49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

અથ કુષ્ઠનિદાનમ્ | વિરોધીન્યન્નપાનાનિ દ્રવસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ | ભજતામાગતાં છર્દિં વેગાંશ્ચાન્યાન્ પ્રતિઘ્નતામ્ ||૧|| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વા નિષેવિણામ્ | ઘર્મશ્રમભયાર્તાનાં દ્રુતં શીતામ્બુસેવિનામ્ ||૨|| અજીર્ણાધ્યશિનાં ચૈવ પઞ્ચકર્માપચારિણામ્ | નવાન્નદધિમત્સ્યાતિલવણામ્લનિષેવિણામ્ ||૩|| માષમૂલકપિષ્ટાન્નતિલક્ષીરગુડાશિનામ્ | વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણેઽન્ને નિદ્રાં ચ ભજતાં દિવા ||૪|| વિપ્રાન્ ગુરૂન્ ધર્ષયતાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્ | વાતાદયસ્ત્રયો દુષ્ટાસ્ત્વગ્રક્તં માંસમમ્બુ ચ ||૫|| દૂષયન્તિ સ કુષ્ઠાનાં સપ્તકો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ | અતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચ ||૬|| (ચ. ચિ. અ. ૭) |

અષ્ટાદશસઙ્ખ્યારૂપેણ તુલ્યત્વાત્ કુષ્ઠનિદાનમુચ્યતે| વિશેષેણ કુષ્ઠજનકં નિદાનમાહ– વિરોધીનીત્યાદિ| વિરોધીનિ “ન મત્સ્યાન્ પયસાઽભ્યવહરેત્” (ચ. સૂ. અ. ૨૬) ઇત્યાદિનોક્તાનિ| ભજતામિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે| આગતામિતિ ઉપસ્થિતવેગામ્| વેગાંશ્ચાન્યાનિતિ મૂત્રપુરીષાદિવેગાન્| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વેતિ ભુક્ત્વા વ્યાયામમતિયુજ્ય સન્તાપમતિયુજ્ય ચ નિષેવિણામિતિ એતયોરેવ સેવનશીલાનાં; નિષેવિણામિત્યનેન સહ પ્રથમતઃ સમ્બન્ધે કૃદ્યોગલક્ષણા ષષ્ઠી સ્યાત્, તતશ્ચ વ્યાયામસ્યાતિસન્તાપસ્યાતિનિષેવિણામિતિ પ્રયોગઃ પ્રસજ્યેત| “શીતોષ્ણલઙ્ઘનાહારાન્ ક્રમં મુક્ત્વા નિષેવિણામ્” ઇતિ પાઠાન્તરે શીતોષ્ણાદીનાં યદા યેન ક્રમેણ સેવ્યત્વમુક્તં, તદ્વૈપરીત્યેન તાન્ સેવ્યમાનાન્| શીતોષ્ણલઙ્ઘનાહારાનિત્યનન્તરં પ્રતીતિ દ્રષ્ટવ્યં, તેન શીતોષ્ણાદીન્ પ્રતિ યઃ ક્રમસ્તં મુક્ત્વા એતેષામેવ નિષેવિણામ્| ઘર્મશ્રમભયાર્તાનામિતિ ઘર્માદિભિરાર્તત્વે સતિ દ્રુતમવિશ્રમ્ય શીતામ્બુસેવિનામ્| ઘર્મ આતપઃ| અજીર્ણાધ્યશિનામિતિ અજીર્ણમામમન્નમ્, અપક્વમિતિ યાવત્, તદ્ભુઞ્જાનાનામ્; અધ્યશિનામાહારે એવાપરિણતે ભુઞ્જાનાનામ્| અશિનામિતિ અજીર્ણાધિશબ્દાભ્યાં સહ સમ્બન્ધ્યતે| પઞ્ચકર્માપચારિણામિતિ પઞ્ચકર્મણિ ક્રિયમાણે અપચારિણામ્| નવાન્નદધિમત્સ્યાનીતિ અતિશબ્દો નવાન્નાદિભિઃ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે| વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણ ઇતિ વિદગ્ધાદિરૂપે અજીર્ણે| ધર્ષયતામિતિ અભિભવતામ્| પાપં કર્મ ચ કુર્વતામિત્યનેનૈવ વિપ્રાદિધર્ષણે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં વિશેષાર્થમ્| દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ– વાતાદય ઇત્યાદિના| વાતાદીનાં ત્રિત્વે પ્રતીતેઽપિ ત્રય ઇતિ વચનં સર્વકુષ્ઠેષુ મિલિતાનામેવ ત્રયાણાં દુષ્ટિપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્રવ્યસઙ્ગ્રહ ઇતિ દ્રવ્યમારમ્ભકં કારણમુચ્યતે; યથા– “રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા|” (ચ. સૂ. અ. ૧) ઇતિ| અર્થલબ્ધમપિ સપ્તકમિતિ પદં સર્વત્ર સપ્તકનિયમાર્થં પુનરુક્તમ્| નનુ, વિસર્પાણાં સમુત્પાદે એતાવત્યેવ સામગ્રી, યદુક્તમ્– “રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ| વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ| લસીકયા ચ તત્રોદકમુચ્યતે, તત્ કિન્નિબન્ધનઃ કુષ્ઠવિસર્પયોર્ભેદઃ? ઉચ્યતે– કુષ્ઠં ચિરક્રિયૈઃ સ્થિરૈરપ્રબલરક્તપિત્તૈર્દોષૈર્જન્યતે, વિસર્પસ્ત્વચિરવિસર્પણશીલૈઃ પ્રબલરક્તપિત્તૈઃ; કુષ્ઠે ગુરુપ્રધર્ષણપરદ્રવ્યાપહારાદયો નિમિત્તં, ન વિસર્પે| અન્યે ત્વાહુઃ– વિસર્પા વાતાદિભિરેકૈકશોઽપિ ભવન્તિ, યદુક્તમ્– “પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ, કુષ્ઠં તુ ત્રિદોષજમેવેતિ| કિં ત્વેતત્સમાધાનં ત્રિદોષજત્વેઽપિ વિસર્પાણામેકદોષજકુષ્ઠવદેકદોષજત્વકીર્તનં સઙ્ગતમિતિ ન મનોહરમ્| અતઃ કુષ્ઠાનીતિ અત ઇત્યસ્માત્ દોષદૂષ્યસમુદાયાત્| સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચેતિ વિચ્છેદપાઠેન સપ્તાનાં મહાકુષ્ઠત્વમેકાદશાનાં ક્ષુદ્રત્વમિતિ બોધયતિ||૧-૬||

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ | સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકસ્ત્વતઃ ||૭|| (વા. નિ. અ. ૧૪) |

કુષ્ઠાનાં ત્રિદોષજત્વેઽપિ ઉલ્બણદોષેણ સપ્તપ્રકારતામાહ– કુષ્ઠાનીત્યાદિ| દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ, દ્વન્દ્વૈસ્ત્રયઃ, સમાગતૈઃ સન્નિપાતૈરેક ઇતિ સપ્તત્વમ્| વ્યપદેશોઽધિકં ત્વતઃ ઇતિ યથા– વાતેન કુષ્ઠં કાપાલમિત્યાદિ||૭||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ | દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિર્ભ્રમઃ ||૮|| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ | રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તઽલ્પેઽતિકોપનમ્ ||૯|| રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્ | (વા. નિ. અ. ૧૪) |

પૂર્વરૂપમાહ– અતિશ્લક્ષ્ણેત્યાદિના| અતિશ્લક્ષ્ણઃ અતિમસૃણઃ| ખરો રૂક્ષઃ (ખરઃ કર્કશઃ), અતિશ્લક્ષ્ણો વા ખરો વા સ્પર્શઃ| સ્વેદાસ્વેદૌ સ્વેદવહસ્રોતોઽવરોધાનવરોધકૃતૌ| સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| કોઠોન્નતિઃ વરટીદષ્ટસઙ્કાશઃ શોથઃ કોઠઃ, તસ્યોન્નતિઃ| શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિશ્ચ વ્રણાનામેવ| નિમિત્તેઽલ્પેઽતિકોપનમિતિ અન્યથાઽપિ દુષ્ટશોણિતત્વાદ્વ્રણાનાં દેહગતાનામલ્પેઽપિ હેતૌ કોપઃ| કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમિતિ કુષ્ઠાનાં પૂર્વરૂપમિત્યર્થઃ||૮-૯||–

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ ||૧૦|| કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્ | રુગ્દાહરાગકણ્ડૂભિઃ પરીતં રોમપિઞ્જરમ્ ||૧૧|| ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વદેત્ | શ્વેતં રક્તં સ્થિરં સ્ત્યાનં સ્નિગ્ધમુત્સન્નમણ્ડલમ્ ||૧૨|| કૃચ્છ્રમન્યોન્યસંયુક્તં કુષ્ઠં મણ્ડલમુચ્યતે | કર્કશં રક્તપર્યન્તમન્તઃશ્યાવં સવેદનમ્ ||૧૩|| યદૃષ્યજિહ્વસંસ્થાનમૃષ્યજિહ્વં તદુચ્યતે | સશ્વેતં રક્તપર્યન્તં પુણ્ડરીકદલોપમમ્ ||૧૪|| સોત્સેધં ચ સરાગં ચ પુણ્ડરીકં તદુચ્યતે | શ્વેતં તામ્રં તનુ ચ યદ્રજો ઘૃષ્ટં વિમુઞ્ચતિ ||૧૫|| પ્રાયશ્ચોરસિ તત્ સિધ્મમલાબુકુસુમોપમમ્ | યત્ કાકણન્તિકાવર્ણં સપાકં તીવ્રવેદનમ્ ||૧૬|| ત્રિદોષલિઙ્ગં તત્ કુષ્ઠં કાકણં નૈવ સિધ્યતિ | (ચ. ચિ. અ. ૭) |

સપ્તમહાકુષ્ઠાનાં લક્ષણમાહ– કૃષ્ણારુણકપાલાભમિત્યાદિ| કૃષ્ણારુણકપાલાભં કૃષ્ણારુણકપાલવર્ણં, કપાલં ખર્પરશકલમ્| પરુષં ખરસ્પર્શમ્| તનુ તનુત્વક્, વિષમં દુશ્ચિકિત્સ્યમ્| ઔદુમ્બરમાહ– રુગિત્યાદિ| રોમપિઞ્જરમિતિ રોમભિઃ પિઞ્જરં કપિલરોમમિત્યર્થઃ| મણ્ડલકુષ્ઠમાહ– શ્વેતેત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનં, સ્ત્યાનમાર્દ્રં સજલં વા| ઉત્સન્નમણ્ડલમુદ્ગતમણ્ડલમ્| કૃચ્છ્રં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| અન્યોન્યસંયુક્તમિતિ અપરાપરૈર્મિલિતમ્| ઋષ્યજિહ્વમાહ– કર્કશમિત્યાદિ| ઋષ્યજિહ્વસંસ્થાનમિતિ ઋષ્યો નીલાણ્ડો હરિણઃ, ‘રોભુ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, તસ્ય જિહ્વાકારમ્| પુણ્ડરીકમાહ– સશ્વેતમિત્યાદિ| પુણ્ડરીકદલોપમમિતિ પુણ્ડરીકં રક્તપદ્મં તત્પત્રોપમં, તેન સશ્વેતં રક્તપર્યન્તમ્| સરાગમિતિ સલોહિતં, મધ્યે શ્વેતલોહિતમિત્યર્થઃ| સિધ્મલક્ષણમાહ– શ્વેતમિત્યાદિ| શ્વેતં તામ્રમિતિ શ્વેતલોહિતાત્મકમ્| પ્રાયશ્ચોરસીત્યુરસિ તદ્બાહુલ્યેન ભવતિ, કફપ્રધાનત્વાત્| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ ભવતિ| કાકણમાહ– યદિત્યાદિ| યત્ કાકણન્તિકાવર્ણમિતિ કાકણન્તિકા ગુઞ્જા| ગુઞ્જાસવર્ણત્વેન ચ મધ્યે કૃષ્ણમન્તે રક્તમ્, અથવા મધ્યે રક્તમન્તે કૃષ્ણમ્| કુષ્ઠત્વેનૈવ ત્રિદોષલક્ષણત્વે સિદ્ધે ત્રિદોષલિઙ્ગમિતિ પુનરુક્તં પ્રબલદોષત્રયલિઙ્ગત્વોપદર્શનાર્થમ્| ઇતિ સપ્તમહાકુષ્ઠાનિ| મહત્ત્વં ચૈષાં શીઘ્રમુત્તરોત્તરધાત્વવગાહનબહુદોષજત્વક્રિયાભૂયસ્ત્વયોગાત્||૧૦-૧૬||–

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

અસ્વેદનં મહાવાસ્તુ યન્મત્સ્યશકલોપમમ્ ||૧૭|| તદેકકુષ્ઠં, ચર્માખ્યં બહલં હસ્તિચર્મવત્ | શ્યાવં કિણખરસ્પર્શં પરુષં કિટિભં સ્મૃતમ્ ||૧૮|| વૈપાદિકં પાણિપાદસ્ફુટનં તીવ્રવેદનમ્ | કણ્ડૂમદ્ભિઃ સરાગૈશ્ચઃ ગણ્ડૈરલસકં ચિતમ્ ||૧૯|| સકણ્ડૂરાગપિડકં દદ્રુમણ્ડલમુદ્ગતમ્ | રક્તં સશૂલં કણ્ડૂમત્ સસ્ફોટં યદ્ગલત્યપિ | તચ્ચર્મદલમાખ્યાતં સંસ્પર્શાસહમુચ્યતે ||૨૦|| (ચ. ચિ. અ. ૭) | સૂક્ષ્મા બહ્વ્યઃ પિડકાઃ સ્રાવવત્યઃ પામેત્યુક્તાઃ કણ્ડુમત્યઃ સદાહાઃ | સૈવ સ્ફોટૈસ્તીવ્રદાહૈરુપેતા જ્ઞેયા પાણ્યોઃ કચ્છુરુગ્રા સ્ફિચોશ્ચ ||૨૧|| સ્ફોટાઃ શ્યાવારુણાભાસા વિસ્ફોટાઃ સ્યુસ્તનુત્વચઃ | રક્તં શ્યાવં સદાહાર્તિ શતારુઃ સ્યાદ્બહુવ્રણમ્ ||૨૨|| સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકા | (ચ. ચિ. અ. ૭) |

અતઃ પરમેકાદશક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યુચ્યન્તે– અસ્વેદનમિત્યાદિ| મહાવાસ્તુ મહાસ્થાનમ્| મત્સ્યશકલોપમમિતિ મત્સ્યસ્ય ત્વક્સદૃશમ્| ચર્માખ્યં ચર્મકુષ્ઠમ્| બહલમપત્તલમ્| કિટિભમાહ– શ્યાવમિત્યાદિ| કિણખરસ્પર્શમિતિ કિણો વ્રણસ્થાનમ્| પરુષં રૂક્ષમ્| વૈપાદિકમિતિ વિપાદિકાયાઃ સ્વાર્થેઽણ્| અલસકમાહ– કણ્ડૂમદ્ભિરિત્યાદિ| ગણ્ડૈરિતિ સ્ફોટૈઃ| દદ્રુમણ્ડલમાહ– કણ્ડ્વિત્યાદિ| દદ્રુમણ્ડલમિતિ મણ્ડલરૂપતયોત્પાદાત્ દદ્રુમણ્ડલમિતિ કીર્તનમ્| નનુ, કથમસ્ય ચરકે ક્ષુદ્રત્વેનાભિધાનં, સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠે દદ્રોરુક્તત્વાત્; તથા સિધ્મ ચરકે મહાકુષ્ઠે, સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠે દર્શિતમ્| ઉચ્યતે– અસિતા દદ્રુરવગાઢમૂલા સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠમ્, અસિતેતરદદ્રુશ્ચરકેઽનવગાઢમૂલા ક્ષુદ્રકુષ્ઠં, સુશ્રુતે અસિતેતરદદ્ર્વા વિસર્પકુષ્ઠેઽન્તર્ભાવઃ, વિસર્પણયોગાત્; તથાઽવગાઢં સિધ્મ ચરકે મહાકુષ્ઠં, સિધ્મપુષ્પિકા તુ ત્વઙ્માત્રગતા સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠમ્; અસિતદદ્રૌ અસિતસિધ્મનોઽવરોધ ઇતિ ગદાધરઃ| જેજ્જટસ્ત્વાહ– ચરકોક્તં સિધ્મૈવ સુશ્રુતે દદ્રુશબ્દાભિહિતં, નામભેદઃ કેવલં પરં ન વસ્તુભેદઃ, સન્તિ હ્યર્થાન્તરાણિ સમાનશબ્દાભિહિતાનીત્યવિરોધઃ| કિન્ત્વિયમસાધ્વી વ્યાખ્યા, લક્ષણવૈલક્ષણ્યાત્; કિઞ્ચ ચરકસુશ્રુતયોઃ કુષ્ઠં પ્રતિ બહુપ્રકારો વિરોધઃ, તથાહિ સુશ્રુતોક્તમરુણં ન ચરકે પઠ્યતે, મણ્ડલં ચરકોક્તં ન સુશ્રુતે, ક્ષુદ્રકુષ્ઠે ચરકોક્તચર્માખ્યાલસકશતારુપ્રભૃતીનિ ન સુશ્રુતે, સુશ્રુતોક્તક્ષુદ્રકુષ્ઠાલસકાદયશ્ચ ન ચરકે; તસ્માદયં સમાધિરુચિતઃ– કુષ્ઠાનામસઙ્ખ્યેયત્વમિતિ કેચિત્ ચરકે, કેચિત્ સુશ્રુતે કુષ્ઠપ્રકારા ઉચ્યન્તે| ઉક્તં હિ ચરકે– “કુષ્ઠં સપ્તવિધમ્, અષ્ટાદશવિધમ્, અસઙ્ખ્યેયં વા|” (ચ. નિ. અ. ૫) ઇતિ| ચર્મદલમાહ– રક્તમિત્યાદિ| યદ્ગલત્યપીતિ ગલતિ વિદીર્યતે| શતારુમાહ– રક્તેત્યાદિ| શતારુરિતિ બહુવ્રણયોગાન્વિતં નામ| વિચર્ચિકામાહ– સકણ્ડ્વિત્યાદિ| સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકેતિ અત્ર કફકાર્યં કણ્ડૂઃ, બહુસ્રાવત્વં પિત્તાત્, શ્યાવત્વં વાતાત્; એવં સર્વત્ર દોષત્રયલિઙ્ગમૂહ્યમ્| નનુ, એકકુષ્ઠમારભ્ય વિચર્ચિકાપર્યન્તેન દ્વાદશક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ ભવન્તિ, તત્ કથમેકાદશેતિ? ઉચ્યતે– વિચર્ચિકૈવ પાદયોર્ભવન્તી વિદારણયોગાદ્વિપાદિકા ભવતિ, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| તથા ચ ભોજઃ– “દોષાઃ પ્રદૂષ્ય ત્વઙ્માંસં પાણિપાદસમાશ્રિતાઃ| પિડકાં જનયન્ત્યાશુ દાહકણ્ડૂસમન્વિતામ્|| દાલ્યતે ત્વક્ ખરા રૂક્ષા પાણ્યોર્જ્ઞેયા વિચર્ચિકા| પાદે વિપાદિકા જ્ઞેયા સ્થાનાન્યત્વાદ્વિચર્ચિકા||” ઇતિ ગદાધરઃ| અન્યે ત્વાહુઃ– સૈવ સ્ફોટૈસ્તીવ્રદાહૈરિત્યભિધાનેન પામૈવ તીવ્રદાહબૃહત્સ્ફોટયુક્તા કચ્છૂઃ, ન તતો ભિન્નેતિ||૧૭-૨૨||–

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

ખરં શ્યાવારુણં રૂક્ષં વાતાત્ કુષ્ઠં સવેદનમ્ ||૨૩|| પિત્તાત્ પ્રક્વથિતં દાહરાગસ્રાવાન્વિતં મતમ્ | કફાત્ ક્લેદિ ઘનં સ્નિગ્ધં સકણ્ડૂશૈત્યગૌરવમ્ ||૨૪|| દ્વિલિઙ્ગં દ્વન્દ્વજં કુષ્ઠં, ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્ |૨૫|

દોષત્રયનિયતં કુષ્ઠલિઙ્ગમાહ– ખરં શ્યાવારુણમિત્યાદિ| શ્યાવારુણમિતિ શ્યાવં વા અરુણં વા ભવતિ| ચરકે કુષ્ઠમધિકૃત્ય દોષવિશેષકુષ્ઠજનકહેતૂનાં પરસ્પરં જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકત્વમુક્તં; યથા– “કુષ્ઠવિશેષૈર્દોષાઃ દોષવિશેષૈઃ પુનઃ કુષ્ઠાનિ| જ્ઞાયન્તે તે હેતું હેતુસ્તાંશ્ચ પ્રકાશયતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ||૨૩-૨૪||–

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

ત્વક્સ્થે વૈવર્ણ્યમઙ્ગેષુ કુષ્ઠે રૌક્ષ્યં ચ જાયતે ||૨૫|| ત્વક્સ્વાપો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાતિપ્રવર્તનમ્ | કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રિતે ||૨૬|| બાહુલ્યં વક્ત્રશોષશ્ચ કાર્કશ્યં પિડકોદ્ગમઃ | તોદઃ સ્ફોટઃ સ્થિરત્વં ચ કુષ્ઠે માંસસમાશ્રિતે ||૨૭|| કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં સમ્ભેદઃ ક્ષતસર્પણમ્ | મેદઃસ્થાનગતે લિઙ્ગં પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચ ||૨૮|| નાસાભઙ્ગોઽક્ષિરાગશ્ચ ક્ષતેષુ ક્રિમિસમ્ભવઃ | સ્વરોપઘાતશ્ચ ભવેદસ્થિમજ્જસમાશ્રિતે ||૨૯|| દમ્પત્યોઃ કુષ્ઠબાહુલ્યાદ્દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ | યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્ ||૩૦|| (સુ. નિ. અ. ૫) |

ઇદાનીમુત્તરોત્તરસપ્તધાતુગતકુષ્ઠસ્ય લક્ષણં ક્રમેણાહ– ત્વક્સ્થે વૈવર્ણ્યમિત્યાદિ| ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસોઽભિધીયતે, ધાતુપ્રસ્તાવાત્; ત્વક્શબ્દેન રસસ્યાભિધાનં તાત્સ્થ્યાત્; જેજ્જટસ્તુ ત્વચમેવાહ| બાહ્યાયાસ્ત્વચશ્ચરકે ઉદકધરત્વેનોક્તે રસગ્રહણસ્યાનર્હત્વાદ્દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરાઽત્રોક્તા, ઉદકાચ્ચ રસો ભિન્નઃ; તથાહ્યુક્તમ્– “ઉદકં દશાઞ્જલિમિતં, રસો નવાઞ્જલિમિતઃ|” (ચ. શા. અ. ૭) ઇતિ| રસં વિહાય રક્તાદ્યુક્તિશ્ચ પ્રાગેવ રસં ક્રોડીકૃત્ય તિર્યક્સિરાગતૈર્દોષૈઃ કુષ્ઠજનનાત્, સિરાસુ રક્તવ્યવસ્થિતેશ્ચેતિ તસ્યાશયઃ| સાક્ષાદ્રસ ઇત્યનભિધાનાદ્બૃહત્કુષ્ઠં રસગતં ન ભવતીતિ નાશઙ્કનીયમ્| યતઃ સુશ્રુતેનૈવોક્તમ્– “તેષાં તુ મહત્ત્વં સર્વધાત્વનુસારિત્વાત્|” (સુ. નિ. અ. ૫) ઇતિ, સર્વશબ્દેન ચ રસસ્યાપિ ગ્રહણમ્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “પ્રદુષ્ટાઃ પ્રચ્યુતા દોષા રસાસૃઙ્માંસસંશ્રિતાઃ| કુષ્ઠાનિ જનયન્ત્યાશુ શરીરેષુ શરીરિણામ્||” ઇતિ| “ત્વક્સ્રાવો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાતિપ્રવર્તનમ્|” ઇતિ| એતત્ કેચિત્ શોણિતગતસ્યૈવ લિઙ્ગં મન્યન્તે, અન્યે રસગતસ્યેતિ| ઇહ રૌક્ષ્યં સ્વેદાતિપ્રવૃત્તિર્લોમહર્ષશ્ચ કુષ્ઠારમ્ભકદોષૈઃ સ્વેદવહસ્રોતોદુષ્ટ્યા ભવતિ| યદુક્તમ્– “સ્વેદવાહિષુ દુષ્ટેષુ પારુષ્યં રોમહર્ષણમ્| અતિસ્વેદનમસ્વેદઃ પરિદાહશ્ચ જાયતે||” ઇતિ| વિપૂયક ઇતિ વિશેષેણ પૂયયોગિત્વમ્| કૌણ્યં કરભઙ્ગઃ| અઙ્ગાનાં સમ્ભેદ ઇતિ અઙ્ગાનાં ભઙ્ગઃ| પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચેતિ રસરક્તમાંસધાતુગતકુષ્ઠલિઙ્ગાનીત્યર્થઃ; એતચ્ચૈકત્રાભિહિતમપિ ક્રમેણ પરાપરધાતુદુષ્ટૌ પૂર્વપૂર્વધાતુદુષ્ટિલિઙ્ગખ્યાપનપરં, ન્યાયસ્ય સમાનત્વાત્| યદુચ્યતે– “સમાનેષ્વર્થેષ્વેકત્રાભિહિતો વિધિરન્યત્રાપ્યાસઞ્જનીયઃ|” ઇતિ શુક્રગતકુષ્ઠલિઙ્ગમાહ– દમ્પત્યોરિત્યાદિ| કુષ્ઠં શુક્રગતમપત્યેન વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ| અત્ર શુક્રદુષ્ટિલક્ષણપ્રસ્તાવેન તત્તુલ્યકાર્યા સ્ત્રીગતાઽઽર્તવદુષ્ટિરપ્યુક્તા| તદપીત્યપિશબ્દાત્ પૂર્વોક્તાન્યપિ રસાદિમજ્જાન્તર્ગતકુષ્ઠલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| કુષ્ઠિતમિતિ સઞ્જાતં કુષ્ઠમસ્યેતિ તારકાદિત્વાદિતચ્| અત્ર દુષ્ટં શુક્રમાર્તવં વા સર્વથા બીજત્વાનુપઘાતાદપત્યજનકં, પરન્તુ વિકૃતં જનયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્||૨૫-૩૦||

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

સાધ્યં ત્વગ્રક્તમાંસસ્થં વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યત્ | મેદસિ દ્વન્દ્વજં યાપ્યં વર્જ્યં મજ્જાસ્થિસંશ્રિતમ્ ||૩૧|| ક્રિમિતૃડ્દાહમન્દાગ્નિસંયુક્તં યત્ત્રિદોષજમ્ | પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતાઙ્ગં ચ રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્ ||૩૨|| પઞ્ચકર્મગુણાતીતં કુષ્ઠં હન્તીહ માનવમ્ | (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

સાધ્યાદિભેદમાહ– સાધ્યં ત્વગ્રક્તમાંસસ્થમિત્યાદિ| વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યદિતિ એકકુષ્ઠકિટિભાદિવર્જ્યમ્| મજ્જાસ્થિસંશ્રિતમિતિ અત્ર મજ્જાસ્થિપ્રત્યાસત્ત્યા શુક્રગતસ્યાપ્યસાધ્યત્વં બોદ્ધવ્યમ્| પ્રભિન્નમિતિ વિદીર્ણમ્| પઞ્ચકર્મગુણાતીતમિતિ પૂર્વરૂપક્રિયયા સહ રસાદિધાતૂનાં ચતુર્ણાં ક્રિયાકલાપાઃ પઞ્ચકર્માણિ, તેષાં ગુણા વીર્યાણિ, તાન્યતીતો યઃ સ તથા, અસ્થિમજ્જાગત ઇત્યર્થઃ; તાશ્ચ ક્રિયાઃ પૂર્વરૂપે શોધનમુભયતઃ; ત્વક્પ્રાપ્તે શોધનાલેપનાદિ, રક્તપ્રાપ્તે શોધનાલેપનકષાયપાનશોણિતાવસેકાદિ, એવં માંસમેદસોરપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ| અથવા પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ, તેષાં ગુણાઃ ફલાનિ, તાન્યતીતમ્||૩૧-૩૨||–

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તેનૌદુમ્બરં કફાત્ ||૩૩|| મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ઋષ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્ | ચર્મૈકકુષ્ઠં કિટિભં સિધ્માલસવિપાદિકાઃ ||૩૪|| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રુશતારુષી | પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા ||૩૫|| સર્વૈઃ સ્યાત્ કાકણં પૂર્વત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્ | પુણ્ડરીકર્ષ્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ ||૩૬|| (વા. નિ. અ. ૧૪) |

કુષ્ઠેષુ ચિકિત્સાર્થં પ્રધાનં દોષમાહ– વાતેન કુષ્ઠં કાપાલમિત્યાદિ| વિચર્ચ્યપિ કફાત્તથેતિ શ્લેષ્મપિત્તાત્, તેન દદ્રુપ્રભૃતિ ચર્મદલાન્તં શ્લેષ્મપિત્તજમિત્યર્થઃ| પૂર્વત્રિકમિતિ કાપાલોદુમ્બરમણ્ડલાખ્યમ્| અતઃ સપ્તમહાકુષ્ઠાદન્યત્ ક્ષુદ્રકુષ્ઠમ્||૩૩-૩૬||

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં વારુણં ભવેત્ | નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્ ||૩૭|| વાતાદ્રૂક્ષારુણં, પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્ | સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુ ||૩૮|| સકણ્ડૂરં ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેત્ | વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્ ||૩૯|| (વા. નિ. અ. ૧૪) |

ત્વગ્દુષ્ટિતુલ્યત્વાદત્રૈવ કિલાસમાહ– કુષ્ઠૈકસમ્ભવમિત્યાદિ| કુષ્ઠેન સહ એકં સમાનં વિરુદ્ધાશનપાપકર્માદિ સમ્ભવો નિદાનં યસ્ય તત્તથા, કુષ્ઠેન સહ સમાનચિકિત્સિતત્વં ચ બોદ્ધવ્યં, “કુર્યાચ્ચાસ્મૈ કુષ્ઠોક્તં વિધાનમ્” ઇતિ વચનાત્| ચરકે ત્વસ્ય હેતુવિશેષોઽપિ પઠ્યતે, યથા– “વચાંસ્યતથ્યાનિ કૃતઘ્નભાવો નિન્દા ગુરૂણાં ગુરુધર્ષણં ચ| પાપક્રિયા પૂર્વકૃતં ચ કર્મ હેતુઃ કિલાસસ્ય વિરોધિ ચાન્નમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| કિલાસમેવ માંસમેદઃસમાશ્રયણયોગત્વાદરુણં શ્વિત્રં ચ ભણ્યતે| ત્વગ્ગતમેવ કિલાસં, તસ્ય લક્ષણં નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવીતિ| સ્રાવો હિ રક્તાદિદુષ્ટ્યા ભવતિ, તેનાસ્ય ત્વગ્ગતત્વેન સ્રાવાભાવઃ| ઉક્તં ચ– “ત્વગ્ગતં ચ યદસ્રાવિ તત્ કિલાસં પ્રકીર્તિતમ્|” ઇતિ| ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમિતિ ત્રિધાતુસ્ત્રયો દોષાસ્તથા રક્તમાંસમેદાંસિ સંશ્રયોઽધિષ્ઠાનં યસ્ય તત્તથા; અથવા ત્રિધાતુઃ રક્તમાંસમેદાંસિ ઉદ્ભવાય સંશ્રયો યસ્ય તત્તથા, દોષાસ્તુ સર્વસાધારણત્વાત્ લભ્યન્ત એવ| નનુ, યદિ ધાતુત્રયાશ્રિતં કિલાસં, તત્ કથં “યદા ત્વચમતિક્રમ્ય તદ્ધાતૂનવગાહતે| હિત્વા કિલાસસઞ્જ્ઞાં ચ કુષ્ઠસઞ્જ્ઞાં લભેત્તદા||” ઇતિ વિશ્વામિત્રવચનં કિલાસસઞ્જ્ઞાપ્રતિક્ષેપકં ન વિરુધ્યતે? તથા “ત્વગ્ગતમેવ કિલાસં” (સુ. નિ. અ. ૫) ઇતિ સુશ્રુતેઽવધારણં વિરુદ્ધમ્? ઉચ્યતે– વિશ્વામિત્રવચનસ્ય તાવદયમર્થઃ પ્રત્યેતવ્યઃ– યદોક્તરક્તાદિગતસમસ્તકુષ્ઠલક્ષણજનકતયા ધાતૂનવગાહતે તદા ન તત્ કિલાસં, કિં તર્હિ કુષ્ઠજનકહેત્વન્તરબૃંહિતદોષોપપ્લવાત્ ધાતૂન્ દૂષયેત્, તથા હેતુલક્ષ્યલક્ષણમરુણાદિકુષ્ઠં તત્; અન્યદિતરરક્તાદિગતકુષ્ઠલિઙ્ગવ્યતિરિક્તમુત્પાદસમકાલભાવિરક્તતામ્રાદિ-વર્ણતામાત્રકારકં રક્તાદિગતદોષજન્યં કિલાસમેવ, અન્યથા રક્તાદિગતકિલાસલક્ષણેન ચરકોક્તેન વિરોધઃ સ્યાત્| સ યદાહ– “દોષે રક્તાશ્રિતે રક્તં, તામ્રં માંસસમાશ્રિતે| શ્વેતં મેદઃસ્થિતે શ્વિત્રં, ગુરુ તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| ચરકે હિ કિલાસસ્યૈવ ધાતુત્રયસમ્બન્ધકૃતવર્ણેન દારુણાદિસઞ્જ્ઞાન્તરમાત્રં કૃતં, સુશ્રુતેઽપિ ત્વગ્ગતમેવેત્યનેન રક્તાદિદુષ્ટ્યા વિશિષ્ટરક્તાદિગતમહાકુષ્ઠલિઙ્ગરહિતત્વં, તથા ક્ષુદ્રકુષ્ઠવદ્યુગપદ્રક્તલસીકાત્વઙ્માંસસન્દૂષકત્વવિરહઃ ખ્યાપ્યતે; અથવા એવકારોઽયોગવ્યવચ્છેદે, યથા– નીલં સરોજં ભવત્યેવેતિ| ઉક્તપ્રકારેણ ધાતુત્રયમાત્રગતત્વેનૈકદોષજત્વેન ચાસ્ય કુષ્ઠાદ્ભેદઃ; “શ્વિત્રસઞ્જ્ઞાં લભેત્તદા” ઇતિ જેજ્જટપાઠે તુ શ્વિત્રસઞ્જ્ઞામાત્રવ્યવહારઃ કિલાસસ્ય, ન પુનરર્થભેદઃ કશ્ચિદિતિ| ભાલુકિના તુ ધાતુભેદેન કિલાસસ્ય સઞ્જ્ઞાન્તરં દર્શિતમ્– “વારુણં તત્તુ વિજ્ઞેયં માંસધાતુસમાશ્રયમ્| મેદઃશ્રિતં ભવેચ્છ્વિત્રં, દારુણં રક્તસંશ્રયમ્||” ઇતિ| તથા ચરકેઽપિ– “દારુણં વારુણં શ્વિત્રં કિલાસં નામભિસ્ત્રિભિઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| તેનેહાપિ તથા બોદ્ધવ્યમ્| ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેદ્વર્ણેનૈવેદૃગુભયમિતિ ઈદૃશમેવ વર્ણેનારુણં તામ્રં શ્વેતં ચ કિલાસં રક્તમાંસમેદઃસુ યથાક્રમેણાદિશેત્| ઉભયમિતિ વ્રણજં દોષજં ચ તચ્છ્વિત્રં ભવતિ, તથાચ ભોજઃ– “શ્વિત્રં તુ દ્વિવિધં વિદ્યાદ્દોષજં વ્રણજં તથા| તત્ર મિથ્યોપચારાદ્ધિ વ્રણસ્ય વ્રણજં સ્મૃતમ્|| દોષજં ચ દ્વિધા પ્રોક્તમાત્મજં પરજં તથા| પરસંસ્કારસંસ્પર્શાદ્યત્તત્ પરજમુચ્યતે| તદાત્મજં વિજાનીયાદ્યદ્દેહેષ્વનિલાદિજમ્||” ઇતિ| રક્તાદિધાતુત્રયગતસ્ય ચ કિલાસસ્ય દૂષ્યપ્રભાવાદ્યસ્ય કસ્યાપિ દોષસ્ય સમ્બન્ધનિયતા એવારુણાદયો વર્ણા બોદ્ધવ્યાઃ, યદિ તુ તત્ર દોષનિયતો વર્ણઃ કલ્પ્યતે તદા વર્ણાતિદેશો વ્યર્થઃ સ્યાત્, વાતાદ્રૂક્ષારુણમિત્યાદિનૈવ સિદ્ધત્વાત્| યદ્યેવં દોષેણાત્ર વર્ણાભિધાનં વિફલં, નિર્વિષયત્વાત્; નૈવં, ત્વઙ્માત્રગતે કિલાસે દોષવર્ણસ્ય ચરિતાર્થત્વાત્| હન્ત તર્હિ કથં રક્તાદિગતત્વમસ્ય નિશ્ચેતવ્યં? ત્વગ્ગતે સ્વભાવેનારુણાદિવર્ણસ્ય સદ્ભાવેન સન્દિગ્ધત્વાત્| ઉચ્યતે– ક્રમેણારુણાદિવર્ણોત્પાદાદ્રક્તાદિગતત્વં નિશ્ચેતવ્યમ્, ઉત્પત્તિમાત્રે ત્વરુણાદિયોગાત્ત્વગ્ગતત્વમિતિ||૩૭-૩૯||

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

અશુક્લરોમાઽબહુલમસંશ્લિષ્ટમથો નવમ્ | અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતોઽન્યથા ||૪૦|| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્ | વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છતા ||૪૧|| (અ. સં. નિ. અ. ૧૪) |

તસ્ય સાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચાહ– અશુક્લેત્યાદિ| અશુક્લરોમ કૃષ્ણરોમ, અબહુલં તનુ, અસંશ્લિષ્ટં પરસ્પરમસંયુક્તમ્, અનગ્નિદગ્ધજં અગ્નિદગ્ધજં યન્ન ભવતિ, એતત્ સાધ્યમ્| અતોઽન્યથા અતોઽન્યથોક્તસર્વપ્રકારમસાધ્યં, ચરકેઽપ્યેવંવિધસ્યાસાધ્યત્વમુક્તમ્| યથા– “યચ્છુક્લરોમ બહુલં યત્ સંલગ્નં પરસ્પરમ્| યચ્ચ વર્ષગણોપેતં તચ્છ્વિત્રં નૈવ સિધ્યતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષ્વિતિ તલમત્ર પાદતલં સુશ્રુતે ‘અન્તે જાતમ્’ ઇતિ સામાન્યેન નિર્દેશાત્||૪૦-૪૧||

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

પ્રસઙ્ગાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાન્નિઃશ્વાસાત્ સહભોજનત્ | એકશય્યાસનાચ્ચૈવ વસ્ત્રમાલ્યાનુપલેનાત્ ||૪૨|| કુષ્ઠં જ્વરશ્ચ શોષશ્ચ નેત્રાભિષ્યન્દ એવ ચ | ઔપસર્ગિકરોગાશ્ચ સઙ્ક્રામન્તિ નરાન્નરમ્ ||૪૩|| (સુ. નિ. અ. ૫) |

કુષ્ઠસ્ય સંસર્ગજપ્રસઙ્ગેન સર્વાનેવ સંસર્ગજાન્ રોગાનાહ– પ્રસઙ્ગાદિત્યાદિ| પ્રસઙ્ગો મૈથુનમ્, અથવા પ્રસઙ્ગઃ સાતત્યં; તેન કૃતાત્ ગાત્રસંસ્પર્શાદેઃ| ઔપસર્ગિકરોગા ઇતિ ઔપસર્ગિકાઃ પાપરોગાદયો ભૂતોપસર્ગજાશ્ચ| સઙ્ક્રામન્તિ આવિશન્તિ| રોગસઙ્ક્રાન્તિશ્ચ કુષ્ઠિપ્રભૃતિપાપિજનસંસર્ગેણ પાપસઙ્ક્રાન્તેર્વિકારપ્રભાવાદ્વા બોદ્ધવ્યા||૪૨-૪૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને કુષ્ઠનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૯||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં કુષ્ઠનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૯||