55. kṣudrarōganidānam

Adhikarana ajagallikAlakShaNam (1) · Śloka 1

అథ క్షుద్రరోగనిదానం | స్నిగ్ధాః సవర్ణా గ్రంథితా నీరుజో ముద్గసన్నిభాః | కఫవాతోత్థితా జ్ఞేయా బాలానామజగల్లికాః ||1|| (సు. ని. అ. 13) |

విసర్పాదీనామక్షుద్రహేతులక్షణచికిత్సితానామభిధానేన క్షుద్రహేతులక్షణచికిత్సితానాం క్షుద్రరోగాణాం పారిశేష్యాత్ క్షుద్రరోగనిదానం| నను, యది క్షుద్రత్వమేషాం హేతులక్షణచికిత్సాల్పత్వేన తర్హి అగ్నిరోహిణీవల్మీకాదీనాం త్రిదోషజత్వేన హేత్వాదిబాహుల్యాత్ కథం క్షుద్రత్వం? నైవం, బాహుల్యేన తావత్, ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతివత్; కింవా అవాంతరభేదవిరహః క్షుద్రత్వం, యేనాత్ర వక్తవ్యానామజగల్లికాదీనాం న దోషదూష్యాదికృతభూరిసంఖ్యాభేదేన వ్రణజ్వరాదివాన్నిర్దేశః, కింతు ప్రత్యేకం స్తోకసంఖ్యయాऽభిధానం తేషాం| అన్యస్త్వాహ– క్షుద్రశబ్దోऽల్పే రౌద్రే చ వర్తతే, తేన యథాయోగ్యం సర్వత్ర వ్యవస్థా దృశ్యతే; రౌద్రే క్షుద్రశబ్దో యథా– “క్షుద్రా మృగా యత్ర శాంతాశ్చేరురన్యైః సమం మృగైః|” ఇతి| క్షుద్రాణాం బాలానాం రోగాః క్షుద్రరోగా ఇతి కేచిత్| ఏవమప్యజగల్లికాహిపూతనాదీనామేవ పరిగ్రహో న త్వన్యేషాం| సంక్షేపేణ చతుశ్చత్వారింశద్వికారానత్ర వక్తవ్యాన్ క్రమేణ దర్శయతి– స్నిగ్ధేత్యాది| భోజే తు మూషికాకర్ణముష్కకోశఫలార్శఃప్రభృతయోऽధికవికారాః పఠ్యంతే, తే చ సుశ్రుతే వికారస్యానంత్యాదనుమతా ఏవ| బాలానామితి ప్రాయోభావిత్వాదుక్తం, తేనాబాలానామపి దృశ్యమానాః సంగచ్ఛంతే||1||

Adhikarana yavaprakhyAlakShaNam (2) · Śloka 2

యవాకారా సుకఠినా గ్రథితా మాంససంశ్రితా | పిడకా కఫవాతాభ్యాం యవప్రఖ్యేతి సోచ్యతే ||2|| (సు. ని. అ. 13) |

యవప్రఖ్యామాహ– యవాకారేత్యాది| యవాకారేతి యవవన్మధ్యే స్థూలా||2||

Adhikarana antrAlajIlakShaNam (3) · Śloka 3

ఘనామవక్త్రాం పిడకామున్నతాం పరిమండలాం | అంత్రాలజీమల్పపూయాం తాం విద్యాత్ కఫవాతజాం ||3|| (సు. ని. అ. 13) |

అంత్రాలజీమాహ– ఘనామిత్యాది| అంత్రాలజీ స్నాయుగతా భోజవచనాదవగంతవ్యా| యదుక్తం– “శ్లేష్మానిలౌ శ్రితౌ స్నాయుం పిడకాం పరిమండలాం| దుష్టౌ జనయతోऽవక్త్రామల్పపూయామకండురాం|| ఆమోదుంబరసంకాశాం విద్యాదంత్రాలజీం తు తాం||” ఇతి||3||

Adhikarana vivRutAlakShaNam (4) · Śloka 4

వివృతాస్యాం మహాదాహాం పక్వోదుంబరసన్నిభాం | వివృతామితి తాం విద్యాత్ పిత్తోత్థాం పరిమండలాం ||4|| (సు. ని. అ. 13) |

వివృతామాహ– వివృతాస్యామిత్యాది| పిత్తేనాధికపాకాద్వివృతముఖతాయాం వివృతాసంజ్ఞా||4||

Adhikarana kacchapikAlakShaNam (5) · Śloka 5

గ్రథితాః పంచ వా షడ్వా దారుణాః కచ్ఛపోపమాః | కఫానిలాభ్యాం పిడకా జ్ఞేయాః కచ్ఛపికా బుధైః ||5|| (సు. ని. అ. 13) |

కచ్ఛపికాలక్షణమాహ– గ్రథితా ఇత్యాది| దారుణాః కఠినాః| మధ్యోన్నతత్వేన పర్యంతాల్పత్వేన చ కచ్ఛపికాసంజ్ఞా||5||

Adhikarana valmIkalakShaNam (6-7) · Śloka 7

గ్రీవాంసకక్షాకరపాదదేశే సంధౌ గలే వా త్రిభిరేవ దోషైః | గ్రంథిః స వల్మీకవదక్రియాణాం జాతః క్రమేణైవ గతః ప్రవృద్ధిం ||6|| ముఖైరనేకైః స్రుతితోదవద్భిర్విసర్పవత్ సర్పతి చోన్నతాగ్రైః | వల్మీకమాహుర్భిషజో వికారం నిష్ప్రత్యనీకం చిరజం విశేషాత్ ||7||

వల్మీకలక్షణమాహ– గ్రీవాంసేత్యాది| వల్మీకవదిత్యనేన ప్రచురశిఖరత్వేన సముచ్ఛ్రితత్వం దూరావగాఢమూలత్వం చ ఖ్యాప్యతే| అత ఏవ చికిత్సాయామవగాఢమూలశోధనార్థమగ్నిక్షారాభ్యాం చికిత్సేదిత్యుక్తం||6-7||

Adhikarana indraviddhAlakShaNam (8) · Śloka 8

పద్మకర్ణికవన్మధ్యే పిడకాభిః సమాచితాం | ఇంద్రవిద్ధాం తు తాం విద్యాద్వాతపిత్తోత్థితాం భిషక్ ||8|| (సు. ని. అ. 13) |

ఇంద్రవిద్ధామాహ– పద్మకర్ణికవదిత్యాది| పద్మకర్ణికవన్మధ్యే ఇతి పద్మవరాటవత్||8||

Adhikarana gardabhikAlakShaNam (9) · Śloka 9

మండలం వృత్తముత్సన్నం సరక్తం పిడకాచితం | రుజాకరీం గర్దభికాం తాం విద్యాద్వాతపిత్తజాం ||9||

గర్దభికామాహ– మండలమిత్యాది| గర్దభికా యద్యపి సమానతంత్రే న పఠ్యతే, తథాऽపి సర్వత్ర సుశ్రుతేऽభిధీయతే; అవిగీతపాఠేన వ్యవస్థితైవ||9||

Adhikarana pAShANagardabhalakShaNam (10) · Śloka 10

వాతశ్లేష్మసముద్భూతః శ్వయథుర్హనుసంధిజః | స్థిరో మందరుజః స్నిగ్ధో జ్ఞేయః పాషాణగర్దభః ||10||

పాషాణగర్దభలక్షణమాహట్ఠ వాతేత్యాది| స్థిరః కఠినః, పాషాణవత్ కాఠిన్యాత్ పాషాణగర్దభః| పాషాణగర్దభః లోకే ‘గలవట్ట’ ఇతి ఖ్యాతః||10||

Adhikarana panasikAlakShaNam (11) · Śloka 11

కర్ణస్యాభ్యంతరే జాతాం పిడకాముగ్రవేదనాం | స్థిరాం పనసికాం తాం తు విద్యాద్వాతకఫోత్థితాం ||11||

పనసికామాహ– కర్ణస్యేత్యాది| ఏషా భోజే ‘సమంతతః’ ఇతి వచనాత్ కర్ణస్య బహిరపి భవతీతి కేచిద్వ్యాచక్షతే| యదుక్తం– “కఫవాతౌ ప్రకుపితౌ మాంసమాశ్రిత్య కర్ణయోః| సమంతతః పరిస్తబ్ధాం కురుతః పిడకాం స్థిరాం|| విషమాం దాహసంయుక్తాం విద్యాత్ పనసికాం తు తాం|” ఇతి| తత్తు న సమ్యక్, సమంతత ఇత్యస్య కర్ణాభ్యంతర ఏవోపపన్నత్వాత్| దృశ్యతే బాహ్యరంధ్రే శాలూకాకారేయమితి కేచిత్| అస్యాం వాతకఫజాయాం భోజే దాహపాఠో వికృతివిషమసమవాయాదధిష్ఠానభూతరక్తప్రభావాద్వాऽవగంతవ్యః||11||

Adhikarana jAlagardabhalakShaNam (12) · Śloka 12

విసర్పవత్ సర్పతి యః శోథస్తనురపాకవాన్ | దాహజ్వరకరః పిత్తాత్ స జ్ఞేయో జాలగర్దభః ||12|| (సు. ని. అ. 13) |

జాలగర్దభలక్షణమాహ– విసర్పవదిత్యాది| అపాకవానితి ఈషత్పాకవాన్, పిత్తకృతత్వేన సర్వథా పాకాభావస్యాయుక్తత్వాదితి చక్రః; కింతు పాకరహిత ఏవాయముపలభ్యతే [ పిత్తాదిత్యుద్భూతపిత్తాత్, తేన భోజోక్తం పిత్తోల్బణదోషత్రయజన్యత్వమస్యావిరుద్ధం భవతి| స యదాహ– “పిత్తోత్కటాస్త్రయో దోషా జనయంతి త్వగాశ్రితాః| శ్యావం రక్తం తనుం శోథమపాకం బహువేదనం|| విసర్పిణం సదాహం చ తృష్ణాజ్వరసమన్వితం| విసర్పమాహుస్తం వ్యాధిమపరే జాలగర్దభం||” ఇతి| జతుకర్ణస్త్వాహ– “ పిత్తాధికస్తత్ర తీవ్రదాహో రక్తపాకో విసర్పజ్వరకరో జాలగర్దభః|” ఇతి| అయమగ్నివాత ఇతి ఖ్యాతో వికారః||12||

Adhikarana irivellikA-kakShAlakShaNam (13-14) · Śloka 14

పిడకాముత్తమాంగస్థాం వృత్తాముగ్రరుజాజ్వరాం | సర్వాత్మికాం సర్వలింగాం జానీయాదిరివేల్లికాం ||13|| బాహుపార్శ్వాంసకక్షేషు కృష్ణస్ఫోటాం సవేదనాం | పిత్తప్రకోపసంభూతాం కక్షామిత్యభినిర్దిశేత్ ||14|| (సు. ని. అ. 13) |

ఇరివేల్లికాలక్షణమాహ– పిడకామిత్యాది| సర్వాత్మికాం సర్వలింగామితి సర్వాత్మికాం సర్వదోషజాం| సర్వాత్మికామిత్యనేనైవ సర్వలింగత్వే సిద్ధే పునః సర్వలింగామితి వచనం వికృతివిషమసమవాయారబ్ధలింగవ్యతిరేకేణ ప్రత్యేకదోషలింగయుక్తతాం ఖ్యాపయతి||13-14||

Adhikarana gandhamAlAlakShaNam (15) · Śloka 15

ఏకామేతాదృశీం దృష్ట్వా పిడకాం స్ఫోటసన్నిభాం | త్వగ్గతాం పిత్తకోపేన గంధమాలాం ప్రచక్షతే ||15|| (సు. ని. అ. 13) |

గంధమాలామాహ– ఏకామిత్యాది| ఏకామేతాదృశీమితి కక్షోక్తైకకృష్ణస్ఫోటసదృశీం||15||

Adhikarana agnirohiNIlakShaNam (16-17) · Śloka 17

కక్షభాగేషు యే స్ఫోటా జాయంతే మాంసదారణాః | అంతర్దాహజ్వరకరా దీప్తపావకసన్నిభాః ||16|| సప్తాహాద్వా దశాహాద్వా పక్షాద్వా హంతి మానవం | తామగ్నిరోహిణీం విద్యాదసాధ్యాం సర్వదోషజాం ||17|| (సు. ని. అ. 13) |

అగ్నిరోహిణీలక్షణమాహ– కక్షేత్యాది| సప్తాహాద్వా దశాహాద్వేత్యభిధానమసాధ్యత్వఖ్యాపకమనుపక్రమాద్బోద్ధవ్యం| ఉపక్రమాత్ పునరియం సాధ్యైవ, అత ఏవాస్యాశ్చికిత్సాభిధానం; చరకేణాప్యగ్నిరోహిణీం ప్రత్యభిహితం– “సంతి హ్యేవంవిధా రోగాః సాధ్యా దారుణసమ్మతాః| యే హన్యురనుపక్రాంతా మిథ్యారంభేణ వా పునః||” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి| తంత్రాంతరమపి– “పిత్తరక్తోత్కటా దోషాః ప్రదీప్తాంగారసన్నిభాన్| కక్షభాగేషు కుర్వంతి తీవ్రదాహరుజాజ్వరాన్|| మాంసావదారణాన్ స్ఫోటాన్ యే హన్యురనుపక్రమాత్| పక్షాద్దశాహాదర్వాగ్వా సా జ్ఞేయా వహ్నిరోహిణీ||” ఇతి| వాతపిత్తకఫాధిక్యాద్యథాక్రమం సప్తాహాదివికల్పః||16-17||

Adhikarana cippa-kunakhalakShaNam (18-19) · Śloka 19

నఖమాంసమధిష్ఠాయ వాయుః పిత్తః చ దేహినాం | కుర్వతే దాహపాకౌ చ తం వ్యాధిం చిప్పమాదిశేత్ ||18|| తదేవాల్పతరైర్దోషైః పరుషం కునఖం వదేత్ ||19|| (సు. ని. అ. 13) |

చిప్పమాహ– నఖేత్యాది| తం వ్యాధిం చిప్పమితి చిప్పమంగులీవేష్టకమితి ఖ్యాతం| చరకే త్వక్షతనామాయం వికారః| యదుక్తం– “రోగోऽక్షతశ్చర్మనఖాంతరే స్యాన్మాంసాస్రదోషీ భృశదాహపాకః|” (చ. చి. అ. 12) ఇతి||18-19||

Adhikarana anushayIlakShaNam (20) · Śloka 20

గంభీరామల్పసంరంభాం సవర్ణాముపరిస్థితాం | పాదస్యానుశయీం తాం తు విద్యాదంతఃప్రపాకినీం ||20|| (సు. ని. అ. 13) |

అనుశయీలక్షణమాహ– గంభీరామిత్యాది| గంభీరామిత్యంతఃపాకేన| అల్పసంరంభామిత్యల్పశోథాం||20||

Adhikarana vidArikAlakShaNam (21) · Śloka 21

విదారీకందవద్వృత్తా కక్షావంక్షణసంధిషు | విదారికా భవేద్రక్తా సర్వజా సర్వలక్షణా ||21|| (సు. ని. అ. 13) |

విదారీలక్షణమాహ– విదారీత్యాది| ‘విదారికా భవేద్రక్తా సర్వజా సర్వలక్షణా’ ఇత్యత్ర కేచిదసర్వజా, అసర్వలక్షణేతి ఉభయత్రాపి నఞః ప్రయోగమిచ్ఛంతి; తేనాసర్వజా ఇతి సర్వదోషైః సన్నిపతితైర్న భవతి, అసర్వలక్షణేతి సన్నిపాతలక్షణరహితేత్యర్థః| తేన ప్రత్యేకదోషద్వంద్వజత్వేన షడ్విధా సన్నిపాతమాత్రేణ న భవతీతి వాక్యార్థః| కింత్వయం పక్షో యద్యభిమతః స్యాదాచార్యస్య, తదా వ్యక్త్యర్థం ‘షడ్విధా ద్వ్యేకదోషజా’ ఇతి పదం కృతం స్యాత్; కించ బహుప్రపంచత్వేన క్షుద్రత్వాసంగతిశ్చ| అపరే ‘ సర్వజా సర్వలక్షణా’ ఇతి పఠంతి; తదపి న సంగతం, సర్వైర్దోషైర్న భవతి అథ సర్వదోషలక్షణా భవతి హంత తర్హి లింగినమంతరేణ లింగప్రాదుర్భావప్రసంగః| అన్యే తూత్తరపద ఏవ నఞః ప్రయోగాత్ ‘సర్వజాऽసర్వలక్షణా’ ఇతి వదంతి; తత్ర యది సర్వేషాం లక్షణాని సర్వలక్షణాని తాన్యవిద్యమానాని యస్యామితి, తదా కథం లింగమంతరేణ లింగినః పరోక్షస్య పరిచ్ఛేదోదయః| అథ సర్వాణి చ తాని లక్షణాని అవిద్యమానాని యస్యామితి, సన్నిపాతజత్వేऽప్యసంపూర్ణలక్షణేత్యర్థః| ఏతదపి న సంగతం, యద్యయం పక్షోऽభీష్టః స్యాత్తదాऽసర్వలక్షణేతి న వక్తవ్యమత్ర స్యాత్, సర్వత్ర న్యాయస్యాస్య సమానత్వాత్; హేత్వనురూపకోపబలేన హి సర్వత్ర సర్వార్ధాల్పలింగసంగతిః; అసంపూర్ణలక్షణత్వేన దోషాణాం హీనబలత్వం సమవృద్ధానామనారంభకత్వం వా శక్యమేవాస్మిన్ పక్షే వక్తుం, కింతు తన్నాద్రియంతే; తతశ్చోభయత్రాపి నఞః ప్రయోగం వినా ‘సర్వజా సర్వలక్షణా’ ఇతి పాఠో యుక్తః| సర్వజేత్యభిధాయాపి సర్వలక్షణేతి వచనమిరివేల్లికాయామివ ప్రకృతిసమసమవాయజన్యవాతాదిలక్షణదర్శనార్థం, తేన వికృతివిషమసమవాయజన్యాసాధ్యత్వాదిలక్షణాని న భవంతి| అస్మిన్నపి పాఠే సర్వజా సర్వైరేకాదిప్రకారైర్వాతాదిభిర్జన్యతే, ఏవం సర్వలక్షణేతి వక్తుం పార్యతే, కింతు క్షుద్రరోగత్వాద్దోషభేదేన గణనా న యుక్తా| చరకే త్వియం కఫమారుతజా పఠ్యతే| యదుక్తం– “జ్వరాన్వితా వంక్షణకక్షసంధౌ వర్తిర్నిరర్తిః కఠినా మతా యా| విదారికా సా కఫమారుతాభ్యాం|” (చ. చి. అ. 12) ఇతి| తేనాత్రాప్యల్పపిత్తయుక్తకఫవాతజత్వేన సర్వజత్వం జ్ఞేయం| యథా– జ్వరయోగేనాల్పపిత్తత్వం| యదుక్తం– “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా|” (వా. చి. అ. 1) ఇతి, “విదారీమితి తాం విద్యాత్ సర్వజాం సర్వలక్షణాం|” ఇతి పాఠాంతరే న కశ్చిద్వ్యాఖ్యానప్రపంచః||21||

Adhikarana sharkarArbudalakShaNam (22-24) · Śloka 24

ప్రాప్య మాంససిరాస్నాయూః శ్లేష్మా మేదస్తథాऽనిలః | గ్రంథిం కరోత్యసౌ భిన్నో మధుసర్పిర్వసానిభం ||22|| స్రవత్యాస్రావమనిలస్తత్ర వృద్ధిం గతః పునః | మాంసం సంశోష్య గ్రథితాం శర్కరాం జనయేత్తతః ||23|| దుర్గంధి క్లిన్నమత్యర్థం నానావర్ణం తతః సిరాః | స్రవంతి రక్తం సహసా తం విద్యాచ్ఛర్కరార్బుదం ||24|| (సు. ని. అ. 13) |

శర్కరామాహ– ప్రాప్యేత్యాది| ఇయమేవ శర్కరార్బుదస్య హేతుః| అస్యాం కఫానిలౌ దోషౌ, మాంససిరాస్నాయుమేదాంసి దూష్యాణి| అనిలస్తత్ర వృద్ధిం గత ఇతి పూర్వమేవ తావద్వృద్ధోऽనిలో ధాతుక్షయేణ వృద్ధిమతిశయేన గతో మాంసం విశోష్య కాఠిన్యాత్ శర్కరాతుల్యాం శర్కరాం జనయతి అతః శర్కరాయాస్తుల్యం శర్కరార్బుదం భవతి| దుర్గంధి క్లిన్నమిత్యాదినా శర్కరోత్పన్నం శర్కరార్బుదలక్షణం, శర్కరార్బుదం చ శర్కరావస్థైవేత్యేక ఏవాయం వికారః; తేన న సంఖ్యాతిరేకః| నానావర్ణమితి ఘృతమేదోవసావర్ణం రక్తం| తత ఇతి శర్కరార్బుదాదేవ| భోజేऽపి పఠ్యతే– “తమేవ భిన్నం దుర్గంధం ఘృతమేదోనిభం సిరాః| స్రవంతి స్రావమనిశం తదా స్యాచ్ఛర్కరార్బుదం||” ఇతి| తమేవేతి గ్రంథిం||22-24||

Adhikarana pAdadArIlakShaNam (25) · Śloka 25

పరిక్రమణశీలస్య వాయురత్యర్థరూక్షయోః | పాదయోః కురుతే దారీం పాదదారీం తమాదిశేత్ ||25|| (సు. ని. అ. 13) |

పాదదారీమాహ– పరిక్రమణశీలస్యేత్యాది| పరిక్రమణం పాదవిహరణం, దారీ దారణమాత్రం, విపాదికాకుష్ఠం తు పిడకా సవిదారణేతి భేదః||25||

Adhikarana kadaralakShaNam (26) · Śloka 26

శర్కరోన్మథితే పాదే క్షతే వా కంటకాదిభిః | గ్రంథిః కోలవదుత్సన్నో జాయతే కదరం హి తత్ ||26|| (సు. ని. అ. 13) |

కదరమాహ– శర్కరోన్మథిత ఇత్యాది| కదరం కోలాష్ఠీతి ఖ్యాతం| ‘కోలవత్’ ఇత్యస్య స్థానే ‘కీలవత్’ ఇతి పాఠాంతరం| కదరం హస్తేऽపి భవతి| తథాచ భోజః– “హస్తయోః పాదయోశ్చాపి గంభీరానుగతం ఖరం| మాంసకీలం జనయతః కుపితౌ కఫమారుతౌ|| సశల్యమివ తం దేశం మన్యతే తేన పీడితః| శర్కరాకదరం కేచిన్మన్యంతే వాతకంటకం||” ఇతి| కోలవదితి బదరవత్||26||

Adhikarana alasalakShaNam (27) · Śloka 27

క్లిన్నాంగుల్యంతరౌ పాదౌ కండూదాహరుజాన్వితౌ | దుష్టకర్దమసంస్పర్శాదలసం తం విభావయేత్ ||27|| (సు. ని. అ. 13) |

అలసకలక్షణమాహ– క్లిన్నేత్యాది| అయం కఫరక్తజో వికారః ‘పాకుయా’ ఇతి ఖ్యాతః| అత్ర కండూః కఫస్య, దాహరుజే రక్తస్య||27||

Adhikarana indraluptalakShaNam (28-29) · Śloka 29

రోమకూపానుగం పిత్తం వాతేన సహ మూర్ఛితం | ప్రచ్యావయతి రోమాణి తతః శ్లేష్మా సశోణితః ||28|| రుణద్ధి రోమకూపాంస్తు తతోऽన్యేషామసంభవః | తదింద్రలుప్తం ఖాలిత్యం రుహ్యేతి చ విభావ్యతే ||29|| (సు. ని. అ. 13) |

ఇంద్రలుప్తస్య లక్షణమాహ– రోమకూపేత్యాది| ఏతత్త్రిభిర్దోషైః సశోణితైః స్వభావాన్నియతకాలవ్యాపారైర్భవతి| ఏతచ్చ స్త్రీణాం న భవతీతి విదేహవచనాద్వ్యాఖ్యానయంతి| యదుక్తం– “అత్యంతసుకుమారాంగ్యో రజో దుష్టం స్రవంతి చ| అవ్యాయామరతా యస్మాత్తస్మాన్న ఖలితిః స్త్రియాః||” ఇతి| అవ్యాయామాద్వాతపిత్తయోరకోపేన నాతిరోమచ్యుతిః, రజఃస్రావేణ చ స్రోతోऽవరోధాభావాచ్చ్యుతానామపి రోమ్ణాం పునర్విరోహః; కింతు స్త్రీష్వపి ఖలితిదర్శనాత్ ప్రాయికం విదేహవచనం| ఖాలిత్యం రుహ్యేతి చ తస్య పర్యాయకథనం| తథాచ భోజః– “తదింద్రలుప్తమిత్యాహుః ఖల్లీం రుహ్యాం చ కేచన|” ఇతి| కార్తికస్త్వాహ– “ఇంద్రలుప్తం శ్మశ్రుణి భవతి, ఖాలిత్యం శిరస్యేవ, రుహ్యా చ సర్వదేహే|” ఇతి| ఆగమస్త్వత్ర నాస్తి||28-29||

Adhikarana dAruNakalakShaNam (30) · Śloka 30

దారుణా కండురా రూక్షా కేశభూమిః ప్రపాట్యతే | కఫమారుతకోపేన విద్యాద్దారుణకం తు తం ||30|| (సు. ని. అ. 13) |

దారుణలక్షణమాహ– దారుణేత్యాది| దారుణేతి కఠినా| కఫమారుతకోపేనేతి యద్యప్యుక్తం తథాపి పిత్తరక్తానుబంధోऽప్యత్ర ద్రష్టవ్యః| తథాహి విదేహః– “యదత్ర పటలాభాసం సరుజస్కం శిరస్త్వచి| పరుషం జాయతే జంతోస్తస్య రూపం విశేషతః|| తోదైః సమన్వితం వాతాత్ సకండూగౌరవం కఫాత్| సపిపాసం సదాహార్తిరాగం పిత్తాస్రజం తథా||” ఇతి| అత్ర వచనే సదాహరాగం చ పిత్తాత్, సార్తి తు రక్తాత్, అర్తిర్హి రక్తజాऽపి భవతి| యదుక్తం– “రక్తం హి వ్యమ్లతాం యాతి తచ్చేన్నాస్తి న చాస్తి రుక్|” ఇతి| దారుణం ‘రుక్ఖీ’ ఇతి లోకే||30||

Adhikarana arUMShikAlakShaNam (31) · Śloka 31

అరూంషి బహువక్త్రాణి బహుక్లేదీని మూర్ధ్ని తు | కఫాసృక్క్రిమికోపేన నృణాం విద్యాదరూంషికాం ||31|| (సు. ని. అ. 13) |

అరూంషికామాహ– అరూంషీత్యాదినా| అరూంషీతి వ్రణాః||31||

Adhikarana palitalakShaNam (32) · Śloka 32

క్రోధశోకశ్రమకృతః శరీరోష్మా శిరోగతః | పిత్తం చ కేశాన్ పచతి పలితం తేన జాయతే ||32|| (సు. ని. అ. 13) |

పలితమాహ– క్రోధేత్యాది| శరీరోష్మేతి దేహాగ్నిః| పిత్తం చేతి పిత్తమపి శిరోగతం పలితహేతుః| నను, పిత్తమేవాగ్నిః, తత్ర తత్ర పిత్తస్య పాచకత్వేనాభిధానాత్; యదుక్తవాన్ సుశ్రుతః– “ న పాకః పిత్తాదృతే” (సు. సూ. అ. 17) ఇతి, తథా– “పిత్తే తస్మిన్ పాచకోऽగ్నిరితి సంజ్ఞా” (సు. సూ. అ. 21) ఇతి, తథా స ఏవ– “న ఖలు పిత్తవ్యతిరేకేణాన్యోऽగ్నిరుపలభ్యతే, ఆగ్నేయే తు పిత్తే దహనపచనదారణాదిష్వభివర్తమానేऽగ్నిదుపచారః క్రియతే అంతరగ్నిరితి, క్షీణే హ్యగ్నిగుణే తత్సమానద్రవ్యోపయోగాదతివృద్ధే శీతక్రియోపయోగాదాగమాచ్చ పశ్యామః న ఖలు పిత్తవ్యతిరేకేణాన్యోऽగ్నిః|” (సు. సూ. అ. 21) ఇతి; చరకాచార్యోऽప్యాహ– “దర్శనం పక్తిరూష్మా చ క్షుత్తృష్ణా దేహమార్దవం| ప్రభాప్రసాదౌ మేధా చ పిత్తకర్మావికారజం|” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి; పాకస్యాన్యథానుపపత్త్యా చాగ్నేరంగీకారః; కించ మందేऽగ్నౌ పిత్తకరమరీచాదిద్రవ్యోపయోగాదగ్నేర్వృద్ధిః, పిత్తప్రతికూలశీతమధురాదిద్రవ్యోపయోగాచ్చోపశమ ఉపలభ్యతే; యది హి పిత్తాద్భిన్నోऽగ్నిః స్యాత్తదా పిత్తస్య వృద్ధిహ్రాసానువిధానమస్యానుపపన్నం స్యాత్, న హి తుహినకరమండలే హిమభాజి అహిమోపలంభః, అతుహినమండలే అహిమభాజి భగవతి భాస్కరే అభిమతహిమోపలంభః, యద్యతో భిన్నం తత్తతో భేదేనోపలభ్యతే, యథా సాగరాదజగరః, న చైవం పిత్తాదగ్నిః, తత్ కుతః పిత్తాదగ్నేః పృథగుపాదానమితి? అత్ర ప్రత్యభిధీయతే– న తావదంతరగ్నిః పిత్తాదభిన్నః, భేదసాధకప్రమాణస్య భూయః సద్భావాత్; తథాహ్యభేదే “సమదోషః సమాగ్నిశ్చ” (సు. సూ. అ. 15) ఇత్యత్ర, “సమప్రకోపౌ దోషాణాం సర్వేషామగ్నిసంశ్రయౌ” ఇత్యత్ర చ దోషపదలబ్ధత్వాదగ్నేః పృథగుపాదానమసంగతం; తీక్ష్ణః పిత్తేన చేతి స్వాత్మని క్రియావిరోధాదసంగతం; యత్ పునః “న ఖలు పిత్తవ్యతిరేకేణాన్యోऽగ్నిః” ఇత్యాద్యుక్తం తద్భేదమేవ సాధయతి, ఉపచారాభిధానాత్; న హ్యభేదే ఉపచారః సంభవతి| యదప్యగ్నేః పిత్తవృద్ధిహ్రాసానువిధానమభిహితం తదప్రయోజకం, భేదేऽపి సమానత్వేన తదుపపత్తేః| యథా కఫవృద్ధిహ్రాసకరసౌమ్యాగ్నేయద్రవ్యాభ్యాం శుక్రస్య వృద్ధిహ్రాసౌ దృష్టౌ, న చ కఫశుక్రయోరైక్యం; కించ ఘృతం పిత్తశమనమగ్నేశ్చ దీపనం, పిత్తస్య సంచయాదౌ నాగ్నేర్వృద్ధిః; పేయాదికం చాగ్నికరం, న పిత్తకృత్; తతశ్చ పిత్తాద్విలక్షణోऽంతరగ్నిః| స చ ద్రవతేజఃసముదాయాత్మకస్య పిత్తస్య తేజోభాగో న బహిరనలవద్భస్మాంగారాకారః, సముదాయతశ్చ సముదాయీ అన్య ఏవ కరచరణాదిభ్య ఇవ శరీరం; అత్యంతభేదేన చాగ్రహణం తస్య నిత్యసంశ్లేషణశాలిత్వాత్| పిత్తస్య తేజోంऽశః ఏవ పాచ(వ)కః, తదాహ భోజః– “దృఢముష్ణోచితం హ్యేతత్ పిత్తోష్మా పచతీతి యత్| మూర్ఛితో రసవీర్యాభ్యాం సమానవ్యానసంహితః||” ఇత్యారభ్య, “తస్మాత్ తేజోమయం పిత్తం పిత్తోష్మా యః స పక్తిమాన్| స కాయాగ్నిః స కాయోష్మా స పక్తా స చ జీవనః||” ఇతి| పిత్తైకదేశత్వాత్తేజసి పిత్తోపచారమాశ్రిత్య సుశ్రుతేనోక్తం– “ న పాకః పిత్తాదృతే|” ఇతి, తథా “న ఖలు పిత్తవ్యతిరేకేణాన్యోऽగ్నిః|” ఇతి| ఏవమన్యదప్యగ్నేరభేదసాధకం వచనం సమాధేయం| నను, యది తీక్ష్ణః పిత్తేనేత్యుక్తం, తత్ కథం పిత్తేనైవాగ్నేః ప్రశమనమభిధీయతే| యదుక్తం చరకే– “కట్వజీర్ణవిదాహ్యమ్లక్షారాద్యైః పిత్తముల్బణం| ఆప్లావయద్ధంత్యనలం జలం తప్తమివానలం||” (చ. చి. అ. 15) ఇతి; ఉచ్యతే– యదా కటుకేన రూక్షోష్ణేన పిత్తం వృద్ధం భవతి, తదా తేజోభాగరూపాయాః పిత్తస్యావస్థాయా ఉల్బణత్వాత్తీక్ష్ణః పిత్తేనేతి సంగతం; యదా అమ్లలవణేన స్నిగ్ధోష్ణేన కఫానుగమనభాజా వృద్ధం పిత్తం తదా పిత్తస్య ద్రవావస్థాయా ఉద్రిక్తత్వాత్ నిర్వాపణమగ్నేరుక్తమితి| జతుకణేऽప్యుక్తం– “కుపితేన వాయునా దీపస్యేవాగ్నేర్నిర్వాపణం, పిత్తేనోష్ణజలవత్, కఫేనాంబువత్|” ఇతి| తతశ్చ యుక్తమగ్నేః పృథగుపాదానమితి| అగ్నిశ్చ పిత్తగతత్వేన క్రోధకృతో భవత్యేవ, క్రోధేన పిత్తకోపాత్; శోకశ్రమాభ్యాం తు జనితవాతేన శరీరోష్మణోऽపి విక్షేపణాత్ శిరోగతత్వం, తేనానిలోऽపి లభ్యతే, పిత్తం చ సాక్షాదుపాత్తం, చకారేణ శ్లేష్మాऽపి కేశశుక్లతాకరో గృహ్యతే| ఏతేన దోషత్రయసహితశరీరోష్మా పలితహేతురితి వాక్యార్థశ్చరకోక్తార్థేన సహ సంవాదీ భవతి| యదాహ– “తేజోऽనిలాద్యైః సహ కేశభూమిం దగ్ధ్వా తు కుర్యాత్ ఖలితం నరస్య| కించిత్తు దగ్ధ్వా పలితాని కుర్యాద్ధరిత్ప్రభత్వం చ శిరోరుహాణాం||” (చ. చి. అ. 2) ఇతి| ఏతచ్చాకాలజపలితవ్యాపకం లక్షణం| కాలజే తు క్రోధాదిగ్రహణం కారణాంతరోపలక్షణం, తేన వయఃపరిణామకృతశ్చోష్మా దోషత్రయయుక్తః కాలజపలితహేతుః, అన్యథా కాలజపలితస్య సంగ్రహో న స్యాత్| కింవా కాలజం స్వాభావికత్వాదేవ నోచ్యతే| అన్యే తు పిత్తగతశ్చేచ్ఛరీరోష్మా తత్ కిముభయోరుపాదానేనేత్యభిధాయ శరీరోష్మా పిత్తం చేతి కర్తృద్వయమాచక్షతే; తేన నాత్రైకస్మిన్ విషయే సముచ్చయః, కిం తర్హి విషయభేదాత్| కర్తృద్వయం; తత్ర శరీరోష్మా వైకృతం పలితం కరోతి, పిత్తం చ ప్రాకృతం పిత్తప్రకృతేః పలితం కరోతి| యదుక్తం– “పిత్తప్రకృతిరకాలజవలీపలితయుక్తశ్చ భవతి” ఇతి| ఏవం స్వాభావికజరాపలితమపి పిత్తేనైవాస్య హేతోః క్లృప్తత్వాత్| న చోష్మకృతత్వేన పలితస్యాదోషజత్వప్రసంగః, ఊష్మణః పిత్తధర్మత్వేన పిత్తేऽంతర్భావాత్||32||

Adhikarana yuvAnapiDakAlakShaNam (33) · Śloka 34

శాల్మలీకంటకప్రఖ్యాః కఫమారుతరక్తజాః | యువానపిడకా యూనాం విజ్ఞేయా ముఖదూషికాః ||33|| (సు. ని. అ. 13) |34|

యువానపిడకాలక్షణమాహ– శాల్మలీత్యాది| యువానపిడకా లోకే ‘వరండకా’ ఉచ్యతే| యూనామాననపిడకా యువానపిడకా, పృషోదరాదిత్వాన్నకారలోపః; ఏషా చ యూనామేవ, ముఖ ఏవ, స్వభావాత్||33||

Adhikarana padminIkaNTakalakShaNam (34) · Śloka 34

కంటకైరాచితం వృత్తం మండలం పాండుకండురం | పద్మినీకంటకప్రఖ్యైస్తదాఖ్యం కఫవాతజం ||34|| (సు. ని. అ. 13) |

పద్మినీకంటకమాహ– కంటకైరిత్యాది| తదాఖ్యమితి పద్మినీకంటకాఖ్యం||34||

Adhikarana jatumaNilakShaNam (35) · Śloka 35

సమముత్సన్నమరుజం మండలం కఫరక్తజం | సహజం లక్ష్మ చైకేషాం లక్ష్యో జతుమణిస్తు సః ||35|| (సు. ని. అ. 13) |

జతుమణిమాహ– సమమిత్యాది| సమం మసృణం| ఉత్సన్నముద్గతం| అయం ‘జటుల’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| కఫరక్తజమితి ప్రాధాన్యేనోక్తం, తేన– చరకోక్తం త్రిదోషజత్వమప్యస్యోపపన్నం భవతి| యదుక్తం తేన– “కృష్ణః స్నిగ్ధో జతుమణిర్జ్ఞేయో వాతోత్తరైస్త్రిభిః| అరుజం త్వపరైరుక్తం లక్ష్మేత్యాహుర్భిషగ్వరాః||” ఇతి| సహజం లక్ష్మ చైకేషామితి ఏకేషామాచార్యాణాం మతేన సహజం లక్ష్మ లక్షణం స్త్రీపుంసయోరంగభేదేన శుభాశుభఫలప్రదం భవతి| సహజం శరీరేణ సహ జాతం జన్మకాలప్రవృత్తమిత్యర్థః||35||

Adhikarana maShakalakShaNam (36) · Śloka 36

అవేదనం స్థిరం చైవ యస్మిన్ గాత్రే ప్రదృశ్యతే | మాషవత్కృష్ణముత్సన్నమనిలాన్మషకం తు తత్ ||36|| (సు. ని. అ. 13) |

మషకలింగమాహ– అవేదనమిత్యాది| స్థిరం కఠినమితి గయదాసః; అచలమితి యుక్తం, భోజే మృద్వితి పాఠాత్| మషకమాదిశేదితి మాషశబ్దాత్ “ఇవే ప్రతికృతౌ” ఇతి కన్, నైరుక్త్యేన చ విధినా హ్రస్వత్వం| అత్ర చకారేణ కఫమేదసీ సముచ్చీయేతే| తథా చ భోజః– “వాతేరితే త్వచి యదా దూష్యేతే కఫమేదసీ| శ్లక్ష్ణం మృదు సవర్ణం చ కురుతో మషకం వదేత్||” ఇతి||36||

Adhikarana tilakAlakalakShaNam (37) · Śloka 37

కృష్ణాని తిలమాత్రాణి నీరుజాని సమాని చ | వాతపిత్తకఫోచ్ఛోషాత్తాన్ విద్యాత్తిలకాలకాన్ ||37|| (సు. ని. అ. 13) |

తిలకాలకలక్షణమాహ– కృష్ణానీత్యాది| ‘వాతపిత్తకఫోచ్ఛోషాత్’ ఇతి పాఠే వాతపిత్తాభ్యాం హేతుభ్యాం కఫస్యోచ్ఛోషః శోషణం తస్మాత్| అన్యే చరకం దృష్ట్వా ‘వాతపిత్తాసృగుచ్ఛోషాత్’ ఇతి పఠంతి| తథాచ చరకః– “యస్య పిత్తం ప్రకుపితం శోణితం ప్రాప్య శుష్యతి| తిలకా విప్లవా వ్యంగా నీలికా చాస్య జాయతే||” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి; అస్మిన్ వచనే వాతోऽప్యవగంతవ్యః, తేనాపి శోషస్య క్రియమాణత్వాత్| అన్యేऽపి తంత్రాంతరం దృష్ట్వా ‘వాతపిత్తకఫోత్సేకాత్’ ఇతి పఠంతి| ఉత్సేకాదిత్యుద్రేకాత్| తథాహి తంత్రాంతరం– “మారుతః పిత్తమాదాయ కఫరక్తసమాశ్రితః| చినోతి తిలమాత్రాణి త్వచి తే తిలకాలకాః||” ఇతి; కింత్వస్మిన్నపి తంత్రే కఫరక్తసమాశ్రిత ఇత్యనేన కఫరక్తయోరాశ్రితవాతేన పిత్తసహితేనోచ్ఛోషాదేవ తిలకాలకే కార్ష్ణ్యస్య సంభవోऽవగమ్యతే, తతశ్చ ‘వాతపిత్తకఫోచ్ఛోషాత్’ ఇతి పాఠో యుజ్యతే| ‘వాతపిత్తరసోద్రేకాత్’ ఇతి పాఠాంతరం||37||

Adhikarana nyacchalakShaNam (38) · Śloka 38

మహద్వా యది వా చాల్పం శ్యావం వా యది వాऽసితం | నీరుజం మండలం గాత్రే న్యచ్ఛమిత్యభిధీయతే ||38|| (సు. ని. అ. 13) |

న్యచ్ఛలింగమాహ– మహద్వేత్యాది| అసితం కృష్ణం| ‘నీరుజం మండలం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘సహజం మండలం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తేన జన్మకాలప్రవృత్తం న్యచ్ఛమిచ్ఛంతి, అత ఏవ న్యచ్ఛస్య పర్యాయే లాంఛనమితి తైః పఠ్యతే| యథా– “న్యచ్ఛం లాంఛనముచ్యతే” ఇతి| లాంఛనం లక్షణం| అత్ర భోజవచనాత్ పిత్తరక్తాన్వితో వాయుః కారణం| యదాహ– “రక్తపిత్తాన్వితో వాయుస్త్వక్ప్రదేశాశ్రితో యదా| జనయేన్మండలం కృష్ణం శ్యావం వా న్యచ్ఛమాదిశేత్||” ఇతి| అత్ర శ్యావత్వపక్షే ముఖేతరదేశ ఏవ సంభవేన బహులత్వేన వ్యంగాద్భేదోऽవగంతవ్యః||38||

Adhikarana vya~ggalakShaNam (39) · Śloka 39

క్రోధాయాసప్రకుపితో వాయుః పిత్తేన సంయుతః | ముఖమాగత్య సహసా మండలం విసృజత్యతః ||39|| నీరుజం తనుకం శ్యావం ముఖే వ్యంగం తమాదిశేత్ | (సు. ని. అ. 13) |

వ్యంగలింగమాహ– క్రోధాయాసేత్యాది| శ్యావమితి శుక్లానువిద్ధకృష్ణవర్ణం| అస్య ‘ఛ్యావక’ ఇతి ‘మేఛేతా’ ఇతి చ లోకే ఖ్యాతిః||39||–

Adhikarana nIlikAlakShaNam (40) · Śloka 40

కృష్ణమేవంగుణం గాత్రే ముఖే వా నీలికాం విదుః ||40||

నీలికాలక్షణమాహ– కృష్ణమేవంగుణమిత్యాది| ఏవంగుణమితి నీరుజతనుకమండలధర్మం| వ్యంగోక్తదోషోऽత్రాపి బోద్ధవ్యః, సమ్మూర్ఛనవిశేషాత్తు నీలత్వకారీ| కృష్ణన్యచ్ఛాదతికృష్ణత్వేన భిన్నా నీలికా, వ్యంగనీలికయోస్తు వ్యక్త ఏవ భేదః– శ్యావో వ్యంగః, కృష్ణా నీలికా; భోజే తు నీలికా గాత్ర ఏవోక్తా| యదుక్తం– “మారుతః క్రోధహర్షాభ్యామూర్ధ్వగో ముఖమాశ్రితః| పిత్తేన సహ సంయుక్తః కరోతి వదనత్వచి|| నీరుజం తనుకం శ్యావం వ్యంగం తమితి నిర్దిశేత్| కృష్ణమేవంగుణం గాత్రే నీలికాం తాం వినిర్దిశేత్||” ఇతి||40||

Adhikarana parivartikAlakShaNam (41-43) · Śloka 43

మర్దనాత్ పీడనాద్వాऽతి తథైవాప్యభిఘాతతః | మేఢ్రచర్మ యదా వాయుర్భజతే సర్వతశ్చరన్ ||41|| తదా వాతోపసృష్టత్వాత్తచ్చర్మ పరివర్తతే | మణేరధస్తాత్ కోశశ్చ గ్రంథిరూపేణ లంబతే ||42|| సరుజాం వాతసంభూతాం తాం విద్యాత్ పరివర్తికాం | సకండూః కఠినా వాపి సైవ శ్లేష్మసముత్థితా ||43|| (సు. ని. అ. 13) |

మేఢ్రగతాభిఘాతజే రోగత్రయే పరివర్తికామాహ– మర్దనాదిత్యాది| పీడనాద్వాऽతీత్యతిశబ్దో మర్దనపీడనాభ్యాం సహ సంబధ్యతే| అతియోగాదేవ తే వాతం కోపయతః| సర్వతశ్చరన్నితి వ్యానః, ‘సర్వతశ్చరః’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థ| పరివర్తత ఇతి సర్వతో వివర్తతే| కోష ఇతి చర్మకోషః| పరివర్తికేతి వృతధాతోః “రోగాఖ్యాయాం ణ్వుల్ బహులం” ఇతి ణ్వుల్ (వృత-ణక-ఆప్)| ఏవమవపాటికాయాం చ బోద్ధవ్యం| అస్యాం వాతజాయామపి పిత్తానుబంధాద్దాహపాకౌ భవతః, కఫసంబంధస్తు ‘సకండూః కఠినా వాపి’ ఇత్యాదినాऽభిహితః| భోజేऽప్యుక్తం– “మణేరధో మేఢ్రచర్మ వ్యానస్తు పరివర్తయేత్| సశూలతోదదాహాద్యైర్విజ్ఞేయా పరివర్తికా|| శ్లైష్మికీ కఠినా స్నిగ్ధా కండూమత్యల్పవేదనా|” ఇతి||41-43||

Adhikarana avapATikAlakShaNam (44) · Śloka 44

అల్పీయఃఖాం యదా హర్షాద్బలాద్గచ్ఛేత్ స్త్రియం నరః | హస్తాభిఘాతాదపి వా చర్మణ్యుద్వర్తితే బలాత్ ||44|| యస్యావపాట్యతే చర్మ తాం విద్యాదవపాటికాం | (సు. ని. అ. 13) |

అవపాటికామాహ– అల్పీయఃఖామిత్యాది| అల్పీయఃఖామిత్యల్పతరం ఖం యోనిముఖం యస్యాః సా తథా, కన్యా హి అనార్తవా అల్పీయఃఖా భవతి| అత్ర హేత్వంతరం హస్తాభిఘాతాదపి వేతి| ఉద్వర్తిత ఇతి ఊర్ధ్వం వర్తితే| యస్యావపాట్యత ఇతి స్వయమేవ విదీర్యతే| ఏషా చ పృథక్ దోషత్రయేణానుబధ్యతే| తథా చ భోజః– “మర్దనాదభిఘాతాద్వా కన్యాయోనిప్రపీడనాత్| లక్ష్యతే యది మేఢ్రస్య చర్మ దర్భైరివ క్షతం|| జ్ఞేయాऽవపాటికా సా తు పృథగ్దోషైః సమన్వితా| వాతాత్ సా పరుషా రూక్షా శూలనిస్తోదకారిణీ|| పిత్తాత్ సదాహా రక్తాద్వా దాహతృష్ణాసమన్వితా| శ్లైష్మికీ కఠినా స్నిగ్ధా కండూమత్యల్పవేదనా||” ఇతి||44||–

Adhikarana niruddhaprakashalakShaNam (45-47) · Śloka 47

వాతోపసృష్టే మేఢ్రే వై చర్మ సంశ్రయతే మణిం ||45|| మణిశ్చర్మోపనద్ధస్తు మూత్రస్రోతో రుణద్ధి చ | నిరుద్ధప్రకశే తస్మిన్ మందధారమవేదనం ||46|| మూత్రం ప్రవర్తతే జంతోర్మణిర్వివ్రియతే న చ | నిరుద్ధప్రకశం విద్యాత్ సరుజం వాతసంభవం ||47|| (సు. ని. అ. 13) |

నిరుద్ధప్రకశమాహ– వాతోపసృష్ట ఇత్యాది| సంశ్రయత ఇతి సమగ్రం శ్రయతే, అత్రైవ నీయత ఇత్యర్థః| అవపాటికా త్వరూఢా చర్మసంకోచాన్నిరుద్ధప్రకశో భవతీతి బ్రువతే, సన్నిరుద్ధగుదవత్ స్వతంత్రోऽపి భవతీతి శక్యతే వక్తుం; నిరుద్ధప్రకాశ ఇత్యస్మిన్నర్థే నిరుద్ధప్రకశః, నైరుక్తేన చ రూపసిద్ధిః| మూత్రస్రోతః సంకుచితచర్మపీడనేన మణేః స్వల్పద్వారత్వాన్మూత్రస్రోతో రుణద్ధి| అవేదనమిత్యస్య స్థానే సవేదనమితి కేచిత్| అత్ర భోజాభిప్రాయేణ వ్యాచక్షతే– ఏకదా నిరుద్ధే స్రోతసి సవేదనమన్యదా తు ప్రకాశే మూత్రం మందధారం ప్రవర్తతే, మణిశ్చ నావదీర్యతే మూత్రేణేతి| తథా చ భోజః– “మేఢ్రాంతే చర్మణి యదా మారుతః కుపితో భృశం| ద్వారం రుణద్ధి స శనైః ప్రకాశశ్చ ముహుర్భవేత్|| మూత్రం మూత్రయతే కృచ్ఛ్రాత్ ప్రకాశస్తు యదా భవేత్| వాతోపసృష్టమేఢ్రస్తు మణిర్న చ విదీర్యతే|| నిరుద్ధం చ ప్రకాశం చ వ్యాధిం విద్యాత్ సుదారుణం||” ఇతి| సుశ్రుతే తు నిరుద్ధప్రకాశత్వాత్ నిరుద్ధప్రకశః| మణిర్వివ్రియతే న చేతి మణిర్వివృతో న భవతి||45-47||

Adhikarana sanniruddhagudalakShaNam (48-49) · Śloka 49

వేగసంధారణాద్వాయుర్విహతో గుదసంశ్రితః | నిరుణద్ధి మహాస్రోతః సూక్ష్మద్వారం కరోతి చ ||48|| మార్గస్య సౌక్ష్మ్యాత్ కృచ్ఛ్రేణ పురీషం తస్య గచ్ఛతి | సన్నిరుద్ధగుదం వ్యాధిమేతం విద్యాత్ సుదారుణం ||49|| (సు. ని. అ. 13) |

మూత్రమార్గరోధకనిరుద్ధప్రకాశానంతరం పురీషమార్గరోధకం సన్నిరుద్ధగుదమాహ– వేగసంధారణాదిత్యాది| తస్యేతి గుదస్య| ‘మహత్స్రోత’| ఇతి పాఠే తు మహత్స్రోతో గుదవివరం, నిరుద్ధప్రకాశవదత్రాపి చర్మసంకోచాత్ సన్నిరుద్ధగుదం||48-49||

Adhikarana ahipUtanalakShaNam (50-51) · Śloka 51

శకృన్మూత్రసమాయుక్తేऽధౌతేऽపానే శిశోర్భవేత్ | స్విన్నే వాऽస్నాప్యమానే వా కండూ రక్తకఫోద్భవా ||50|| కండూయనాత్తతః క్షిప్రం స్ఫోటః స్రావశ్చ జాయతే | ఏకీభూతం వ్రణైర్ఘోరం తం విద్యాదహిపూతనం ||51|| (సు. ని. అ. 13) |

అహిపూతనమాహ– శకృన్మూత్రేత్యాది| అపాన ఇతి గుదే, స్విన్నే స్వేదవతి, అస్నాప్యమానే అక్రియమాణక్షాలనే; స్వేదమలక్లేదాదేవ కండూర్భవతీత్యర్థః| ఏకీభూతమితి అపానం వ్రణైః సహైకీభూతం| అహిపూతనం చ బాలానామేవ భవతి, భోజే పునరిదం దుష్టస్తన్యపానాదపి భవతీతి పఠితం| యదుక్తం– “దుష్టస్తన్యస్య పానేన మలస్యాక్షాలనేన చ| కండూదాహరుజావద్భిః పిడకైశ్చ సమాచితా|| సంభవంతి యథాదోషం దారుణా హ్యహిపూతనా||” ఇతి||50-51||

Adhikarana vRuShaNakacchUlakShaNam (52-53) · Śloka 53

స్నానోత్సాదనహీనస్య మలో వృషణసంస్థితః | యదా ప్రక్లిద్యతే స్వేదాత్ కండూం జనయతే తదా ||52|| కండూయనాత్తతః క్షిప్రం స్ఫోటః స్రావశ్చ జాయతే | ప్రాహుర్వృషణకచ్ఛూం తాం శ్లేష్మరక్తప్రకోపజాం ||53|| (సు. ని. అ. 13) |

అహిపూతనాసమానహేతులింగతయా గుదాశ్రయం గుదభ్రంశముల్లంఘ్యానంతరం వృషణకచ్ఛూమాహ– స్నానోత్సాదనహీనస్యేత్యాది| ఏషా చ నిదానవిశేషాత్ ప్రాయో వృషణభావిత్వాత్ విశిష్టచికిత్సోపయోగిత్వాచ్చ కుష్టోక్తకచ్ఛూతో భేదేన పఠ్యతే||52-53||

Adhikarana gudabhraMshalakShaNam (54) · Śloka 54

ప్రవాహణాతీసారాభ్యాం నిర్గచ్ఛతి గుదం బహిః | రూక్షదుర్బలదేహస్య గుదభ్రంశం తమాదిశేత్ ||54|| (సు. ని. అ. 13) |

గుదభ్రంశలింగమాహ– ప్రవాహణేత్యాది| ప్రవాహణం ప్రకర్షేణ కుంథనం| ‘వాహ ప్రయత్నే’ ఇత్యస్య రూపం| ప్రవాహణేనాతివేగోదీరణేన వాతకోపః, అతీసారేణ తు ధాతుక్షయాత్; యది వా ప్రవాహణేనాతీసారేణ చాధోగతమారుతత్వేన గుదనిర్గమో రూక్షాదిదేహస్య||54||

Adhikarana varAhadaMShTralakShaNam (55) · Śloka 55

సదాహో రక్తపర్యంతస్త్వక్పాకీ తీవ్రవేదనః | కండూమాంజ్వరకారీ చ స స్యాచ్ఛూకరదంష్ట్రకః ||55||

వరాహదంష్ట్రలింగమాహ– సదాహ ఇత్యాది| అయం ‘వరాహదాఢ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః||55||

Adhikarana puShpikA · Śloka 55

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే క్షుద్రరోగనిదానం సమాప్తం ||55||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం క్షుద్రరోగనిదానం సమాప్తం||55||