49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

અથ કુષ્ઠનિદાનમ્ | વિરોધીન્યન્નપાનાનિ દ્રવસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ | ભજતામાગતાં છર્દિં વેગાંશ્ચાન્યાન્ પ્રતિઘ્નતામ્ ||૧|| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વા નિષેવિણામ્ | ઘર્મશ્રમભયાર્તાનાં દ્રુતં શીતામ્બુસેવિનામ્ ||૨|| અજીર્ણાધ્યશિનાં ચૈવ પઞ્ચકર્માપચારિણામ્ | નવાન્નદધિમત્સ્યાતિલવણામ્લનિષેવિણામ્ ||૩|| માષમૂલકપિષ્ટાન્નતિલક્ષીરગુડાશિનામ્ | વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણેઽન્ને નિદ્રાં ચ ભજતાં દિવા ||૪|| વિપ્રાન્ ગુરૂન્ ધર્ષયતાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્ | વાતાદયસ્ત્રયો દુષ્ટાસ્ત્વગ્રક્તં માંસમમ્બુ ચ ||૫|| દૂષયન્તિ સ કુષ્ઠાનાં સપ્તકો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ | અતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચ ||૬|| (ચ. ચિ. અ. ૭) |

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ | સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકસ્ત્વતઃ ||૭|| (વા. નિ. અ. ૧૪) |

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ | દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિર્ભ્રમઃ ||૮|| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ | રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તઽલ્પેઽતિકોપનમ્ ||૯|| રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્ | (વા. નિ. અ. ૧૪) |

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ ||૧૦|| કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્ | રુગ્દાહરાગકણ્ડૂભિઃ પરીતં રોમપિઞ્જરમ્ ||૧૧|| ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વદેત્ | શ્વેતં રક્તં સ્થિરં સ્ત્યાનં સ્નિગ્ધમુત્સન્નમણ્ડલમ્ ||૧૨|| કૃચ્છ્રમન્યોન્યસંયુક્તં કુષ્ઠં મણ્ડલમુચ્યતે | કર્કશં રક્તપર્યન્તમન્તઃશ્યાવં સવેદનમ્ ||૧૩|| યદૃષ્યજિહ્વસંસ્થાનમૃષ્યજિહ્વં તદુચ્યતે | સશ્વેતં રક્તપર્યન્તં પુણ્ડરીકદલોપમમ્ ||૧૪|| સોત્સેધં ચ સરાગં ચ પુણ્ડરીકં તદુચ્યતે | શ્વેતં તામ્રં તનુ ચ યદ્રજો ઘૃષ્ટં વિમુઞ્ચતિ ||૧૫|| પ્રાયશ્ચોરસિ તત્ સિધ્મમલાબુકુસુમોપમમ્ | યત્ કાકણન્તિકાવર્ણં સપાકં તીવ્રવેદનમ્ ||૧૬|| ત્રિદોષલિઙ્ગં તત્ કુષ્ઠં કાકણં નૈવ સિધ્યતિ | (ચ. ચિ. અ. ૭) |

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

અસ્વેદનં મહાવાસ્તુ યન્મત્સ્યશકલોપમમ્ ||૧૭|| તદેકકુષ્ઠં, ચર્માખ્યં બહલં હસ્તિચર્મવત્ | શ્યાવં કિણખરસ્પર્શં પરુષં કિટિભં સ્મૃતમ્ ||૧૮|| વૈપાદિકં પાણિપાદસ્ફુટનં તીવ્રવેદનમ્ | કણ્ડૂમદ્ભિઃ સરાગૈશ્ચઃ ગણ્ડૈરલસકં ચિતમ્ ||૧૯|| સકણ્ડૂરાગપિડકં દદ્રુમણ્ડલમુદ્ગતમ્ | રક્તં સશૂલં કણ્ડૂમત્ સસ્ફોટં યદ્ગલત્યપિ | તચ્ચર્મદલમાખ્યાતં સંસ્પર્શાસહમુચ્યતે ||૨૦|| (ચ. ચિ. અ. ૭) | સૂક્ષ્મા બહ્વ્યઃ પિડકાઃ સ્રાવવત્યઃ પામેત્યુક્તાઃ કણ્ડુમત્યઃ સદાહાઃ | સૈવ સ્ફોટૈસ્તીવ્રદાહૈરુપેતા જ્ઞેયા પાણ્યોઃ કચ્છુરુગ્રા સ્ફિચોશ્ચ ||૨૧|| સ્ફોટાઃ શ્યાવારુણાભાસા વિસ્ફોટાઃ સ્યુસ્તનુત્વચઃ | રક્તં શ્યાવં સદાહાર્તિ શતારુઃ સ્યાદ્બહુવ્રણમ્ ||૨૨|| સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકા | (ચ. ચિ. અ. ૭) |

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

ખરં શ્યાવારુણં રૂક્ષં વાતાત્ કુષ્ઠં સવેદનમ્ ||૨૩|| પિત્તાત્ પ્રક્વથિતં દાહરાગસ્રાવાન્વિતં મતમ્ | કફાત્ ક્લેદિ ઘનં સ્નિગ્ધં સકણ્ડૂશૈત્યગૌરવમ્ ||૨૪|| દ્વિલિઙ્ગં દ્વન્દ્વજં કુષ્ઠં, ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્ |૨૫|

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

ત્વક્સ્થે વૈવર્ણ્યમઙ્ગેષુ કુષ્ઠે રૌક્ષ્યં ચ જાયતે ||૨૫|| ત્વક્સ્વાપો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાતિપ્રવર્તનમ્ | કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રિતે ||૨૬|| બાહુલ્યં વક્ત્રશોષશ્ચ કાર્કશ્યં પિડકોદ્ગમઃ | તોદઃ સ્ફોટઃ સ્થિરત્વં ચ કુષ્ઠે માંસસમાશ્રિતે ||૨૭|| કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં સમ્ભેદઃ ક્ષતસર્પણમ્ | મેદઃસ્થાનગતે લિઙ્ગં પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચ ||૨૮|| નાસાભઙ્ગોઽક્ષિરાગશ્ચ ક્ષતેષુ ક્રિમિસમ્ભવઃ | સ્વરોપઘાતશ્ચ ભવેદસ્થિમજ્જસમાશ્રિતે ||૨૯|| દમ્પત્યોઃ કુષ્ઠબાહુલ્યાદ્દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ | યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્ ||૩૦|| (સુ. નિ. અ. ૫) |

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

સાધ્યં ત્વગ્રક્તમાંસસ્થં વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યત્ | મેદસિ દ્વન્દ્વજં યાપ્યં વર્જ્યં મજ્જાસ્થિસંશ્રિતમ્ ||૩૧|| ક્રિમિતૃડ્દાહમન્દાગ્નિસંયુક્તં યત્ત્રિદોષજમ્ | પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતાઙ્ગં ચ રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્ ||૩૨|| પઞ્ચકર્મગુણાતીતં કુષ્ઠં હન્તીહ માનવમ્ | (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તેનૌદુમ્બરં કફાત્ ||૩૩|| મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ઋષ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્ | ચર્મૈકકુષ્ઠં કિટિભં સિધ્માલસવિપાદિકાઃ ||૩૪|| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રુશતારુષી | પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા ||૩૫|| સર્વૈઃ સ્યાત્ કાકણં પૂર્વત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્ | પુણ્ડરીકર્ષ્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ ||૩૬|| (વા. નિ. અ. ૧૪) |

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં વારુણં ભવેત્ | નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્ ||૩૭|| વાતાદ્રૂક્ષારુણં, પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્ | સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુ ||૩૮|| સકણ્ડૂરં ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેત્ | વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્ ||૩૯|| (વા. નિ. અ. ૧૪) |

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

અશુક્લરોમાઽબહુલમસંશ્લિષ્ટમથો નવમ્ | અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતોઽન્યથા ||૪૦|| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્ | વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છતા ||૪૧|| (અ. સં. નિ. અ. ૧૪) |

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

પ્રસઙ્ગાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાન્નિઃશ્વાસાત્ સહભોજનત્ | એકશય્યાસનાચ્ચૈવ વસ્ત્રમાલ્યાનુપલેનાત્ ||૪૨|| કુષ્ઠં જ્વરશ્ચ શોષશ્ચ નેત્રાભિષ્યન્દ એવ ચ | ઔપસર્ગિકરોગાશ્ચ સઙ્ક્રામન્તિ નરાન્નરમ્ ||૪૩|| (સુ. નિ. અ. ૫) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને કુષ્ઠનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૯||