः ||३३||
(सु. नि. अ. १३) |३४|
യുവാനപിഡകാലക്ഷണമാഹ– ശാല്മലീത്യാദി| യുവാനപിഡകാ ലോകേ ‘വരണ്ഡകാ’ ഉച്യതേ| യൂനാമാനനപിഡകാ യുവാനപിഡകാ, പൃഷോദരാദിത്വാന്നകാരലോപഃ; ഏഷാ ച യൂനാമേവ, മുഖ ഏവ, സ്വഭാവാത്||൩൩||
Adhikarana padminIkaNTakalakShaNam (34) · Śloka 34
കണ്ടകൈരാചിതം വൃത്തം മണ്ഡലം പാണ്ഡുകണ്ഡുരമ് |
പദ്മിനീകണ്ടകപ്രഖ്യൈസ്തദാഖ്യം കഫവാതജമ് ||൩൪||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
कण्टकैराचितं वृत्तं मण्डलं पाण्डुकण्डुरम् |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||३४||
(सु. नि. अ. १३) |
പദ്മിനീകണ്ടകമാഹ– കണ്ടകൈരിത്യാദി| തദാഖ്യമിതി പദ്മിനീകണ്ടകാഖ്യമ്||൩൪||
Adhikarana jatumaNilakShaNam (35) · Śloka 35
സമമുത്സന്നമരുജം മണ്ഡലം കഫരക്തജമ് |
സഹജം ലക്ഷ്മ ചൈകേഷാം ലക്ഷ്യോ ജതുമണിസ്തു സഃ ||൩൫||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् |
सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिस्तु सः ||३५||
(सु. नि. अ. १३) |
ജതുമണിമാഹ– സമമിത്യാദി| സമം മസൃണമ്| ഉത്സന്നമുദ്ഗതമ്| അയം ‘ജടുല’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| കഫരക്തജമിതി പ്രാധാന്യേനോക്തം, തേന– ചരകോക്തം ത്രിദോഷജത്വമപ്യസ്യോപപന്നം ഭവതി| യദുക്തം തേന– “കൃഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധോ ജതുമണിര്ജ്ഞേയോ വാതോത്തരൈസ്ത്രിഭിഃ| അരുജം ത്വപരൈരുക്തം ലക്ഷ്മേത്യാഹുര്ഭിഷഗ്വരാഃ||” ഇതി| സഹജം ലക്ഷ്മ ചൈകേഷാമിതി ഏകേഷാമാചാര്യാണാം മതേന സഹജം ലക്ഷ്മ ലക്ഷണം സ്ത്രീപുംസയോരങ്ഗഭേദേന ശുഭാശുഭഫലപ്രദം ഭവതി| സഹജം ശരീരേണ സഹ ജാതം ജന്മകാലപ്രവൃത്തമിത്യര്ഥഃ||൩൫||
Adhikarana maShakalakShaNam (36) · Śloka 36
അവേദനം സ്ഥിരം ചൈവ യസ്മിന് ഗാത്രേ പ്രദൃശ്യതേ |
മാഷവത്കൃഷ്ണമുത്സന്നമനിലാന്മഷകം തു തത് ||൩൬||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
अवेदनं स्थिरं चैव यस्मिन् गात्रे प्रदृश्यते |
माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं तु तत् ||३६||
(सु. नि. अ. १३) |
മഷകലിങ്ഗമാഹ– അവേദനമിത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനമിതി ഗയദാസഃ; അചലമിതി യുക്തം, ഭോജേ മൃദ്വിതി പാഠാത്| മഷകമാദിശേദിതി മാഷശബ്ദാത് “ഇവേ പ്രതികൃതൌ” ഇതി കന്, നൈരുക്ത്യേന ച വിധിനാ ഹ്രസ്വത്വമ്| അത്ര ചകാരേണ കഫമേദസീ സമുച്ചീയേതേ| തഥാ ച ഭോജഃ– “വാതേരിതേ ത്വചി യദാ ദൂഷ്യേതേ കഫമേദസീ| ശ്ലക്ഷ്ണം മൃദു സവര്ണം ച കുരുതോ മഷകം വദേത്||” ഇതി||൩൬||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (37) · Śloka 37
കൃഷ്ണാനി തിലമാത്രാണി നീരുജാനി സമാനി ച |
വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്താന് വിദ്യാത്തിലകാലകാന് ||൩൭||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च |
वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||३७||
(सु. नि. अ. १३) |
തിലകാലകലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണാനീത്യാദി| ‘വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്’ ഇതി പാഠേ വാതപിത്താഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം കഫസ്യോച്ഛോഷഃ ശോഷണം തസ്മാത്| അന്യേ ചരകം ദൃഷ്ട്വാ ‘വാതപിത്താസൃഗുച്ഛോഷാത്’ ഇതി പഠന്തി| തഥാച ചരകഃ– “യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം ശോണിതം പ്രാപ്യ ശുഷ്യതി| തിലകാ വിപ്ലവാ വ്യങ്ഗാ നീലികാ ചാസ്യ ജായതേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി; അസ്മിന് വചനേ വാതോऽപ്യവഗന്തവ്യഃ, തേനാപി ശോഷസ്യ ക്രിയമാണത്വാത്| അന്യേऽപി തന്ത്രാന്തരം ദൃഷ്ട്വാ ‘വാതപിത്തകഫോത്സേകാത്’ ഇതി പഠന്തി| ഉത്സേകാദിത്യുദ്രേകാത്| തഥാഹി തന്ത്രാന്തരമ്– “മാരുതഃ പിത്തമാദായ കഫരക്തസമാശ്രിതഃ| ചിനോതി തിലമാത്രാണി ത്വചി തേ തിലകാലകാഃ||” ഇതി; കിന്ത്വസ്മിന്നപി തന്ത്രേ കഫരക്തസമാശ്രിത ഇത്യനേന കഫരക്തയോരാശ്രിതവാതേന പിത്തസഹിതേനോച്ഛോഷാദേവ തിലകാലകേ കാര്ഷ്ണ്യസ്യ സമ്ഭവോऽവഗമ്യതേ, തതശ്ച ‘വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്’ ഇതി പാഠോ യുജ്യതേ| ‘വാതപിത്തരസോദ്രേകാത്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൩൭||
Adhikarana nyacchalakShaNam (38) · Śloka 38
മഹദ്വാ യദി വാ ചാല്പം ശ്യാവം വാ യദി വാऽസിതമ് |
നീരുജം മണ്ഡലം ഗാത്രേ ന്യച്ഛമിത്യഭിധീയതേ ||൩൮||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
महद्वा यदि वा चाल्पं श्यावं वा यदि वाऽसितम् |
नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||३८||
(सु. नि. अ. १३) |
ന്യച്ഛലിങ്ഗമാഹ– മഹദ്വേത്യാദി| അസിതം കൃഷ്ണമ്| ‘നീരുജം മണ്ഡലമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സഹജം മണ്ഡലമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തേന ജന്മകാലപ്രവൃത്തം ന്യച്ഛമിച്ഛന്തി, അത ഏവ ന്യച്ഛസ്യ പര്യായേ ലാഞ്ഛനമിതി തൈഃ പഠ്യതേ| യഥാ– “ന്യച്ഛം ലാഞ്ഛനമുച്യതേ” ഇതി| ലാഞ്ഛനം ലക്ഷണമ്| അത്ര ഭോജവചനാത് പിത്തരക്താന്വിതോ വായുഃ കാരണമ്| യദാഹ– “രക്തപിത്താന്വിതോ വായുസ്ത്വക്പ്രദേശാശ്രിതോ യദാ| ജനയേന്മണ്ഡലം കൃഷ്ണം ശ്യാവം വാ ന്യച്ഛമാദിശേത്||” ഇതി| അത്ര ശ്യാവത്വപക്ഷേ മുഖേതരദേശ ഏവ സമ്ഭവേന ബഹുലത്വേന വ്യങ്ഗാദ്ഭേദോऽവഗന്തവ്യഃ||൩൮||
Adhikarana vya~ggalakShaNam (39) · Śloka 39
ക്രോധായാസപ്രകുപിതോ വായുഃ പിത്തേന സംയുതഃ |
മുഖമാഗത്യ സഹസാ മണ്ഡലം വിസൃജത്യതഃ ||൩൯||
നീരുജം തനുകം ശ്യാവം മുഖേ വ്യങ്ഗം തമാദിശേത് |
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः |
मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः ||३९||
नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १३) |
വ്യങ്ഗലിങ്ഗമാഹ– ക്രോധായാസേത്യാദി| ശ്യാവമിതി ശുക്ലാനുവിദ്ധകൃഷ്ണവര്ണമ്| അസ്യ ‘ഛ്യാവക’ ഇതി ‘മേഛേതാ’ ഇതി ച ലോകേ ഖ്യാതിഃ||൩൯||–
Adhikarana nIlikAlakShaNam (40) · Śloka 40
കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണം ഗാത്രേ മുഖേ വാ നീലികാം വിദുഃ ||൪൦||
View original
कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः ||४०||
നീലികാലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണമിത്യാദി| ഏവങ്ഗുണമിതി നീരുജതനുകമണ്ഡലധര്മമ്| വ്യങ്ഗോക്തദോഷോऽത്രാപി ബോദ്ധവ്യഃ, സമ്മൂര്ഛനവിശേഷാത്തു നീലത്വകാരീ| കൃഷ്ണന്യച്ഛാദതികൃഷ്ണത്വേന ഭിന്നാ നീലികാ, വ്യങ്ഗനീലികയോസ്തു വ്യക്ത ഏവ ഭേദഃ– ശ്യാവോ വ്യങ്ഗഃ, കൃഷ്ണാ നീലികാ; ഭോജേ തു നീലികാ ഗാത്ര ഏവോക്താ| യദുക്തമ്– “മാരുതഃ ക്രോധഹര്ഷാഭ്യാമൂര്ധ്വഗോ മുഖമാശ്രിതഃ| പിത്തേന സഹ സംയുക്തഃ കരോതി വദനത്വചി|| നീരുജം തനുകം ശ്യാവം വ്യങ്ഗം തമിതി നിര്ദിശേത്| കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണം ഗാത്രേ നീലികാം താം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൪൦||
Adhikarana parivartikAlakShaNam (41-43) · Śloka 43
മര്ദനാത് പീഡനാദ്വാऽതി തഥൈവാപ്യഭിഘാതതഃ |
മേഢ്രചര്മ യദാ വായുര്ഭജതേ സര്വതശ്ചരന് ||൪൧||
തദാ വാതോപസൃഷ്ടത്വാത്തച്ചര്മ പരിവര്തതേ |
മണേരധസ്താത് കോശശ്ച ഗ്രന്ഥിരൂപേണ ലമ്ബതേ ||൪൨||
സരുജാം വാതസമ്ഭൂതാം താം വിദ്യാത് പരിവര്തികാമ് |
സകണ്ഡൂഃ കഠിനാ വാപി സൈവ ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥിതാ ||൪൩||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
मर्दनात् पीडनाद्वाऽति तथैवाप्यभिघाततः |
मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन् ||४१||
तदा वातोपसृष्टत्वात्तच्चर्म परिवर्तते |
मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४२||
सरुजां वातसम्भूतां तां विद्यात् परिवर्तिकाम् |
सकण्डूः कठिना वापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता ||४३||
(सु. नि. अ. १३) |
മേഢ്രഗതാഭിഘാതജേ രോഗത്രയേ പരിവര്തികാമാഹ– മര്ദനാദിത്യാദി| പീഡനാദ്വാऽതീത്യതിശബ്ദോ മര്ദനപീഡനാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| അതിയോഗാദേവ തേ വാതം കോപയതഃ| സര്വതശ്ചരന്നിതി വ്യാനഃ, ‘സര്വതശ്ചരഃ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥ| പരിവര്തത ഇതി സര്വതോ വിവര്തതേ| കോഷ ഇതി ചര്മകോഷഃ| പരിവര്തികേതി വൃതധാതോഃ “രോഗാഖ്യായാം ണ്വുല് ബഹുലമ്” ഇതി ണ്വുല് (വൃത-ണക-ആപ്)| ഏവമവപാടികായാം ച ബോദ്ധവ്യമ്| അസ്യാം വാതജായാമപി പിത്താനുബന്ധാദ്ദാഹപാകൌ ഭവതഃ, കഫസമ്ബന്ധസ്തു ‘സകണ്ഡൂഃ കഠിനാ വാപി’ ഇത്യാദിനാऽഭിഹിതഃ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “മണേരധോ മേഢ്രചര്മ വ്യാനസ്തു പരിവര്തയേത്| സശൂലതോദദാഹാദ്യൈര്വിജ്ഞേയാ പരിവര്തികാ|| ശ്ലൈഷ്മികീ കഠിനാ സ്നിഗ്ധാ കണ്ഡൂമത്യല്പവേദനാ|” ഇതി||൪൧-൪൩||
Adhikarana avapATikAlakShaNam (44) · Śloka 44
അല്പീയഃഖാം യദാ ഹര്ഷാദ്ബലാദ്ഗച്ഛേത് സ്ത്രിയം നരഃ |
ഹസ്താഭിഘാതാദപി വാ ചര്മണ്യുദ്വര്തിതേ ബലാത് ||൪൪||
യസ്യാവപാട്യതേ ചര്മ താം വിദ്യാദവപാടികാമ് |
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बलाद्गच्छेत् स्त्रियं नरः |
हस्ताभिघातादपि वा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् ||४४||
यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् |
(सु. नि. अ. १३) |
അവപാടികാമാഹ– അല്പീയഃഖാമിത്യാദി| അല്പീയഃഖാമിത്യല്പതരം ഖം യോനിമുഖം യസ്യാഃ സാ തഥാ, കന്യാ ഹി അനാര്തവാ അല്പീയഃഖാ ഭവതി| അത്ര ഹേത്വന്തരം ഹസ്താഭിഘാതാദപി വേതി| ഉദ്വര്തിത ഇതി ഊര്ധ്വം വര്തിതേ| യസ്യാവപാട്യത ഇതി സ്വയമേവ വിദീര്യതേ| ഏഷാ ച പൃഥക് ദോഷത്രയേണാനുബധ്യതേ| തഥാ ച ഭോജഃ– “മര്ദനാദഭിഘാതാദ്വാ കന്യായോനിപ്രപീഡനാത്| ലക്ഷ്യതേ യദി മേഢ്രസ്യ ചര്മ ദര്ഭൈരിവ ക്ഷതമ്|| ജ്ഞേയാऽവപാടികാ സാ തു പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമന്വിതാ| വാതാത് സാ പരുഷാ രൂക്ഷാ ശൂലനിസ്തോദകാരിണീ|| പിത്താത് സദാഹാ രക്താദ്വാ ദാഹതൃഷ്ണാസമന്വിതാ| ശ്ലൈഷ്മികീ കഠിനാ സ്നിഗ്ധാ കണ്ഡൂമത്യല്പവേദനാ||” ഇതി||൪൪||–
Adhikarana niruddhaprakashalakShaNam (45-47) · Śloka 47
വാതോപസൃഷ്ടേ മേഢ്രേ വൈ ചര്മ സംശ്രയതേ മണിമ് ||൪൫||
മണിശ്ചര്മോപനദ്ധസ്തു മൂത്രസ്രോതോ രുണദ്ധി ച |
നിരുദ്ധപ്രകശേ തസ്മിന് മന്ദധാരമവേദനമ് ||൪൬||
മൂത്രം പ്രവര്തതേ ജന്തോര്മണിര്വിവ്രിയതേ ന ച |
നിരുദ്ധപ്രകശം വിദ്യാത് സരുജം വാതസമ്ഭവമ് ||൪൭||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
वातोपसृष्टे मेढ्रे वै चर्म संश्रयते मणिम् ||४५||
मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च |
निरुद्धप्रकशे तस्मिन् मन्दधारमवेदनम् ||४६||
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्विव्रियते न च |
निरुद्धप्रकशं विद्यात् सरुजं वातसम्भवम् ||४७||
(सु. नि. अ. १३) |
നിരുദ്ധപ്രകശമാഹ– വാതോപസൃഷ്ട ഇത്യാദി| സംശ്രയത ഇതി സമഗ്രം ശ്രയതേ, അത്രൈവ നീയത ഇത്യര്ഥഃ| അവപാടികാ ത്വരൂഢാ ചര്മസങ്കോചാന്നിരുദ്ധപ്രകശോ ഭവതീതി ബ്രുവതേ, സന്നിരുദ്ധഗുദവത് സ്വതന്ത്രോऽപി ഭവതീതി ശക്യതേ വക്തും; നിരുദ്ധപ്രകാശ ഇത്യസ്മിന്നര്ഥേ നിരുദ്ധപ്രകശഃ, നൈരുക്തേന ച രൂപസിദ്ധിഃ| മൂത്രസ്രോതഃ സങ്കുചിതചര്മപീഡനേന മണേഃ സ്വല്പദ്വാരത്വാന്മൂത്രസ്രോതോ രുണദ്ധി| അവേദനമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ സവേദനമിതി കേചിത്| അത്ര ഭോജാഭിപ്രായേണ വ്യാചക്ഷതേ– ഏകദാ നിരുദ്ധേ സ്രോതസി സവേദനമന്യദാ തു പ്രകാശേ മൂത്രം മന്ദധാരം പ്രവര്തതേ, മണിശ്ച നാവദീര്യതേ മൂത്രേണേതി| തഥാ ച ഭോജഃ– “മേഢ്രാന്തേ ചര്മണി യദാ മാരുതഃ കുപിതോ ഭൃശമ്| ദ്വാരം രുണദ്ധി സ ശനൈഃ പ്രകാശശ്ച മുഹുര്ഭവേത്|| മൂത്രം മൂത്രയതേ കൃച്ഛ്രാത് പ്രകാശസ്തു യദാ ഭവേത്| വാതോപസൃഷ്ടമേഢ്രസ്തു മണിര്ന ച വിദീര്യതേ|| നിരുദ്ധം ച പ്രകാശം ച വ്യാധിം വിദ്യാത് സുദാരുണമ്||” ഇതി| സുശ്രുതേ തു നിരുദ്ധപ്രകാശത്വാത് നിരുദ്ധപ്രകശഃ| മണിര്വിവ്രിയതേ ന ചേതി മണിര്വിവൃതോ ന ഭവതി||൪൫-൪൭||
Adhikarana sanniruddhagudalakShaNam (48-49) · Śloka 49
വേഗസന്ധാരണാദ്വായുര്വിഹതോ ഗുദസംശ്രിതഃ |
നിരുണദ്ധി മഹാസ്രോതഃ സൂക്ഷ്മദ്വാരം കരോതി ച ||൪൮||
മാര്ഗസ്യ സൌക്ഷ്മ്യാത് കൃച്ഛ്രേണ പുരീഷം തസ്യ ഗച്ഛതി |
സന്നിരുദ്ധഗുദം വ്യാധിമേതം വിദ്യാത് സുദാരുണമ് ||൪൯||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः |
निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||४८||
मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति |
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेतं विद्यात् सुदारुणम् ||४९||
(सु. नि. अ. १३) |
മൂത്രമാര്ഗരോധകനിരുദ്ധപ്രകാശാനന്തരം പുരീഷമാര്ഗരോധകം സന്നിരുദ്ധഗുദമാഹ– വേഗസന്ധാരണാദിത്യാദി| തസ്യേതി ഗുദസ്യ| ‘മഹത്സ്രോത’| ഇതി പാഠേ തു മഹത്സ്രോതോ ഗുദവിവരം, നിരുദ്ധപ്രകാശവദത്രാപി ചര്മസങ്കോചാത് സന്നിരുദ്ധഗുദമ്||൪൮-൪൯||
Adhikarana ahipUtanalakShaNam (50-51) · Śloka 51
ശകൃന്മൂത്രസമായുക്തേऽധൌതേऽപാനേ ശിശോര്ഭവേത് |
സ്വിന്നേ വാऽസ്നാപ്യമാനേ വാ കണ്ഡൂ രക്തകഫോദ്ഭവാ ||൫൦||
കണ്ഡൂയനാത്തതഃ ക്ഷിപ്രം സ്ഫോടഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ |
ഏകീഭൂതം വ്രണൈര്ഘോരം തം വിദ്യാദഹിപൂതനമ് ||൫൧||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् |
स्विन्ने वाऽस्नाप्यमाने वा कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५०||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते |
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५१||
(सु. नि. अ. १३) |
അഹിപൂതനമാഹ– ശകൃന്മൂത്രേത്യാദി| അപാന ഇതി ഗുദേ, സ്വിന്നേ സ്വേദവതി, അസ്നാപ്യമാനേ അക്രിയമാണക്ഷാലനേ; സ്വേദമലക്ലേദാദേവ കണ്ഡൂര്ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏകീഭൂതമിതി അപാനം വ്രണൈഃ സഹൈകീഭൂതമ്| അഹിപൂതനം ച ബാലാനാമേവ ഭവതി, ഭോജേ പുനരിദം ദുഷ്ടസ്തന്യപാനാദപി ഭവതീതി പഠിതമ്| യദുക്തമ്– “ദുഷ്ടസ്തന്യസ്യ പാനേന മലസ്യാക്ഷാലനേന ച| കണ്ഡൂദാഹരുജാവദ്ഭിഃ പിഡകൈശ്ച സമാചിതാ|| സമ്ഭവന്തി യഥാദോഷം ദാരുണാ ഹ്യഹിപൂതനാ||” ഇതി||൫൦-൫൧||
Adhikarana vRuShaNakacchUlakShaNam (52-53) · Śloka 53
സ്നാനോത്സാദനഹീനസ്യ മലോ വൃഷണസംസ്ഥിതഃ |
യദാ പ്രക്ലിദ്യതേ സ്വേദാത് കണ്ഡൂം ജനയതേ തദാ ||൫൨||
കണ്ഡൂയനാത്തതഃ ക്ഷിപ്രം സ്ഫോടഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ |
പ്രാഹുര്വൃഷണകച്ഛൂം താം ശ്ലേഷ്മരക്തപ്രകോപജാമ് ||൫൩||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः |
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं जनयते तदा ||५२||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते |
प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||५३||
(सु. नि. अ. १३) |
അഹിപൂതനാസമാനഹേതുലിങ്ഗതയാ ഗുദാശ്രയം ഗുദഭ്രംശമുല്ലങ്ഘ്യാനന്തരം വൃഷണകച്ഛൂമാഹ– സ്നാനോത്സാദനഹീനസ്യേത്യാദി| ഏഷാ ച നിദാനവിശേഷാത് പ്രായോ വൃഷണഭാവിത്വാത് വിശിഷ്ടചികിത്സോപയോഗിത്വാച്ച കുഷ്ടോക്തകച്ഛൂതോ ഭേദേന പഠ്യതേ||൫൨-൫൩||
Adhikarana gudabhraMshalakShaNam (54) · Śloka 54
പ്രവാഹണാതീസാരാഭ്യാം നിര്ഗച്ഛതി ഗുദം ബഹിഃ |
രൂക്ഷദുര്ബലദേഹസ്യ ഗുദഭ്രംശം തമാദിശേത് ||൫൪||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
View original
प्रवाहणातीसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः |
रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत् ||५४||
(सु. नि. अ. १३) |
ഗുദഭ്രംശലിങ്ഗമാഹ– പ്രവാഹണേത്യാദി| പ്രവാഹണം പ്രകര്ഷേണ കുന്ഥനമ്| ‘വാഹ പ്രയത്നേ’ ഇത്യസ്യ രൂപമ്| പ്രവാഹണേനാതിവേഗോദീരണേന വാതകോപഃ, അതീസാരേണ തു ധാതുക്ഷയാത്; യദി വാ പ്രവാഹണേനാതീസാരേണ ചാധോഗതമാരുതത്വേന ഗുദനിര്ഗമോ രൂക്ഷാദിദേഹസ്യ||൫൪||
Adhikarana varAhadaMShTralakShaNam (55) · Śloka 55
സദാഹോ രക്തപര്യന്തസ്ത്വക്പാകീ തീവ്രവേദനഃ |
കണ്ഡൂമാഞ്ജ്വരകാരീ ച സ സ്യാച്ഛൂകരദംഷ്ട്രകഃ ||൫൫||
View original
सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वक्पाकी तीव्रवेदनः |
कण्डूमाञ्ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः ||५५||
വരാഹദംഷ്ട്രലിങ്ഗമാഹ– സദാഹ ഇത്യാദി| അയം ‘വരാഹദാഢ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ||൫൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 55
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्षुद्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५५||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൫||