૪૯. કુષ્ઠનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અષ્ટાદશસઙ્ખ્યારૂપેણ તુલ્યત્વાત્ કુષ્ઠનિદાનમુચ્યતે| વિશેષેણ કુષ્ઠજનકં નિદાનમાહ– વિરોધીનીત્યાદિ| વિરોધીનિ “ન મત્સ્યાન્ પયસાઽભ્યવહરેત્” (ચ. સૂ. અ. ૨૬) ઇત્યાદિનોક્તાનિ| ભજતામિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે| આગતામિતિ ઉપસ્થિતવેગામ્| વેગાંશ્ચાન્યાનિતિ મૂત્રપુરીષાદિવેગાન્| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વેતિ ભુક્ત્વા વ્યાયામમતિયુજ્ય સન્તાપમતિયુજ્ય ચ નિષેવિણામિતિ એતયોરેવ સેવનશીલાનાં; નિષેવિણામિત્યનેન સહ પ્રથમતઃ સમ્બન્ધે કૃદ્યોગલક્ષણા ષષ્ઠી સ્યાત્, તતશ્ચ વ્યાયામસ્યાતિસન્તાપસ્યાતિનિષેવિણામિતિ પ્રયોગઃ પ્રસજ્યેત| “શીતોષ્ણલઙ્ઘનાહારાન્ ક્રમં મુક્ત્વા નિષેવિણામ્” ઇતિ પાઠાન્તરે શીતોષ્ણાદીનાં યદા યેન ક્રમેણ સેવ્યત્વમુક્તં, તદ્વૈપરીત્યેન તાન્ સેવ્યમાનાન્| શીતોષ્ણલઙ્ઘનાહારાનિત્યનન્તરં પ્રતીતિ દ્રષ્ટવ્યં, તેન શીતોષ્ણાદીન્ પ્રતિ યઃ ક્રમસ્તં મુક્ત્વા એતેષામેવ નિષેવિણામ્| ઘર્મશ્રમભયાર્તાનામિતિ ઘર્માદિભિરાર્તત્વે સતિ દ્રુતમવિશ્રમ્ય શીતામ્બુસેવિનામ્| ઘર્મ આતપઃ| અજીર્ણાધ્યશિનામિતિ અજીર્ણમામમન્નમ્, અપક્વમિતિ યાવત્, તદ્ભુઞ્જાનાનામ્; અધ્યશિનામાહારે એવાપરિણતે ભુઞ્જાનાનામ્| અશિનામિતિ અજીર્ણાધિશબ્દાભ્યાં સહ સમ્બન્ધ્યતે| પઞ્ચકર્માપચારિણામિતિ પઞ્ચકર્મણિ ક્રિયમાણે અપચારિણામ્| નવાન્નદધિમત્સ્યાનીતિ અતિશબ્દો નવાન્નાદિભિઃ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે| વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણ ઇતિ વિદગ્ધાદિરૂપે અજીર્ણે| ધર્ષયતામિતિ અભિભવતામ્| પાપં કર્મ ચ કુર્વતામિત્યનેનૈવ વિપ્રાદિધર્ષણે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં વિશેષાર્થમ્| દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ– વાતાદય ઇત્યાદિના| વાતાદીનાં ત્રિત્વે પ્રતીતેઽપિ ત્રય ઇતિ વચનં સર્વકુષ્ઠેષુ મિલિતાનામેવ ત્રયાણાં દુષ્ટિપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્રવ્યસઙ્ગ્રહ ઇતિ દ્રવ્યમારમ્ભકં કારણમુચ્યતે; યથા– “રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા|” (ચ. સૂ. અ. ૧) ઇતિ| અર્થલબ્ધમપિ સપ્તકમિતિ પદં સર્વત્ર સપ્તકનિયમાર્થં પુનરુક્તમ્| નનુ, વિસર્પાણાં સમુત્પાદે એતાવત્યેવ સામગ્રી, યદુક્તમ્– “રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ| વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ| લસીકયા ચ તત્રોદકમુચ્યતે, તત્ કિન્નિબન્ધનઃ કુષ્ઠવિસર્પયોર્ભેદઃ? ઉચ્યતે– કુષ્ઠં ચિરક્રિયૈઃ સ્થિરૈરપ્રબલરક્તપિત્તૈર્દોષૈર્જન્યતે, વિસર્પસ્ત્વચિરવિસર્પણશીલૈઃ પ્રબલરક્તપિત્તૈઃ; કુષ્ઠે ગુરુપ્રધર્ષણપરદ્રવ્યાપહારાદયો નિમિત્તં, ન વિસર્પે| અન્યે ત્વાહુઃ– વિસર્પા વાતાદિભિરેકૈકશોઽપિ ભવન્તિ, યદુક્તમ્– “પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ, કુષ્ઠં તુ ત્રિદોષજમેવેતિ| કિં ત્વેતત્સમાધાનં ત્રિદોષજત્વેઽપિ વિસર્પાણામેકદોષજકુષ્ઠવદેકદોષજત્વકીર્તનં સઙ્ગતમિતિ ન મનોહરમ્| અતઃ કુષ્ઠાનીતિ અત ઇત્યસ્માત્ દોષદૂષ્યસમુદાયાત્| સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચેતિ વિચ્છેદપાઠેન સપ્તાનાં મહાકુષ્ઠત્વમેકાદશાનાં ક્ષુદ્રત્વમિતિ બોધયતિ||૧-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અષ્ટાદશરૂપસઙ્ખ્યાતુલ્યત્વાત્કુષ્ઠનિદાનમુચ્યતે| વિશેષેણ કુષ્ઠજનકં નિદાનમાહ– વિરોધીનીત્યાદિ| એતદાચરતાં નૃણાં કુષ્ઠાનિ જાયન્તે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વિરોધીનિ ક્ષીરમત્સ્યાદીનિ ભજતામિતિ સમ્બધ્યતે| આગતામિતિ ઉપસ્થિતવેગાં છર્દિં, તથા વેગાંશ્ચાન્યાનિતિ મૂત્રપુરીષાદિવેગાન્, પ્રતિઘ્નતાં પ્રતિઘાતં કુર્વતામ્| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વેતિ ભુક્ત્વા વ્યાયામમતિયુજ્ય સન્તાપમતિયુજ્ય નિષેવિણામિતિ| એતયોરેવ સેવનશીલાનાં, નિષેવિણામિત્યનેન પ્રથમતઃ સમ્બન્ધે કૃદ્યોગલક્ષણા ષષ્ઠી સ્યાત્; તત્ર વ્યાયામસ્યાતિસન્તાપસ્યાતિનિષેવિણામિતિ પ્રયોગઃ પ્રયુજ્યતે| શીતેત્યાદિ શીતોષ્ણાદીનાં તુ યદા યેન ક્રમેણ સેવ્યત્વમુક્તં, તદ્વૈપરીત્યેન તાન્ સેવમાનાનામ્| ઘર્મ આતપઃ| અજીર્ણાધ્યશિનામિત્યાદિ| અજીર્ણમનગ્નિપક્વમન્નં, ચર્વણમિતિ યાવત્, તદ્ભોજિનામ્| અધ્યશિનામ્, આહાર એવાપરિણતે ભુઞ્જાનાનામ્| અશિનામિતિ અજીર્ણાધિભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| પઞ્ચકર્માપચારિણામિતિ પઞ્ચ કર્માણિ વમનવિરેકાદીનિ, તેષામપચારિણાં વ્યાપત્ત્વયોગિનામ્| નવાન્નદધિમત્સ્યાતીતિ, અતિશબ્દો નવાન્નાદિગુડાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણેઽન્ને ઇત્યાદિ| વ્યવાયં મૈથુનં, વિદગ્ધરૂપે અજીર્ણે; દિવા ચ નિદ્રાં ભજતામ્| ધર્ષયતામિતિ અભિભવતામ્| પાપં કર્મ ચ કુર્વતામિત્યનેનૈવ વિપ્રાદિધર્ષણે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં વિશેષાર્થપ્રતિપાદકમ્| દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ– વાતાદય ઇત્યાદિ| વાતાદીનાં ત્રિત્વે પ્રતીતેઽપિ ત્રય ઇતિ વચનં સર્વકુષ્ઠેષુ મિલિતાનામેવ ત્રયાણાં દુષ્ટિપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્રવ્યસઙ્ગ્રહ ઇતિ દ્રવ્યમારમ્ભકં કારણમુચ્યતે| યથા– “રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા|” ઇતિ| અર્થલબ્ધમપિ સપ્તકમિતિ પદં સર્વત્ર સપ્તકનિયમાર્થં પુનરુક્તમ્| નનુ, વિસર્પાણામપ્યુત્પત્ત્યાદૌ એતાવત્યેવ સામગ્રી| યદુક્તમ્– “રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ| વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ||” ઇતિ| તત્કુષ્ઠવિસર્પયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– કુષ્ઠં ચિરક્રિયૈઃ સ્થિરૈરપ્રબલરક્તપિત્તૈર્દોષૈર્જન્યતે, વિસર્પસ્ત્વચિરવિસરણશીલૈઃ પ્રબલરક્તપિત્તૈઃ, કુષ્ઠે ગુરુપ્રધર્ષણપરદ્રવ્યાપહારાદયો નિમિત્તં, ન વિસર્પે| અન્યે ત્વાહુઃ– વિસર્પા વાતાદિભિરેકૈકશોઽપિ ભવન્તિ, યદુક્તમ્– “પૃથક્ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ|” ઇતિ; કુષ્ઠં ત્રિદોષજમેવેતિ| કિન્ત્વયં સમાધિઃ ત્રિદોષજત્વેઽપિ વિસર્પાણામેકદોષકુષ્ઠવદેકદોષજત્વકીર્તનં સઙ્ગતમિતિ ન મનોહરમ્| કુષ્ઠસઙ્ખ્યામાહ– અત ઇત્યાદિ| અત ઇત્યસ્માદ્દોષદૂષ્યસમુદાયાત્સપ્ત તથા એકાદશ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે| સપ્ત ચૈકાદશૈવેતિ વિચ્છેદપાઠેન સપ્તાનાં મહાકુષ્ઠત્વમેકદશાનાં ક્ષુદ્રત્વમિતિ બોધયતિ||૧-૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કુષ્ઠાનાં ત્રિદોષજત્વેઽપિ ઉલ્બણદોષેણ સપ્તપ્રકારતામાહ– કુષ્ઠાનીત્યાદિ| દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ, દ્વન્દ્વૈસ્ત્રયઃ, સમાગતૈઃ સન્નિપાતૈરેક ઇતિ સપ્તત્વમ્| વ્યપદેશોઽધિકં ત્વતઃ ઇતિ યથા– વાતેન કુષ્ઠં કાપાલમિત્યાદિ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કુષ્ઠાનાં ત્રિદોષજત્વેઽપ્યુદ્રેકદોષેણ સપ્તપ્રકારત્વમાહ– કુષ્ઠાનીત્યાદિ| કુષ્ઠાનિ સપ્તધા સપ્તપ્રકારાણિ, કથમિત્યાહ પૃથગ્દોષૈઃ વાતેન, પિત્તેન, શ્લેષ્મણા, ત્રીણિ; તથા તૈરેવ દોષૈર્દ્વન્દ્વૈર્વાતપિત્તાભ્યાં, વાતકફાભ્યાં, કફપિત્તાભ્યાં ત્રીણિ, તથા તૈરેવ દોષૈઃ સમાગતૈઃ સન્નિપતિતૈરેકમ્, ઇતિ સપ્તત્વમ્| નન્વેવં સત્યેકદોષજં દ્વિદોષજં કુષ્ઠં તત્સર્વં ત્રિદોષજં સ્યાદિત્યાહ– સર્વેષ્વિત્યાદિ| સર્વેષ્વપિ કુષ્ઠેષુ ત્રિદોષજેષુ સત્સ્વધિકત્વતઃ અધિકત્વાદ્વ્યપદેશો નિર્દેશઃ કાર્યઃ, સન્નિપાતસ્ય સમવિષમત્વાત્; યથા– વાતેન કુષ્ઠં કાપાલમિત્યાદિ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– અતિશ્લક્ષ્ણેત્યાદિના| અતિશ્લક્ષ્ણઃ અતિમસૃણઃ| ખરો રૂક્ષઃ (ખરઃ કર્કશઃ), અતિશ્લક્ષ્ણો વા ખરો વા સ્પર્શઃ| સ્વેદાસ્વેદૌ સ્વેદવહસ્રોતોઽવરોધાનવરોધકૃતૌ| સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| કોઠોન્નતિઃ વરટીદષ્ટસઙ્કાશઃ શોથઃ કોઠઃ, તસ્યોન્નતિઃ| શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિશ્ચ વ્રણાનામેવ| નિમિત્તેઽલ્પેઽતિકોપનમિતિ અન્યથાઽપિ દુષ્ટશોણિતત્વાદ્વ્રણાનાં દેહગતાનામલ્પેઽપિ હેતૌ કોપઃ| કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમિતિ કુષ્ઠાનાં પૂર્વરૂપમિત્યર્થઃ||૮-૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– અતીત્યાદિ| અતિશ્લક્ષ્ણાદિકં કુષ્ઠલક્ષણમપ્રજમિતિ કુષ્ઠાનાં પૂર્વરૂપમિત્યર્થઃ| અતિશ્લક્ષ્ણ ઇતિ અતિમસૃણઃ, ખરો રૂક્ષઃ, અતિશ્લક્ષ્ણો વા ખરઃ સ્પર્શઃ| સ્વેદાઽસ્વેદાવિતિ સ્વેદવહસ્રોતોવરોધાનવરોધકૃતૌ| વિવર્ણતા વૈવર્ણ્યં, દાહઃ સર્વાઙ્ગીણઃ, કણ્ડૂઃ ત્વચિ, સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞત્વં, કોઠોન્નતિઃ વરટીદંશસઙ્કાશઃ શોફઃ કોઠઃ તસ્યોન્નતિઃ, શ્રમોઽનાયાસજઃ| શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ વ્રણાનામેવ| અલ્પેઽપિ નિમિત્તે કોપો વ્રણાનામ્||૮-૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સપ્તમહાકુષ્ઠાનાં લક્ષણમાહ– કૃષ્ણારુણકપાલાભમિત્યાદિ| કૃષ્ણારુણકપાલાભં કૃષ્ણારુણકપાલવર્ણં, કપાલં ખર્પરશકલમ્| પરુષં ખરસ્પર્શમ્| તનુ તનુત્વક્, વિષમં દુશ્ચિકિત્સ્યમ્| ઔદુમ્બરમાહ– રુગિત્યાદિ| રોમપિઞ્જરમિતિ રોમભિઃ પિઞ્જરં કપિલરોમમિત્યર્થઃ| મણ્ડલકુષ્ઠમાહ– શ્વેતેત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનં, સ્ત્યાનમાર્દ્રં સજલં વા| ઉત્સન્નમણ્ડલમુદ્ગતમણ્ડલમ્| કૃચ્છ્રં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| અન્યોન્યસંયુક્તમિતિ અપરાપરૈર્મિલિતમ્| ઋષ્યજિહ્વમાહ– કર્કશમિત્યાદિ| ઋષ્યજિહ્વસંસ્થાનમિતિ ઋષ્યો નીલાણ્ડો હરિણઃ, ‘રોભુ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, તસ્ય જિહ્વાકારમ્| પુણ્ડરીકમાહ– સશ્વેતમિત્યાદિ| પુણ્ડરીકદલોપમમિતિ પુણ્ડરીકં રક્તપદ્મં તત્પત્રોપમં, તેન સશ્વેતં રક્તપર્યન્તમ્| સરાગમિતિ સલોહિતં, મધ્યે શ્વેતલોહિતમિત્યર્થઃ| સિધ્મલક્ષણમાહ– શ્વેતમિત્યાદિ| શ્વેતં તામ્રમિતિ શ્વેતલોહિતાત્મકમ્| પ્રાયશ્ચોરસીત્યુરસિ તદ્બાહુલ્યેન ભવતિ, કફપ્રધાનત્વાત્| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ ભવતિ| કાકણમાહ– યદિત્યાદિ| યત્ કાકણન્તિકાવર્ણમિતિ કાકણન્તિકા ગુઞ્જા| ગુઞ્જાસવર્ણત્વેન ચ મધ્યે કૃષ્ણમન્તે રક્તમ્, અથવા મધ્યે રક્તમન્તે કૃષ્ણમ્| કુષ્ઠત્વેનૈવ ત્રિદોષલક્ષણત્વે સિદ્ધે ત્રિદોષલિઙ્ગમિતિ પુનરુક્તં પ્રબલદોષત્રયલિઙ્ગત્વોપદર્શનાર્થમ્| ઇતિ સપ્તમહાકુષ્ઠાનિ| મહત્ત્વં ચૈષાં શીઘ્રમુત્તરોત્તરધાત્વવગાહનબહુદોષજત્વક્રિયાભૂયસ્ત્વયોગાત્||૧૦-૧૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સપ્તમહાકુષ્ઠાનાં લક્ષણમાહ– કૃષ્ણેત્યાદિ| કૃષ્ણારુણા યે સ્ફુટિતઘટ્યાઃ ખણ્ડાસ્તદ્વર્ણમ્, અન્યે કૃષ્ણારુણકપાલશર્કરાવર્ણમાહુઃ| રૂક્ષં રૂક્ષસ્પર્શં, પરુષં ખરસ્પર્શમ્| તનુ તનુત્વક્, તોદબહુલં તોદાઢ્યં, વિષમં દુશ્ચિકિત્સ્યમ્| ઔદુમ્બરં કુષ્ઠમાહ– રુગિત્યાદિ| રુગ્દાહરાગકણ્ડૂભિર્યુક્તં, રોમપિઞ્જરમિતિ રોમભિઃ પિઞ્જરં કપિલરોમ ઇત્યર્થઃ| ઉદુમ્બરફલાભાસં પક્વોદુમ્બરવર્ણમ્| મણ્ડલકુષ્ઠમાહ– શ્વેતમિત્યાદિ| એવંવિધં કુષ્ઠં મણ્ડલં મણ્ડલસઞ્જ્ઞયોચ્યતે, શ્વેતં રક્તં તદાભાસં, સ્થિરં કઠિનં, સ્ત્યાનં સાન્દ્રં સદલં વા, ઉત્સન્નમણ્ડલં ઉન્નતમણ્ડલં, કૃચ્છ્રં કૃચ્છ્રસાધ્યં, અન્યોન્યસંસક્તમિતિ, પરસ્પરૈર્મિલિતમ્| ઋક્ષજિહ્વમાહ– કર્કશમિત્યાદિ| કર્કશં ખરસ્પર્શમ્| ઋક્ષો નીલાણ્ડો હરિણ ઇતિ, અન્યે ઋક્ષઃ ‘રીછ’ ઇત્યાહુઃ, તજ્જિહ્વાકારમ્| પુણ્ડરીકમાહ– સશ્વેતમિતિ| પુણ્ડરીકં શ્વેતકમલં, તસ્યોપમં, તેન સશ્વેતં રક્તપર્યન્તં મધ્યે શ્વેતં પ્રાન્તેષુ રક્તમ્| સોત્સેધમુન્નતમ્| સરાગમિતિ પ્રાન્તેઽધિકરાગપ્રતિપાદકં, સરાગમિત્યત્ર ‘સદાહમ્’ ઇતિ ક્વચિત્પાઠઃ| સિધ્મલક્ષણમાહ– શ્વેતમિત્યાદિ| શ્વેતં તામ્રમિતિ શ્વેતલોહિતાત્મકં, તનુ અઘનં, યત્ ઘૃષ્ટં સદ્રજશ્ચૂર્ણં મુઞ્ચતીતિ| પ્રાયશ્ચોરસીત્યાદિ| ઉરસિ બાહુલ્યેન ભવતિ, કફપ્રધાનત્વાત્| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્| કાકણમાહ– યદિત્યાદિ| કાકણન્તિકા ગુઞ્જા, તત્સમવર્ણત્વેન મધ્યે કૃષ્ણમન્તેઽતિરક્તમ્, અથવા રક્તમન્તે કૃષ્ણં, તથા સપાકં, તથા તીવ્રવેદનં, તથા ત્રિદોષલિઙ્ગં, તત્ કાકણાખ્યં કુષ્ઠં નૈવ સિધ્યતિ| કુષ્ઠત્વેનૈવ ત્રિદોષલિઙ્ગત્વે સિદ્ધે ત્રિદોષલિઙ્ગમિતિ પુનરુક્તં તત્ પ્રબલદોષત્રયલિઙ્ગોપદર્શનાર્થમ્| ઇતિ સપ્ત મહાકુષ્ઠાનિ| મહત્ત્વં ચૈષાં શીઘ્રમુત્તરોત્તરધાત્વવગાહનબહુલદોષજન્યત્વક્રિયાભૂયસ્ત્વયોગાત્||૧૦-૧૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અતઃ પરમેકાદશક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યુચ્યન્તે– અસ્વેદનમિત્યાદિ| મહાવાસ્તુ મહાસ્થાનમ્| મત્સ્યશકલોપમમિતિ મત્સ્યસ્ય ત્વક્સદૃશમ્| ચર્માખ્યં ચર્મકુષ્ઠમ્| બહલમપત્તલમ્| કિટિભમાહ– શ્યાવમિત્યાદિ| કિણખરસ્પર્શમિતિ કિણો વ્રણસ્થાનમ્| પરુષં રૂક્ષમ્| વૈપાદિકમિતિ વિપાદિકાયાઃ સ્વાર્થેઽણ્| અલસકમાહ– કણ્ડૂમદ્ભિરિત્યાદિ| ગણ્ડૈરિતિ સ્ફોટૈઃ| દદ્રુમણ્ડલમાહ– કણ્ડ્વિત્યાદિ| દદ્રુમણ્ડલમિતિ મણ્ડલરૂપતયોત્પાદાત્ દદ્રુમણ્ડલમિતિ કીર્તનમ્| નનુ, કથમસ્ય ચરકે ક્ષુદ્રત્વેનાભિધાનં, સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠે દદ્રોરુક્તત્વાત્; તથા સિધ્મ ચરકે મહાકુષ્ઠે, સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠે દર્શિતમ્| ઉચ્યતે– અસિતા દદ્રુરવગાઢમૂલા સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠમ્, અસિતેતરદદ્રુશ્ચરકેઽનવગાઢમૂલા ક્ષુદ્રકુષ્ઠં, સુશ્રુતે અસિતેતરદદ્ર્વા વિસર્પકુષ્ઠેઽન્તર્ભાવઃ, વિસર્પણયોગાત્; તથાઽવગાઢં સિધ્મ ચરકે મહાકુષ્ઠં, સિધ્મપુષ્પિકા તુ ત્વઙ્માત્રગતા સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠમ્; અસિતદદ્રૌ અસિતસિધ્મનોઽવરોધ ઇતિ ગદાધરઃ| જેજ્જટસ્ત્વાહ– ચરકોક્તં સિધ્મૈવ સુશ્રુતે દદ્રુશબ્દાભિહિતં, નામભેદઃ કેવલં પરં ન વસ્તુભેદઃ, સન્તિ હ્યર્થાન્તરાણિ સમાનશબ્દાભિહિતાનીત્યવિરોધઃ| કિન્ત્વિયમસાધ્વી વ્યાખ્યા, લક્ષણવૈલક્ષણ્યાત્; કિઞ્ચ ચરકસુશ્રુતયોઃ કુષ્ઠં પ્રતિ બહુપ્રકારો વિરોધઃ, તથાહિ સુશ્રુતોક્તમરુણં ન ચરકે પઠ્યતે, મણ્ડલં ચરકોક્તં ન સુશ્રુતે, ક્ષુદ્રકુષ્ઠે ચરકોક્તચર્માખ્યાલસકશતારુપ્રભૃતીનિ ન સુશ્રુતે, સુશ્રુતોક્તક્ષુદ્રકુષ્ઠાલસકાદયશ્ચ ન ચરકે; તસ્માદયં સમાધિરુચિતઃ– કુષ્ઠાનામસઙ્ખ્યેયત્વમિતિ કેચિત્ ચરકે, કેચિત્ સુશ્રુતે કુષ્ઠપ્રકારા ઉચ્યન્તે| ઉક્તં હિ ચરકે– “કુષ્ઠં સપ્તવિધમ્, અષ્ટાદશવિધમ્, અસઙ્ખ્યેયં વા|” (ચ. નિ. અ. ૫) ઇતિ| ચર્મદલમાહ– રક્તમિત્યાદિ| યદ્ગલત્યપીતિ ગલતિ વિદીર્યતે| શતારુમાહ– રક્તેત્યાદિ| શતારુરિતિ બહુવ્રણયોગાન્વિતં નામ| વિચર્ચિકામાહ– સકણ્ડ્વિત્યાદિ| સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકેતિ અત્ર કફકાર્યં કણ્ડૂઃ, બહુસ્રાવત્વં પિત્તાત્, શ્યાવત્વં વાતાત્; એવં સર્વત્ર દોષત્રયલિઙ્ગમૂહ્યમ્| નનુ, એકકુષ્ઠમારભ્ય વિચર્ચિકાપર્યન્તેન દ્વાદશક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ ભવન્તિ, તત્ કથમેકાદશેતિ? ઉચ્યતે– વિચર્ચિકૈવ પાદયોર્ભવન્તી વિદારણયોગાદ્વિપાદિકા ભવતિ, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| તથા ચ ભોજઃ– “દોષાઃ પ્રદૂષ્ય ત્વઙ્માંસં પાણિપાદસમાશ્રિતાઃ| પિડકાં જનયન્ત્યાશુ દાહકણ્ડૂસમન્વિતામ્|| દાલ્યતે ત્વક્ ખરા રૂક્ષા પાણ્યોર્જ્ઞેયા વિચર્ચિકા| પાદે વિપાદિકા જ્ઞેયા સ્થાનાન્યત્વાદ્વિચર્ચિકા||” ઇતિ ગદાધરઃ| અન્યે ત્વાહુઃ– સૈવ સ્ફોટૈસ્તીવ્રદાહૈરિત્યભિધાનેન પામૈવ તીવ્રદાહબૃહત્સ્ફોટયુક્તા કચ્છૂઃ, ન તતો ભિન્નેતિ||૧૭-૨૨||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અતઃ પ્રભૃત્યેકાદશ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યાહ– તત્ર ચર્મકુષ્ઠમાહ– અસ્વેદનમિત્યાદિ| તદેકકુષ્ઠં નામ, અસ્વેદનં સ્વેદરહિતં, મહાવાસ્તુ મહાધિષ્ઠાનમ્| મત્સ્યશકલોપમમિતિ મત્સ્યત્વક્ખણ્ડસદૃશમ્| ચર્મકુષ્ઠમાહ– હસ્તિચર્મવત્, બહુલમપત્તલમ્| કિટ્ટિભમાહ– શ્યાવમિત્વાદિ| તત્ કિટ્ટિભનામ કુષ્ઠં સ્મૃતમ્| શ્યાવં શ્યાવવર્ણં, કિણખરસ્પર્શમિતિ કિણો વ્રણસ્થાનં, તદ્વત્ ખરસ્પર્શં કર્કશં, પરુષં રૂક્ષં, કિટ્ટિભાખ્યં કુષ્ઠમ્| વૈપાદિકમાહ– પાણિપાદયોઃ સ્ફુટનં વિદારણં, વૈપાદિકં કુષ્ઠમ્| અલસકુષ્ઠમાહ– કણ્ડૂમદ્ભિરિતિ| ગણ્ડૈઃ સ્ફોટૈઃ, ચિતં યુક્તમ્, અલસકાખ્યં કુષ્ઠમ્| દદ્રુમણ્ડલમાહ– સકણ્ડૂરાગાઃ કણ્ડૂરાગસંયુક્તાઃ પિડકા યત્ર તત્ સકણ્ડૂરાગપિડિકં, તથા ઉદ્ગતમુત્સન્નમ્, એવંવિધં મણ્ડલં યત્, તદ્ દદ્રુનામ કુષ્ઠમ્| નનુ, કથમસ્યાશ્ચરકે ક્ષુદ્રત્વેનાભિધાનં, સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠત્વેનેતિ, તથા સિધ્મ ચરકે મહાકુષ્ઠે, સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠે દર્શિતં? ઉચ્યતે– અસિતા દદ્રુરવગાઢમૂલા સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠમ્, અસિતેતરદદ્વ્રા વિસર્પકુષ્ઠેઽન્તર્ભાવઃ, વિસર્પણયોગાત્| તથા સિધ્મ ચરકે મહાકુષ્ઠે, સિધ્મપુષ્પિકા તુ ત્વઙ્માત્રગતા સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠમિત્યાદિ| ચર્મદલમાહ– રક્તમિતિ| દલયતિ વિદારયતિ, અસ્પર્શસહં ચ વસ્ત્રાદિસ્પર્શનાક્ષમં, તચ્ચર્મદલનામ| પામામાહ– સૂક્ષ્મા ઇતિ| એવંવિધાઃ પિડકાઃ પામા ઇત્યુક્તા વૈદ્યૈરિત્યર્થઃ| બહ્વ્યઃ પ્રભૂતાઃ, સ્રાવવત્યઃ સ્રાવયુક્તાઃ, કણ્ડૂમત્યઃ કણ્ડૂયુક્તાઃ| કચ્છુમાહ– સૈવેતિ| સૈવ પામા પાણ્યોઃ હસ્તયોઃ| સ્ફિચોઃ કટિપ્રોથયોશ્ચ કચ્છુઃ કથ્યતે| તીવ્રદાહૈઃ તીવ્રસન્તાપૈઃ, સ્ફોટૈરિત્યર્થઃ| સ્ફોટમાહ– સ્ફોટા ઇતિ| સુગમમ્| શતારુમાહ– રક્તમિતિ| શતારુરિતિ બહુવ્રણયોગાદન્વિતં નામ| વિચર્ચિકામાહ– સકણ્ડૂરિતિ| સકણ્ડૂઃ પિડકા ભવેત્| શ્યાવા વર્ણતઃ, બહુસ્રાવા ભૂરિપ્રસ્રાવા| અત્ર કફકાર્યં કણ્ડૂઃ, બહુસ્રાવત્વં પિત્તાત્, શ્યાવત્વં વાતાત્, એવં સર્વત્ર દોષત્રયલિઙ્ગમૂહ્યમ્| નન્વેકકુષ્ઠમારભ્ય વિચર્ચિકાપર્યન્તેન દ્વાદ્વશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તિ, તત્ કથમેકાદશેત્યુચ્યતે– વિચર્ચિકૈવ પાદયોર્ભવન્તી વિદારણયોગાદ્ વિપાદિકા કથ્યતે, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| તથા ચ ભોજઃ– “દોષાઃ પ્રદૂષ્ય ત્વઙ્માંસં પાણિપાદસમાશ્રિતાઃ| પિડકા જનયન્ત્યાશુ દાહકણ્ડૂસમન્વિતામ્|| દહ્યતે ત્વક્ ખરા રૂક્ષા પાણ્યોર્જ્ઞેયા વિચર્ચિકા| પાદે વિપાદિકા જ્ઞેયા સ્થાનાન્યત્વાદ્વિચર્ચિકા||” ઇતિ||૧૭-૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દોષત્રયનિયતં કુષ્ઠલિઙ્ગમાહ– ખરં શ્યાવારુણમિત્યાદિ| શ્યાવારુણમિતિ શ્યાવં વા અરુણં વા ભવતિ| ચરકે કુષ્ઠમધિકૃત્ય દોષવિશેષકુષ્ઠજનકહેતૂનાં પરસ્પરં જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકત્વમુક્તં; યથા– “કુષ્ઠવિશેષૈર્દોષાઃ દોષવિશેષૈઃ પુનઃ કુષ્ઠાનિ| જ્ઞાયન્તે તે હેતું હેતુસ્તાંશ્ચ પ્રકાશયતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ||૨૩-૨૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દોષત્રયનિયતં કુષ્ઠલિઙ્ગમાહ– ખરમિત્યાદિ| શ્યાવં અરુણં વા ભવતિ, સવેદનં વેદનાયુક્તમ્, એતદ્વાતકુષ્ઠં જાનીયાત્| પિત્તાચ્ચ પ્રક્વથિતં શટિતમિવ| યુક્તં ચ કફાત્ ક્લેદિ ક્લિન્નતાયુક્તં, ઘનં નિબિડમ્| દ્વન્દ્વજે કુષ્ઠે દ્વિદોષલિઙ્ગં, સાન્નિપાતિકે ત્રિદોષલિઙ્ગમ્||૨૩-૨૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીમુત્તરોત્તરસપ્તધાતુગતકુષ્ઠસ્ય લક્ષણં ક્રમેણાહ– ત્વક્સ્થે વૈવર્ણ્યમિત્યાદિ| ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસોઽભિધીયતે, ધાતુપ્રસ્તાવાત્; ત્વક્શબ્દેન રસસ્યાભિધાનં તાત્સ્થ્યાત્; જેજ્જટસ્તુ ત્વચમેવાહ| બાહ્યાયાસ્ત્વચશ્ચરકે ઉદકધરત્વેનોક્તે રસગ્રહણસ્યાનર્હત્વાદ્દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરાઽત્રોક્તા, ઉદકાચ્ચ રસો ભિન્નઃ; તથાહ્યુક્તમ્– “ઉદકં દશાઞ્જલિમિતં, રસો નવાઞ્જલિમિતઃ|” (ચ. શા. અ. ૭) ઇતિ| રસં વિહાય રક્તાદ્યુક્તિશ્ચ પ્રાગેવ રસં ક્રોડીકૃત્ય તિર્યક્સિરાગતૈર્દોષૈઃ કુષ્ઠજનનાત્, સિરાસુ રક્તવ્યવસ્થિતેશ્ચેતિ તસ્યાશયઃ| સાક્ષાદ્રસ ઇત્યનભિધાનાદ્બૃહત્કુષ્ઠં રસગતં ન ભવતીતિ નાશઙ્કનીયમ્| યતઃ સુશ્રુતેનૈવોક્તમ્– “તેષાં તુ મહત્ત્વં સર્વધાત્વનુસારિત્વાત્|” (સુ. નિ. અ. ૫) ઇતિ, સર્વશબ્દેન ચ રસસ્યાપિ ગ્રહણમ્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “પ્રદુષ્ટાઃ પ્રચ્યુતા દોષા રસાસૃઙ્માંસસંશ્રિતાઃ| કુષ્ઠાનિ જનયન્ત્યાશુ શરીરેષુ શરીરિણામ્||” ઇતિ| “ત્વક્સ્રાવો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાતિપ્રવર્તનમ્|” ઇતિ| એતત્ કેચિત્ શોણિતગતસ્યૈવ લિઙ્ગં મન્યન્તે, અન્યે રસગતસ્યેતિ| ઇહ રૌક્ષ્યં સ્વેદાતિપ્રવૃત્તિર્લોમહર્ષશ્ચ કુષ્ઠારમ્ભકદોષૈઃ સ્વેદવહસ્રોતોદુષ્ટ્યા ભવતિ| યદુક્તમ્– “સ્વેદવાહિષુ દુષ્ટેષુ પારુષ્યં રોમહર્ષણમ્| અતિસ્વેદનમસ્વેદઃ પરિદાહશ્ચ જાયતે||” ઇતિ| વિપૂયક ઇતિ વિશેષેણ પૂયયોગિત્વમ્| કૌણ્યં કરભઙ્ગઃ| અઙ્ગાનાં સમ્ભેદ ઇતિ અઙ્ગાનાં ભઙ્ગઃ| પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચેતિ રસરક્તમાંસધાતુગતકુષ્ઠલિઙ્ગાનીત્યર્થઃ; એતચ્ચૈકત્રાભિહિતમપિ ક્રમેણ પરાપરધાતુદુષ્ટૌ પૂર્વપૂર્વધાતુદુષ્ટિલિઙ્ગખ્યાપનપરં, ન્યાયસ્ય સમાનત્વાત્| યદુચ્યતે– “સમાનેષ્વર્થેષ્વેકત્રાભિહિતો વિધિરન્યત્રાપ્યાસઞ્જનીયઃ|” ઇતિ શુક્રગતકુષ્ઠલિઙ્ગમાહ– દમ્પત્યોરિત્યાદિ| કુષ્ઠં શુક્રગતમપત્યેન વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ| અત્ર શુક્રદુષ્ટિલક્ષણપ્રસ્તાવેન તત્તુલ્યકાર્યા સ્ત્રીગતાઽઽર્તવદુષ્ટિરપ્યુક્તા| તદપીત્યપિશબ્દાત્ પૂર્વોક્તાન્યપિ રસાદિમજ્જાન્તર્ગતકુષ્ઠલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| કુષ્ઠિતમિતિ સઞ્જાતં કુષ્ઠમસ્યેતિ તારકાદિત્વાદિતચ્| અત્ર દુષ્ટં શુક્રમાર્તવં વા સર્વથા બીજત્વાનુપઘાતાદપત્યજનકં, પરન્તુ વિકૃતં જનયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્||૨૫-૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીમુત્તરોત્તરસપ્તધાતુગતકુષ્ઠલક્ષણં ક્રમેણોચ્યતે– ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસો વાચ્યઃ, ધાતુપ્રસ્તાવાત્; ત્વક્શબ્દેન રસસ્યાભિધાનં, તાત્સ્થ્યાત્| બૃહત્કુષ્ઠં રસગતં ન ભવતીતિ ન શઙ્કનીયં, યતઃ સુશ્રુતેનોક્તમ્– “તેષાં તુ મહત્ત્વં સર્વધાત્વનુસારિત્વાત્|” ઇતિ| અતઃ સર્વશબ્દેન રસસ્યાપિ ગ્રહણમ્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “પ્રદુષ્ટાઃ પ્રચ્યુતા દોષા રસાસૃઙ્માંસસંશ્રિતાઃ| કુષ્ઠાનિ જનયન્ત્યાશુ શરીરેષુ શરીરિણામ્||” ઇતિ| વૈવર્ણ્યમઙ્ગાનાં વિવર્ણતા| રૌક્ષ્યં ચ સ્વેદાતિપ્રવૃત્તિર્લોમહર્ષશ્ચ કુષ્ઠારમ્ભકૈર્દોષૈઃ સ્વેદવહસ્રોતોદુષ્ટ્યા ભવતિ| યદુક્તમ્– “સ્વેદવાહિષુ દુષ્ટેષુ પારુષ્યં રોમહર્ષણમ્| અતિસ્વેદનમસ્વેદઃ પરિદાહશ્ચ જાયતે||” ઇતિ| રક્તગતમાહ– કણ્ડૂરિત્યાદિ| વિપૂયક ઇતિ વિશેષેણ પૂયયોગિત્વમ્| માંસગતમાહ– બાહુલ્યમિત્યાદિ| બાહુલ્યં સ્થૂલમણ્ડલતા, સ્ફોટઃ ત્વચઃ સ્ફુટનં, સ્થિરત્વમચલત્વમ્| મેદોગતમાહ– કૌણ્યમિત્યાદિ| કૌણ્યં કરભઙ્ગઃ, ગતિક્ષયો ગમનાશક્તિઃ, અઙ્ગાનાં સમ્ભેદઃ અઙ્ગભઙ્ગઃ, ક્ષતપ્રસરણં, પ્રાગુક્તાનિ રસરક્તમાંસગતલિઙ્ગાનિ, એતચ્ચૈકત્રાભિહિતમપિ ક્રમેણ પરાપરધાતુદુષ્ટૌ પૂર્વધાતુદુષ્ટિલિઙ્ગખ્યાપનપરં, ન્યાયસ્ય સમાનત્વાત્| યદુચ્યતે– “સમાનેષ્વર્થેષ્વેકત્રાભિહિતો વિધિરન્યત્રાપ્યાસઞ્જનીયઃ” ઇતિ| અસ્થિમજ્જગતમાહ– નાસેત્યાદિ| નાસાયા ભઙ્ગોઽવદરણમ્, અક્ષિરાગો નેત્રલૌહિત્યં, ક્ષતેષુ કૃમિસમ્ભૂતિઃ, સ્વરહાનિશ્ચ| શુક્રગતકુષ્ઠલિઙ્ગમાહ– દમ્પત્યોરિત્યાદિ| દમ્પત્યોઃ સ્ત્રીપુરુષયોઃ, કુષ્ઠબાહુલ્યાત્ શુક્રાર્તવયોર્દુષ્ટિઃ, શુક્રગતકુષ્ઠમપત્યેન વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ| અત્ર શુક્રદુષ્ટિલક્ષણપ્રસ્તાવેન ચ તત્તુલ્યકાર્યા સ્ત્રીગતાર્તવદુષ્ટિરપ્યુક્તા| તદપીત્યપિશબ્દાત્ પૂર્વોક્તાન્યપિ રસાદિમજ્જાન્તર્ગતકુષ્ઠલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ, અન્યે કુષ્ઠિલમિતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| તત્ર દુષ્ટં શુક્રમાર્તવં વા સર્વથા બીજત્વાનુપઘાતાદપત્યજનકં, પરં તુ વિકૃતં જનયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્||૨૫-૩૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યાદિભેદમાહ– સાધ્યં ત્વગ્રક્તમાંસસ્થમિત્યાદિ| વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યદિતિ એકકુષ્ઠકિટિભાદિવર્જ્યમ્| મજ્જાસ્થિસંશ્રિતમિતિ અત્ર મજ્જાસ્થિપ્રત્યાસત્ત્યા શુક્રગતસ્યાપ્યસાધ્યત્વં બોદ્ધવ્યમ્| પ્રભિન્નમિતિ વિદીર્ણમ્| પઞ્ચકર્મગુણાતીતમિતિ પૂર્વરૂપક્રિયયા સહ રસાદિધાતૂનાં ચતુર્ણાં ક્રિયાકલાપાઃ પઞ્ચકર્માણિ, તેષાં ગુણા વીર્યાણિ, તાન્યતીતો યઃ સ તથા, અસ્થિમજ્જાગત ઇત્યર્થઃ; તાશ્ચ ક્રિયાઃ પૂર્વરૂપે શોધનમુભયતઃ; ત્વક્પ્રાપ્તે શોધનાલેપનાદિ, રક્તપ્રાપ્તે શોધનાલેપનકષાયપાનશોણિતાવસેકાદિ, એવં માંસમેદસોરપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ| અથવા પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ, તેષાં ગુણાઃ ફલાનિ, તાન્યતીતમ્||૩૧-૩૨||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં ધાત્વનુક્રમેઽપિ સાધ્યાદિભેદમાહ– સાધ્યમિત્યાદિ| ત્વગ્રક્તમાંસસ્થં વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યત્તત્ સાધ્યં, વાતશ્લેષ્માધિકં ચ યદિતિ ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકા વાતશ્લેષ્મજાઃ સાધ્યાઃ, મેદોગતં દ્વન્દ્વજં યાપ્યમ્, અસ્થિમજ્જાસંશ્રયં વર્જ્યમ્| અત્ર મજ્જાસ્થિપ્રત્યાસત્ત્યા શુક્રસ્ય તદ્ગતસ્યાપ્યસાધ્યત્વં બોદ્ધવ્યમ્| પુનશ્ચાસાધ્યલક્ષણમાહ– કૃમીત્યાદિ| પ્રભિન્નં વિદીર્ણં, પ્રસ્રુતાઙ્ગં પ્રસ્રાવયુક્તશરીરં, હતસ્વરં ઘર્ઘરસ્વરં, પઞ્ચકર્મગુણાતીતં પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ તેષાં ગુણાઃ ફલાનિ, તાનિ નિષ્ફલીકૃત્ય જાતમ્||૩૧-૩૨||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કુષ્ઠેષુ ચિકિત્સાર્થં પ્રધાનં દોષમાહ– વાતેન કુષ્ઠં કાપાલમિત્યાદિ| વિચર્ચ્યપિ કફાત્તથેતિ શ્લેષ્મપિત્તાત્, તેન દદ્રુપ્રભૃતિ ચર્મદલાન્તં શ્લેષ્મપિત્તજમિત્યર્થઃ| પૂર્વત્રિકમિતિ કાપાલોદુમ્બરમણ્ડલાખ્યમ્| અતઃ સપ્તમહાકુષ્ઠાદન્યત્ ક્ષુદ્રકુષ્ઠમ્||૩૩-૩૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કુષ્ઠેષુ ચિકિત્સાર્થં દોષપ્રાધાન્યમાહ– વાતેનેત્યાદિ| સુગમમ્| અન્યદપિ દોષપ્રાધાન્યમાહ– ચર્મેતિ| દદ્રુશતારુષી દ્વે કુષ્ઠે ન કેવલં શ્લેષ્મપિત્તાત્, યાવત્પુણ્ડરીકં તથા વિસ્ફોટં તથા પામા તથા ચર્મદલં જાયતે, તથેતિ શ્લેષ્મપિત્તાત્; તેન દદ્રુપ્રભૃતિ ચર્મદલાન્તં શ્લેષ્મપિત્તાધિકસન્નિપાતજમિત્યર્થઃ| સર્વૈરિતિ સર્વૈસ્ત્રિભિરેવ સમૈર્દોષૈઃ કાકણં નામ કુષ્ઠમુત્પદ્યતે| એતાનિ અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તિ તેષાં મધ્યે પૂર્વં ત્રિકમિતિ કાપાલોદુમ્બરમણ્ડલાખ્યં દદ્રુ કાકણં પુણ્ડરીકમૃક્ષજિહ્વં ચેતિ મહાકુષ્ઠાનિ સ્યુઃ| અતઃ સપ્તમહાકુષ્ઠાદન્યત્ ક્ષુદ્રકુષ્ઠં બોદ્ધવ્યમ્||૩૩-૩૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્વગ્દુષ્ટિતુલ્યત્વાદત્રૈવ કિલાસમાહ– કુષ્ઠૈકસમ્ભવમિત્યાદિ| કુષ્ઠેન સહ એકં સમાનં વિરુદ્ધાશનપાપકર્માદિ સમ્ભવો નિદાનં યસ્ય તત્તથા, કુષ્ઠેન સહ સમાનચિકિત્સિતત્વં ચ બોદ્ધવ્યં, “કુર્યાચ્ચાસ્મૈ કુષ્ઠોક્તં વિધાનમ્” ઇતિ વચનાત્| ચરકે ત્વસ્ય હેતુવિશેષોઽપિ પઠ્યતે, યથા– “વચાંસ્યતથ્યાનિ કૃતઘ્નભાવો નિન્દા ગુરૂણાં ગુરુધર્ષણં ચ| પાપક્રિયા પૂર્વકૃતં ચ કર્મ હેતુઃ કિલાસસ્ય વિરોધિ ચાન્નમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| કિલાસમેવ માંસમેદઃસમાશ્રયણયોગત્વાદરુણં શ્વિત્રં ચ ભણ્યતે| ત્વગ્ગતમેવ કિલાસં, તસ્ય લક્ષણં નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવીતિ| સ્રાવો હિ રક્તાદિદુષ્ટ્યા ભવતિ, તેનાસ્ય ત્વગ્ગતત્વેન સ્રાવાભાવઃ| ઉક્તં ચ– “ત્વગ્ગતં ચ યદસ્રાવિ તત્ કિલાસં પ્રકીર્તિતમ્|” ઇતિ| ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમિતિ ત્રિધાતુસ્ત્રયો દોષાસ્તથા રક્તમાંસમેદાંસિ સંશ્રયોઽધિષ્ઠાનં યસ્ય તત્તથા; અથવા ત્રિધાતુઃ રક્તમાંસમેદાંસિ ઉદ્ભવાય સંશ્રયો યસ્ય તત્તથા, દોષાસ્તુ સર્વસાધારણત્વાત્ લભ્યન્ત એવ| નનુ, યદિ ધાતુત્રયાશ્રિતં કિલાસં, તત્ કથં “યદા ત્વચમતિક્રમ્ય તદ્ધાતૂનવગાહતે| હિત્વા કિલાસસઞ્જ્ઞાં ચ કુષ્ઠસઞ્જ્ઞાં લભેત્તદા||” ઇતિ વિશ્વામિત્રવચનં કિલાસસઞ્જ્ઞાપ્રતિક્ષેપકં ન વિરુધ્યતે? તથા “ત્વગ્ગતમેવ કિલાસં” (સુ. નિ. અ. ૫) ઇતિ સુશ્રુતેઽવધારણં વિરુદ્ધમ્? ઉચ્યતે– વિશ્વામિત્રવચનસ્ય તાવદયમર્થઃ પ્રત્યેતવ્યઃ– યદોક્તરક્તાદિગતસમસ્તકુષ્ઠલક્ષણજનકતયા ધાતૂનવગાહતે તદા ન તત્ કિલાસં, કિં તર્હિ કુષ્ઠજનકહેત્વન્તરબૃંહિતદોષોપપ્લવાત્ ધાતૂન્ દૂષયેત્, તથા હેતુલક્ષ્યલક્ષણમરુણાદિકુષ્ઠં તત્; અન્યદિતરરક્તાદિગતકુષ્ઠલિઙ્ગવ્યતિરિક્તમુત્પાદસમકાલભાવિરક્તતામ્રાદિ-વર્ણતામાત્રકારકં રક્તાદિગતદોષજન્યં કિલાસમેવ, અન્યથા રક્તાદિગતકિલાસલક્ષણેન ચરકોક્તેન વિરોધઃ સ્યાત્| સ યદાહ– “દોષે રક્તાશ્રિતે રક્તં, તામ્રં માંસસમાશ્રિતે| શ્વેતં મેદઃસ્થિતે શ્વિત્રં, ગુરુ તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| ચરકે હિ કિલાસસ્યૈવ ધાતુત્રયસમ્બન્ધકૃતવર્ણેન દારુણાદિસઞ્જ્ઞાન્તરમાત્રં કૃતં, સુશ્રુતેઽપિ ત્વગ્ગતમેવેત્યનેન રક્તાદિદુષ્ટ્યા વિશિષ્ટરક્તાદિગતમહાકુષ્ઠલિઙ્ગરહિતત્વં, તથા ક્ષુદ્રકુષ્ઠવદ્યુગપદ્રક્તલસીકાત્વઙ્માંસસન્દૂષકત્વવિરહઃ ખ્યાપ્યતે; અથવા એવકારોઽયોગવ્યવચ્છેદે, યથા– નીલં સરોજં ભવત્યેવેતિ| ઉક્તપ્રકારેણ ધાતુત્રયમાત્રગતત્વેનૈકદોષજત્વેન ચાસ્ય કુષ્ઠાદ્ભેદઃ; “શ્વિત્રસઞ્જ્ઞાં લભેત્તદા” ઇતિ જેજ્જટપાઠે તુ શ્વિત્રસઞ્જ્ઞામાત્રવ્યવહારઃ કિલાસસ્ય, ન પુનરર્થભેદઃ કશ્ચિદિતિ| ભાલુકિના તુ ધાતુભેદેન કિલાસસ્ય સઞ્જ્ઞાન્તરં દર્શિતમ્– “વારુણં તત્તુ વિજ્ઞેયં માંસધાતુસમાશ્રયમ્| મેદઃશ્રિતં ભવેચ્છ્વિત્રં, દારુણં રક્તસંશ્રયમ્||” ઇતિ| તથા ચરકેઽપિ– “દારુણં વારુણં શ્વિત્રં કિલાસં નામભિસ્ત્રિભિઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| તેનેહાપિ તથા બોદ્ધવ્યમ્| ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃસુ ચાદિશેદ્વર્ણેનૈવેદૃગુભયમિતિ ઈદૃશમેવ વર્ણેનારુણં તામ્રં શ્વેતં ચ કિલાસં રક્તમાંસમેદઃસુ યથાક્રમેણાદિશેત્| ઉભયમિતિ વ્રણજં દોષજં ચ તચ્છ્વિત્રં ભવતિ, તથાચ ભોજઃ– “શ્વિત્રં તુ દ્વિવિધં વિદ્યાદ્દોષજં વ્રણજં તથા| તત્ર મિથ્યોપચારાદ્ધિ વ્રણસ્ય વ્રણજં સ્મૃતમ્|| દોષજં ચ દ્વિધા પ્રોક્તમાત્મજં પરજં તથા| પરસંસ્કારસંસ્પર્શાદ્યત્તત્ પરજમુચ્યતે| તદાત્મજં વિજાનીયાદ્યદ્દેહેષ્વનિલાદિજમ્||” ઇતિ| રક્તાદિધાતુત્રયગતસ્ય ચ કિલાસસ્ય દૂષ્યપ્રભાવાદ્યસ્ય કસ્યાપિ દોષસ્ય સમ્બન્ધનિયતા એવારુણાદયો વર્ણા બોદ્ધવ્યાઃ, યદિ તુ તત્ર દોષનિયતો વર્ણઃ કલ્પ્યતે તદા વર્ણાતિદેશો વ્યર્થઃ સ્યાત્, વાતાદ્રૂક્ષારુણમિત્યાદિનૈવ સિદ્ધત્વાત્| યદ્યેવં દોષેણાત્ર વર્ણાભિધાનં વિફલં, નિર્વિષયત્વાત્; નૈવં, ત્વઙ્માત્રગતે કિલાસે દોષવર્ણસ્ય ચરિતાર્થત્વાત્| હન્ત તર્હિ કથં રક્તાદિગતત્વમસ્ય નિશ્ચેતવ્યં? ત્વગ્ગતે સ્વભાવેનારુણાદિવર્ણસ્ય સદ્ભાવેન સન્દિગ્ધત્વાત્| ઉચ્યતે– ક્રમેણારુણાદિવર્ણોત્પાદાદ્રક્તાદિગતત્વં નિશ્ચેતવ્યમ્, ઉત્પત્તિમાત્રે ત્વરુણાદિયોગાત્ત્વગ્ગતત્વમિતિ||૩૭-૩૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્વગ્દુષ્ટિતુલ્યત્વાદત્રૈવ કિલાસમાહ– કુષ્ઠૈકસમ્ભવમિતિ| કુષ્ઠેન સહ એકઃ સમાનઃ વિરુદ્ધાશનપાપકર્માદિ સમ્ભવો નિદાનં યસ્ય તત્તથા, કુષ્ઠતુલ્યનિદાનમિત્યર્થઃ| કુષ્ઠેન સહ સમાનચિકિત્સિતત્વં ચ બોદ્ધવ્યમ્| “કુર્યાચ્ચાસ્મૈ કુષ્ઠદુષ્ટં વિધાનમ્|” ઇતિ વચનાત્| ચરકે ત્વસ્ય હેતુવિશેષોઽપિ પઠ્યતે| યથા– “વચાંસ્યતથ્યાનિ કૃતઘ્નભાવો નિન્દા ગુરૂણાં ગુરુધર્ષણં ચ| પાપક્રિયા પૂર્વકૃતં ચ કર્મ હેતુઃ કિલાસસ્ય વિરોધિ ચાન્નમ્||” ઇતિ| કિલાસમેવ માંસમેદઃસમાશ્રયેણ યોગિત્વાદ્દારુણં શ્વિત્રમિતિ ભણ્યતે| ત્વગ્ગતમેવ કિલાસં, તસ્ય લક્ષણં નિર્દિષ્ટમ્– અપરિસ્રાવીતિ| સ્રાવો હિ રક્તાદિદુષ્ટ્યા ભવતિ, તેનાસ્ય ત્વગ્ગતત્વેન સ્રાવાભાવઃ| ઉક્તઞ્ચ– “ત્વગ્ગતં તુ યદસ્રાવિ તત્કિલાસં પ્રકીર્તિતમ્|” ઇતિ| ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમિતિ ત્રિધાતુશબ્દેન પૃથગ્દોષાઃ, ત્રિધાતુઃ સંશ્રયો યસ્ય તત્તથા, અથવા ત્રિધાતુઃ રક્તમાંસમેદાંસિ, તેન વાતાદિના પૃથગુદ્ભવ ઉત્પાદસ્તથા રક્તમાંસમેદાંસિ સંશ્રયોઽધિષ્ઠાનં યસ્ય તત્તથા| વાતાદિના ધાતુસંશ્રયભેદેન વર્ણભેદમાહ– વાતાદિત્યાદિ| વાતાત્ શ્વિત્રં રૂક્ષં સ્પર્શતઃ, અરુણં રક્તં વર્ણતઃ| પિત્તાદિત્યાદિ| પિત્તાત્ શ્વિત્રં કમલપત્રવત્ પદ્મદલમિવ તામ્રં વર્ણેન ભવેત્| તથા સદાહં દાહયુક્તમ્| રોમવિધ્વંસિ રોમઘાતિ| કફાદિતિ કફાત્ શ્વિત્રં શ્વેતં શુક્લં, ઘનં સાન્દ્રં, તથા ગુરુ અઙ્ગેનાનુભૂયતે, તથા સહ કણ્ડ્વા વર્તતે ઇતિ સકણ્ડુ કણ્ડુયુક્તમ્| ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદસ્સુ ચાદિશેત્ વર્ણેનૈવેદૃગુભયમિતિ ઈદૃશમેવ વર્ણેનારુણતામ્રશ્વેતેન કિલાસં રક્તમાંસમેદસ્સુ યથાક્રમેણાદિશેત્| ઉભયમિતિ વ્રણજં દોષજમિતિ તત્ શ્વિત્રં ભવતિ| તથા ચ ભોજઃ– “શ્વિત્રં તદ્દ્વિવિધં વિદ્યાદ્દોષજં વ્રણજં તથા| તત્ર મિથ્યોપચારાદ્ધિ વ્રણસ્ય વ્રણજં સ્મૃતમ્|| દોષજં દ્વિવિધં પ્રોક્તમાત્મજં પરજં તથા| પરસંસ્કારસંસ્પર્શાદ્યત્તત્પરજમુચ્યતે|| તદાત્મજં વિજાનીયાદ્યદ્દેહેષ્વનિલાદિજમ્|” ઇતિ||૩૭-૩૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય સાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચાહ– અશુક્લેત્યાદિ| અશુક્લરોમ કૃષ્ણરોમ, અબહુલં તનુ, અસંશ્લિષ્ટં પરસ્પરમસંયુક્તમ્, અનગ્નિદગ્ધજં અગ્નિદગ્ધજં યન્ન ભવતિ, એતત્ સાધ્યમ્| અતોઽન્યથા અતોઽન્યથોક્તસર્વપ્રકારમસાધ્યં, ચરકેઽપ્યેવંવિધસ્યાસાધ્યત્વમુક્તમ્| યથા– “યચ્છુક્લરોમ બહુલં યત્ સંલગ્નં પરસ્પરમ્| યચ્ચ વર્ષગણોપેતં તચ્છ્વિત્રં નૈવ સિધ્યતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૭) ઇતિ| ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષ્વિતિ તલમત્ર પાદતલં સુશ્રુતે ‘અન્તે જાતમ્’ ઇતિ સામાન્યેન નિર્દેશાત્||૪૦-૪૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સાધ્યાઽસાધ્યત્વમાહ– અશુક્લેત્યાદિ| અશુક્લરોમ યાવન્ન રોમાણિ શુક્લાનિ ભવન્તિ, અબહુલં તનુ, અસંશ્લિષ્ટં મિથઃ પરસ્પરમસંયુક્તમ્, અગ્નિદગ્ધજં યન્ન ભવતિ; એતત્સાધ્યમ્| અતોઽન્યથા ઉક્તપ્રકારવિપરીતમસાધ્યમ્| યદુક્તં ચરકે– “યત્ શુક્લરોમ બહુલં યત્સંલગ્નં પરસ્પરમ્| યચ્ચ વર્ષગણોપેતં તચ્છ્વિત્રં નૈવ સિદ્ધ્યતિ||” ઇતિ| અસાધ્યમાહ– ગુહ્યેત્યાદિ| એષુ સ્થાનેષ્વનવમપિ ત્યાજ્યમ્| ગુહ્યં લિઙ્ગં, તલમત્ર પાદતલમ્||૪૦-૪૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કુષ્ઠસ્ય સંસર્ગજપ્રસઙ્ગેન સર્વાનેવ સંસર્ગજાન્ રોગાનાહ– પ્રસઙ્ગાદિત્યાદિ| પ્રસઙ્ગો મૈથુનમ્, અથવા પ્રસઙ્ગઃ સાતત્યં; તેન કૃતાત્ ગાત્રસંસ્પર્શાદેઃ| ઔપસર્ગિકરોગા ઇતિ ઔપસર્ગિકાઃ પાપરોગાદયો ભૂતોપસર્ગજાશ્ચ| સઙ્ક્રામન્તિ આવિશન્તિ| રોગસઙ્ક્રાન્તિશ્ચ કુષ્ઠિપ્રભૃતિપાપિજનસંસર્ગેણ પાપસઙ્ક્રાન્તેર્વિકારપ્રભાવાદ્વા બોદ્ધવ્યા||૪૨-૪૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કુષ્ઠસ્ય સંસર્ગજત્વપ્રસઙ્ગેનૈવ સંસર્ગજાન્ રોગાનાહ– પ્રસઙ્ગાદિત્યાદિ| પ્રસઙ્ગો મૈથુનમ્, અથવા પ્રસઙ્ગો નૈરન્તર્યં, તેન કૃતાત્ ગાત્રસ્પર્શાદેઃ| ઔપસર્ગિકરોગાદયો ભૂતોપસર્ગજા રોગાઃ| સઙ્ક્રામન્તિ આવિશન્તિ| રોગસઙ્ક્રાન્તિશ્ચ કુષ્ઠિપ્રભૃતિપાપિજનસંસર્ગેણ પાપસઙ્ક્રાન્તેર્વિકારપ્રભાવાદ્વા બોદ્ધવ્યા||૪૨-૪૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં કુષ્ઠનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યપ્રણીતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં કુષ્ઠનિદાનમ્||૪૯||