49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

ಅಥ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮ್ | ವಿರೋಧೀನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ದ್ರವಸ್ನಿಗ್ಧಗುರೂಣಿ ಚ | ಭಜತಾಮಾಗತಾಂ ಛರ್ದಿಂ ವೇಗಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿಘ್ನತಾಮ್ ||೧|| ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಸನ್ತಾಪಮತಿಭುಕ್ತ್ವಾ ನಿಷೇವಿಣಾಮ್ | ಘರ್ಮಶ್ರಮಭಯಾರ್ತಾನಾಂ ದ್ರುತಂ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವಿನಾಮ್ ||೨|| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶಿನಾಂ ಚೈವ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರಿಣಾಮ್ | ನವಾನ್ನದಧಿಮತ್ಸ್ಯಾತಿಲವಣಾಮ್ಲನಿಷೇವಿಣಾಮ್ ||೩|| ಮಾಷಮೂಲಕಪಿಷ್ಟಾನ್ನತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾಶಿನಾಮ್ | ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಭಜತಾಂ ದಿವಾ ||೪|| ವಿಪ್ರಾನ್ ಗುರೂನ್ ಧರ್ಷಯತಾಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮ್ | ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ದುಷ್ಟಾಸ್ತ್ವಗ್ರಕ್ತಂ ಮಾಂಸಮಮ್ಬು ಚ ||೫|| ದೂಷಯನ್ತಿ ಸ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಸಪ್ತಕೋ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ | ಅತಃ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಪ್ತ ಚೈಕಾದಶೈವ ಚ ||೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) |

ಅಷ್ಟಾದಶಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪೇಣ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ಕುಷ್ಠಜನಕಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ವಿರೋಧೀನೀತ್ಯಾದಿ| ವಿರೋಧೀನಿ “ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾಽಭ್ಯವಹರೇತ್” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾನಿ| ಭಜತಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಗತಾಮಿತಿ ಉಪಸ್ಥಿತವೇಗಾಮ್| ವೇಗಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನಿತಿ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿವೇಗಾನ್| ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಸನ್ತಾಪಮತಿಭುಕ್ತ್ವೇತಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ವ್ಯಾಯಾಮಮತಿಯುಜ್ಯ ಸನ್ತಾಪಮತಿಯುಜ್ಯ ಚ ನಿಷೇವಿಣಾಮಿತಿ ಏತಯೋರೇವ ಸೇವನಶೀಲಾನಾಂ; ನಿಷೇವಿಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸಹ ಪ್ರಥಮತಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕೃದ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾತ್, ತತಶ್ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ಯಾತಿಸನ್ತಾಪಸ್ಯಾತಿನಿಷೇವಿಣಾಮಿತಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ| “ಶೀತೋಷ್ಣಲಙ್ಘನಾಹಾರಾನ್ ಕ್ರಮಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ನಿಷೇವಿಣಾಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಯದಾ ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ತಾನ್ ಸೇವ್ಯಮಾನಾನ್| ಶೀತೋಷ್ಣಲಙ್ಘನಾಹಾರಾನಿತ್ಯನನ್ತರಂ ಪ್ರತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ತೇನ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ ಯಃ ಕ್ರಮಸ್ತಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಏತೇಷಾಮೇವ ನಿಷೇವಿಣಾಮ್| ಘರ್ಮಶ್ರಮಭಯಾರ್ತಾನಾಮಿತಿ ಘರ್ಮಾದಿಭಿರಾರ್ತತ್ವೇ ಸತಿ ದ್ರುತಮವಿಶ್ರಮ್ಯ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವಿನಾಮ್| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶಿನಾಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಮನ್ನಮ್, ಅಪಕ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್, ತದ್ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್; ಅಧ್ಯಶಿನಾಮಾಹಾರೇ ಏವಾಪರಿಣತೇ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮ್| ಅಶಿನಾಮಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಾಧಿಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರಿಣಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಅಪಚಾರಿಣಾಮ್| ನವಾನ್ನದಧಿಮತ್ಸ್ಯಾನೀತಿ ಅತಿಶಬ್ದೋ ನವಾನ್ನಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣ ಇತಿ ವಿದಗ್ಧಾದಿರೂಪೇ ಅಜೀರ್ಣೇ| ಧರ್ಷಯತಾಮಿತಿ ಅಭಿಭವತಾಮ್| ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮಿತ್ಯನೇನೈವ ವಿಪ್ರಾದಿಧರ್ಷಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್| ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ– ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಾತಾದೀನಾಂ ತ್ರಿತ್ವೇ ಪ್ರತೀತೇಽಪಿ ತ್ರಯ ಇತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವಕುಷ್ಠೇಷು ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮಾರಮ್ಭಕಂ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ– “ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅರ್ಥಲಬ್ಧಮಪಿ ಸಪ್ತಕಮಿತಿ ಪದಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಪ್ತಕನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ನನು, ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪಾದೇ ಏತಾವತ್ಯೇವ ಸಾಮಗ್ರೀ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತೌ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಲಸೀಕಯಾ ಚ ತತ್ರೋದಕಮುಚ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಿನ್ನಿಬನ್ಧನಃ ಕುಷ್ಠವಿಸರ್ಪಯೋರ್ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಕುಷ್ಠಂ ಚಿರಕ್ರಿಯೈಃ ಸ್ಥಿರೈರಪ್ರಬಲರಕ್ತಪಿತ್ತೈರ್ದೋಷೈರ್ಜನ್ಯತೇ, ವಿಸರ್ಪಸ್ತ್ವಚಿರವಿಸರ್ಪಣಶೀಲೈಃ ಪ್ರಬಲರಕ್ತಪಿತ್ತೈಃ; ಕುಷ್ಠೇ ಗುರುಪ್ರಧರ್ಷಣಪರದ್ರವ್ಯಾಪಹಾರಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತಂ, ನ ವಿಸರ್ಪೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ವಿಸರ್ಪಾ ವಾತಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋಽಪಿ ಭವನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚೈಕೋ ವಿಸರ್ಪಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ, ಕುಷ್ಠಂ ತು ತ್ರಿದೋಷಜಮೇವೇತಿ| ಕಿಂ ತ್ವೇತತ್ಸಮಾಧಾನಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಮೇಕದೋಷಜಕುಷ್ಠವದೇಕದೋಷಜತ್ವಕೀರ್ತನಂ ಸಙ್ಗತಮಿತಿ ನ ಮನೋಹರಮ್| ಅತಃ ಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ಅತ ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮುದಾಯಾತ್| ಸಪ್ತ ಚೈಕಾದಶೈವ ಚೇತಿ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮಹಾಕುಷ್ಠತ್ವಮೇಕಾದಶಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ||೧-೬||

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತಧಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ಸಮಾಗತೈಃ | ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತ್ರಿದೋಷೇಷು ವ್ಯಪದೇಶೋಽಧಿಕಸ್ತ್ವತಃ ||೭|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ಉಲ್ಬಣದೋಷೇಣ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರತಾಮಾಹ– ಕುಷ್ಠಾನೀತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಃ, ದ್ವನ್ದ್ವೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸಮಾಗತೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೈರೇಕ ಇತಿ ಸಪ್ತತ್ವಮ್| ವ್ಯಪದೇಶೋಽಧಿಕಂ ತ್ವತಃ ಇತಿ ಯಥಾ– ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಪರ್ಶಸ್ವೇದಾಸ್ವೇದವಿವರ್ಣತಾಃ | ದಾಹಃ ಕಣ್ಡೂಸ್ತ್ವಚಿ ಸ್ವಾಪಸ್ತೋದಃ ಕೋಠೋನ್ನತಿರ್ಭ್ರಮಃ ||೮|| ವ್ರಣಾನಾಮಧಿಕಂ ಶೂಲಂ ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಃ | ರೂಢಾನಾಮಪಿ ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ನಿಮಿತ್ತಽಲ್ಪೇಽತಿಕೋಪನಮ್ ||೯|| ರೋಮಹರ್ಷೋಽಸೃಜಃ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಗ್ರಜಮ್ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಅತಿಮಸೃಣಃ| ಖರೋ ರೂಕ್ಷಃ (ಖರಃ ಕರ್ಕಶಃ), ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ವಾ ಖರೋ ವಾ ಸ್ಪರ್ಶಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ವೇದೌ ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಾನವರೋಧಕೃತೌ| ಸ್ವಾಪಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ಕೋಠೋನ್ನತಿಃ ವರಟೀದಷ್ಟಸಙ್ಕಾಶಃ ಶೋಥಃ ಕೋಠಃ, ತಸ್ಯೋನ್ನತಿಃ| ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ವ್ರಣಾನಾಮೇವ| ನಿಮಿತ್ತೇಽಲ್ಪೇಽತಿಕೋಪನಮಿತಿ ಅನ್ಯಥಾಽಪಿ ದುಷ್ಟಶೋಣಿತತ್ವಾದ್ವ್ರಣಾನಾಂ ದೇಹಗತಾನಾಮಲ್ಪೇಽಪಿ ಹೇತೌ ಕೋಪಃ| ಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಗ್ರಜಮಿತಿ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||–

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಂ ಯದ್ರೂಕ್ಷಂ ಪರುಷಂ ತನು ||೧೦|| ಕಾಪಾಲಂ ತೋದಬಹುಲಂ ತತ್ಕುಷ್ಠಂ ವಿಷಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ | ರುಗ್ದಾಹರಾಗಕಣ್ಡೂಭಿಃ ಪರೀತಂ ರೋಮಪಿಞ್ಜರಮ್ ||೧೧|| ಉದುಮ್ಬರಫಲಾಭಾಸಂ ಕುಷ್ಠಮೌದುಮ್ಬರಂ ವದೇತ್ | ಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುತ್ಸನ್ನಮಣ್ಡಲಮ್ ||೧೨|| ಕೃಚ್ಛ್ರಮನ್ಯೋನ್ಯಸಂಯುಕ್ತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಮಣ್ಡಲಮುಚ್ಯತೇ | ಕರ್ಕಶಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಮನ್ತಃಶ್ಯಾವಂ ಸವೇದನಮ್ ||೧೩|| ಯದೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಸಂಸ್ಥಾನಮೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಂ ತದುಚ್ಯತೇ | ಸಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕದಲೋಪಮಮ್ ||೧೪|| ಸೋತ್ಸೇಧಂ ಚ ಸರಾಗಂ ಚ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ತದುಚ್ಯತೇ | ಶ್ವೇತಂ ತಾಮ್ರಂ ತನು ಚ ಯದ್ರಜೋ ಘೃಷ್ಟಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ||೧೫|| ಪ್ರಾಯಶ್ಚೋರಸಿ ತತ್ ಸಿಧ್ಮಮಲಾಬುಕುಸುಮೋಪಮಮ್ | ಯತ್ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾವರ್ಣಂ ಸಪಾಕಂ ತೀವ್ರವೇದನಮ್ ||೧೬|| ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ತತ್ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಕಣಂ ನೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) |

ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲವರ್ಣಂ, ಕಪಾಲಂ ಖರ್ಪರಶಕಲಮ್| ಪರುಷಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶಮ್| ತನು ತನುತ್ವಕ್, ವಿಷಮಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್| ಔದುಮ್ಬರಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಮಪಿಞ್ಜರಮಿತಿ ರೋಮಭಿಃ ಪಿಞ್ಜರಂ ಕಪಿಲರೋಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠಮಾಹ– ಶ್ವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಂ, ಸ್ತ್ಯಾನಮಾರ್ದ್ರಂ ಸಜಲಂ ವಾ| ಉತ್ಸನ್ನಮಣ್ಡಲಮುದ್ಗತಮಣ್ಡಲಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಂಯುಕ್ತಮಿತಿ ಅಪರಾಪರೈರ್ಮಿಲಿತಮ್| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಮಾಹ– ಕರ್ಕಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಸಂಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಋಷ್ಯೋ ನೀಲಾಣ್ಡೋ ಹರಿಣಃ, ‘ರೋಭು’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತಸ್ಯ ಜಿಹ್ವಾಕಾರಮ್| ಪುಣ್ಡರೀಕಮಾಹ– ಸಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಣ್ಡರೀಕದಲೋಪಮಮಿತಿ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ರಕ್ತಪದ್ಮಂ ತತ್ಪತ್ರೋಪಮಂ, ತೇನ ಸಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಸರಾಗಮಿತಿ ಸಲೋಹಿತಂ, ಮಧ್ಯೇ ಶ್ವೇತಲೋಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಿಧ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಂ ತಾಮ್ರಮಿತಿ ಶ್ವೇತಲೋಹಿತಾತ್ಮಕಮ್| ಪ್ರಾಯಶ್ಚೋರಸೀತ್ಯುರಸಿ ತದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಭವತಿ, ಕಫಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಭವತಿ| ಕಾಕಣಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾವರ್ಣಮಿತಿ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾ ಗುಞ್ಜಾ| ಗುಞ್ಜಾಸವರ್ಣತ್ವೇನ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಕೃಷ್ಣಮನ್ತೇ ರಕ್ತಮ್, ಅಥವಾ ಮಧ್ಯೇ ರಕ್ತಮನ್ತೇ ಕೃಷ್ಣಮ್| ಕುಷ್ಠತ್ವೇನೈವ ತ್ರಿದೋಷಲಕ್ಷಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಪುನರುಕ್ತಂ ಪ್ರಬಲದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಇತಿ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ| ಮಹತ್ತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಶೀಘ್ರಮುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವವಗಾಹನಬಹುದೋಷಜತ್ವಕ್ರಿಯಾಭೂಯಸ್ತ್ವಯೋಗಾತ್||೧೦-೧೬||–

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

ಅಸ್ವೇದನಂ ಮಹಾವಾಸ್ತು ಯನ್ಮತ್ಸ್ಯಶಕಲೋಪಮಮ್ ||೧೭|| ತದೇಕಕುಷ್ಠಂ, ಚರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಬಹಲಂ ಹಸ್ತಿಚರ್ಮವತ್ | ಶ್ಯಾವಂ ಕಿಣಖರಸ್ಪರ್ಶಂ ಪರುಷಂ ಕಿಟಿಭಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೧೮|| ವೈಪಾದಿಕಂ ಪಾಣಿಪಾದಸ್ಫುಟನಂ ತೀವ್ರವೇದನಮ್ | ಕಣ್ಡೂಮದ್ಭಿಃ ಸರಾಗೈಶ್ಚಃ ಗಣ್ಡೈರಲಸಕಂ ಚಿತಮ್ ||೧೯|| ಸಕಣ್ಡೂರಾಗಪಿಡಕಂ ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮುದ್ಗತಮ್ | ರಕ್ತಂ ಸಶೂಲಂ ಕಣ್ಡೂಮತ್ ಸಸ್ಫೋಟಂ ಯದ್ಗಲತ್ಯಪಿ | ತಚ್ಚರ್ಮದಲಮಾಖ್ಯಾತಂ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಸಹಮುಚ್ಯತೇ ||೨೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) | ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಬಹ್ವ್ಯಃ ಪಿಡಕಾಃ ಸ್ರಾವವತ್ಯಃ ಪಾಮೇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಕಣ್ಡುಮತ್ಯಃ ಸದಾಹಾಃ | ಸೈವ ಸ್ಫೋಟೈಸ್ತೀವ್ರದಾಹೈರುಪೇತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಪಾಣ್ಯೋಃ ಕಚ್ಛುರುಗ್ರಾ ಸ್ಫಿಚೋಶ್ಚ ||೨೧|| ಸ್ಫೋಟಾಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಭಾಸಾ ವಿಸ್ಫೋಟಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತನುತ್ವಚಃ | ರಕ್ತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಸದಾಹಾರ್ತಿ ಶತಾರುಃ ಸ್ಯಾದ್ಬಹುವ್ರಣಮ್ ||೨೨|| ಸಕಣ್ಡೂಃ ಪಿಡಕಾ ಶ್ಯಾವಾ ಬಹುಸ್ರಾವಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) |

ಅತಃ ಪರಮೇಕಾದಶಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ– ಅಸ್ವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವಾಸ್ತು ಮಹಾಸ್ಥಾನಮ್| ಮತ್ಸ್ಯಶಕಲೋಪಮಮಿತಿ ಮತ್ಸ್ಯಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಸದೃಶಮ್| ಚರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಚರ್ಮಕುಷ್ಠಮ್| ಬಹಲಮಪತ್ತಲಮ್| ಕಿಟಿಭಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಣಖರಸ್ಪರ್ಶಮಿತಿ ಕಿಣೋ ವ್ರಣಸ್ಥಾನಮ್| ಪರುಷಂ ರೂಕ್ಷಮ್| ವೈಪಾದಿಕಮಿತಿ ವಿಪಾದಿಕಾಯಾಃ ಸ್ವಾರ್ಥೇಽಣ್| ಅಲಸಕಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮದ್ಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಗಣ್ಡೈರಿತಿ ಸ್ಫೋಟೈಃ| ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಾಹ– ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಿತಿ ಮಣ್ಡಲರೂಪತಯೋತ್ಪಾದಾತ್ ದದ್ರುಮಣ್ಡಲಮಿತಿ ಕೀರ್ತನಮ್| ನನು, ಕಥಮಸ್ಯ ಚರಕೇ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ ದದ್ರೋರುಕ್ತತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಸಿಧ್ಮ ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ, ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ದರ್ಶಿತಮ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸಿತಾ ದದ್ರುರವಗಾಢಮೂಲಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠಮ್, ಅಸಿತೇತರದದ್ರುಶ್ಚರಕೇಽನವಗಾಢಮೂಲಾ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಅಸಿತೇತರದದ್ರ್ವಾ ವಿಸರ್ಪಕುಷ್ಠೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ, ವಿಸರ್ಪಣಯೋಗಾತ್; ತಥಾಽವಗಾಢಂ ಸಿಧ್ಮ ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠಂ, ಸಿಧ್ಮಪುಷ್ಪಿಕಾ ತು ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಗತಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಮ್; ಅಸಿತದದ್ರೌ ಅಸಿತಸಿಧ್ಮನೋಽವರೋಧ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ಚರಕೋಕ್ತಂ ಸಿಧ್ಮೈವ ಸುಶ್ರುತೇ ದದ್ರುಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಂ, ನಾಮಭೇದಃ ಕೇವಲಂ ಪರಂ ನ ವಸ್ತುಭೇದಃ, ಸನ್ತಿ ಹ್ಯರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಸಮಾನಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾನೀತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಕಿನ್ತ್ವಿಯಮಸಾಧ್ವೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ, ಲಕ್ಷಣವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋಃ ಕುಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿ ಬಹುಪ್ರಕಾರೋ ವಿರೋಧಃ, ತಥಾಹಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಮರುಣಂ ನ ಚರಕೇ ಪಠ್ಯತೇ, ಮಣ್ಡಲಂ ಚರಕೋಕ್ತಂ ನ ಸುಶ್ರುತೇ, ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ಚರಕೋಕ್ತಚರ್ಮಾಖ್ಯಾಲಸಕಶತಾರುಪ್ರಭೃತೀನಿ ನ ಸುಶ್ರುತೇ, ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾಲಸಕಾದಯಶ್ಚ ನ ಚರಕೇ; ತಸ್ಮಾದಯಂ ಸಮಾಧಿರುಚಿತಃ– ಕುಷ್ಠಾನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಚರಕೇ, ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ಕುಷ್ಠಪ್ರಕಾರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಕುಷ್ಠಂ ಸಪ್ತವಿಧಮ್, ಅಷ್ಟಾದಶವಿಧಮ್, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ವಾ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಚರ್ಮದಲಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಗಲತ್ಯಪೀತಿ ಗಲತಿ ವಿದೀರ್ಯತೇ| ಶತಾರುಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶತಾರುರಿತಿ ಬಹುವ್ರಣಯೋಗಾನ್ವಿತಂ ನಾಮ| ವಿಚರ್ಚಿಕಾಮಾಹ– ಸಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕಣ್ಡೂಃ ಪಿಡಕಾ ಶ್ಯಾವಾ ಬಹುಸ್ರಾವಾ ವಿಚರ್ಚಿಕೇತಿ ಅತ್ರ ಕಫಕಾರ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಃ, ಬಹುಸ್ರಾವತ್ವಂ ಪಿತ್ತಾತ್, ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವಾತಾತ್; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಮೂಹ್ಯಮ್| ನನು, ಏಕಕುಷ್ಠಮಾರಭ್ಯ ವಿಚರ್ಚಿಕಾಪರ್ಯನ್ತೇನ ದ್ವಾದಶಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಮೇಕಾದಶೇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಚರ್ಚಿಕೈವ ಪಾದಯೋರ್ಭವನ್ತೀ ವಿದಾರಣಯೋಗಾದ್ವಿಪಾದಿಕಾ ಭವತಿ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ದೋಷಾಃ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಪಾಣಿಪಾದಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ಪಿಡಕಾಂ ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ದಾಹಕಣ್ಡೂಸಮನ್ವಿತಾಮ್|| ದಾಲ್ಯತೇ ತ್ವಕ್ ಖರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಪಾಣ್ಯೋರ್ಜ್ಞೇಯಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ| ಪಾದೇ ವಿಪಾದಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಚರ್ಚಿಕಾ||” ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಸೈವ ಸ್ಫೋಟೈಸ್ತೀವ್ರದಾಹೈರಿತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ಪಾಮೈವ ತೀವ್ರದಾಹಬೃಹತ್ಸ್ಫೋಟಯುಕ್ತಾ ಕಚ್ಛೂಃ, ನ ತತೋ ಭಿನ್ನೇತಿ||೧೭-೨೨||–

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

ಖರಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾತಾತ್ ಕುಷ್ಠಂ ಸವೇದನಮ್ ||೨೩|| ಪಿತ್ತಾತ್ ಪ್ರಕ್ವಥಿತಂ ದಾಹರಾಗಸ್ರಾವಾನ್ವಿತಂ ಮತಮ್ | ಕಫಾತ್ ಕ್ಲೇದಿ ಘನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಕಣ್ಡೂಶೈತ್ಯಗೌರವಮ್ ||೨೪|| ದ್ವಿಲಿಙ್ಗಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ಕುಷ್ಠಂ, ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ |೨೫|

ದೋಷತ್ರಯನಿಯತಂ ಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಖರಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಾರುಣಮಿತಿ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ಅರುಣಂ ವಾ ಭವತಿ| ಚರಕೇ ಕುಷ್ಠಮಧಿಕೃತ್ಯ ದೋಷವಿಶೇಷಕುಷ್ಠಜನಕಹೇತೂನಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ಜ್ಞಾಪ್ಯಜ್ಞಾಪಕತ್ವಮುಕ್ತಂ; ಯಥಾ– “ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೈರ್ದೋಷಾಃ ದೋಷವಿಶೇಷೈಃ ಪುನಃ ಕುಷ್ಠಾನಿ| ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ತೇ ಹೇತುಂ ಹೇತುಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ||೨೩-೨೪||–

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

ತ್ವಕ್ಸ್ಥೇ ವೈವರ್ಣ್ಯಮಙ್ಗೇಷು ಕುಷ್ಠೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಜಾಯತೇ ||೨೫|| ತ್ವಕ್ಸ್ವಾಪೋ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾತಿಪ್ರವರ್ತನಮ್ | ಕಣ್ಡೂರ್ವಿಪೂಯಕಶ್ಚೈವ ಕುಷ್ಠೇ ಶೋಣಿತಸಂಶ್ರಿತೇ ||೨೬|| ಬಾಹುಲ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರಶೋಷಶ್ಚ ಕಾರ್ಕಶ್ಯಂ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಃ | ತೋದಃ ಸ್ಫೋಟಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಚ ಕುಷ್ಠೇ ಮಾಂಸಸಮಾಶ್ರಿತೇ ||೨೭|| ಕೌಣ್ಯಂ ಗತಿಕ್ಷಯೋಽಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮ್ಭೇದಃ ಕ್ಷತಸರ್ಪಣಮ್ | ಮೇದಃಸ್ಥಾನಗತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ ತಥೈವ ಚ ||೨೮|| ನಾಸಾಭಙ್ಗೋಽಕ್ಷಿರಾಗಶ್ಚ ಕ್ಷತೇಷು ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಃ | ಸ್ವರೋಪಘಾತಶ್ಚ ಭವೇದಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸಮಾಶ್ರಿತೇ ||೨೯|| ದಮ್ಪತ್ಯೋಃ ಕುಷ್ಠಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಶುಕ್ರಯೋಃ | ಯದಪತ್ಯಂ ತಯೋರ್ಜಾತಂ ಜ್ಞೇಯಂ ತದಪಿ ಕುಷ್ಠಿತಮ್ ||೩೦|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) |

ಇದಾನೀಮುತ್ತರೋತ್ತರಸಪ್ತಧಾತುಗತಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ರಮೇಣಾಹ– ತ್ವಕ್ಸ್ಥೇ ವೈವರ್ಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಧಾತುಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್; ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ತ್ವಚಮೇವಾಹ| ಬಾಹ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ವಚಶ್ಚರಕೇ ಉದಕಧರತ್ವೇನೋಕ್ತೇ ರಸಗ್ರಹಣಸ್ಯಾನರ್ಹತ್ವಾದ್ದ್ವಿತೀಯಾಽಸೃಗ್ಧರಾಽತ್ರೋಕ್ತಾ, ಉದಕಾಚ್ಚ ರಸೋ ಭಿನ್ನಃ; ತಥಾಹ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಉದಕಂ ದಶಾಞ್ಜಲಿಮಿತಂ, ರಸೋ ನವಾಞ್ಜಲಿಮಿತಃ|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ರಸಂ ವಿಹಾಯ ರಕ್ತಾದ್ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಗೇವ ರಸಂ ಕ್ರೋಡೀಕೃತ್ಯ ತಿರ್ಯಕ್ಸಿರಾಗತೈರ್ದೋಷೈಃ ಕುಷ್ಠಜನನಾತ್, ಸಿರಾಸು ರಕ್ತವ್ಯವಸ್ಥಿತೇಶ್ಚೇತಿ ತಸ್ಯಾಶಯಃ| ಸಾಕ್ಷಾದ್ರಸ ಇತ್ಯನಭಿಧಾನಾದ್ಬೃಹತ್ಕುಷ್ಠಂ ರಸಗತಂ ನ ಭವತೀತಿ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಮ್| ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಮ್– “ತೇಷಾಂ ತು ಮಹತ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಧಾತ್ವನುಸಾರಿತ್ವಾತ್|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ, ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಚ ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಾ ದೋಷಾ ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ಕುಷ್ಠಾನಿ ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ಶರೀರೇಷು ಶರೀರಿಣಾಮ್||” ಇತಿ| “ತ್ವಕ್ಸ್ರಾವೋ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾತಿಪ್ರವರ್ತನಮ್|” ಇತಿ| ಏತತ್ ಕೇಚಿತ್ ಶೋಣಿತಗತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಅನ್ಯೇ ರಸಗತಸ್ಯೇತಿ| ಇಹ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಸ್ವೇದಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಾರಮ್ಭಕದೋಷೈಃ ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ವೇದವಾಹಿಷು ದುಷ್ಟೇಷು ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಅತಿಸ್ವೇದನಮಸ್ವೇದಃ ಪರಿದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ವಿಪೂಯಕ ಇತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪೂಯಯೋಗಿತ್ವಮ್| ಕೌಣ್ಯಂ ಕರಭಙ್ಗಃ| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮ್ಭೇದ ಇತಿ ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಭಙ್ಗಃ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ ತಥೈವ ಚೇತಿ ರಸರಕ್ತಮಾಂಸಧಾತುಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತಚ್ಚೈಕತ್ರಾಭಿಹಿತಮಪಿ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಾಪರಧಾತುದುಷ್ಟೌ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತುದುಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಖ್ಯಾಪನಪರಂ, ನ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾತ್| ಯದುಚ್ಯತೇ– “ಸಮಾನೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವೇಕತ್ರಾಭಿಹಿತೋ ವಿಧಿರನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯಾಸಞ್ಜನೀಯಃ|” ಇತಿ ಶುಕ್ರಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಮ್ಪತ್ಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠಂ ಶುಕ್ರಗತಮಪತ್ಯೇನ ವ್ಯಜ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಶುಕ್ರದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ತತ್ತುಲ್ಯಕಾರ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಗತಾಽಽರ್ತವದುಷ್ಟಿರಪ್ಯುಕ್ತಾ| ತದಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ರಸಾದಿಮಜ್ಜಾನ್ತರ್ಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಕುಷ್ಠಿತಮಿತಿ ಸಞ್ಜಾತಂ ಕುಷ್ಠಮಸ್ಯೇತಿ ತಾರಕಾದಿತ್ವಾದಿತಚ್| ಅತ್ರ ದುಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಮಾರ್ತವಂ ವಾ ಸರ್ವಥಾ ಬೀಜತ್ವಾನುಪಘಾತಾದಪತ್ಯಜನಕಂ, ಪರನ್ತು ವಿಕೃತಂ ಜನಯತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೨೫-೩೦||

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಸ್ಥಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಚ ಯತ್ | ಮೇದಸಿ ದ್ವನ್ದ್ವಜಂ ಯಾಪ್ಯಂ ವರ್ಜ್ಯಂ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಸಂಶ್ರಿತಮ್ ||೩೧|| ಕ್ರಿಮಿತೃಡ್ದಾಹಮನ್ದಾಗ್ನಿಸಂಯುಕ್ತಂ ಯತ್ತ್ರಿದೋಷಜಮ್ | ಪ್ರಭಿನ್ನಂ ಪ್ರಸ್ರುತಾಙ್ಗಂ ಚ ರಕ್ತನೇತ್ರಂ ಹತಸ್ವರಮ್ ||೩೨|| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಹನ್ತೀಹ ಮಾನವಮ್ | (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |

ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದಮಾಹ– ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ಚ ಯದಿತಿ ಏಕಕುಷ್ಠಕಿಟಿಭಾದಿವರ್ಜ್ಯಮ್| ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಸಂಶ್ರಿತಮಿತಿ ಅತ್ರ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಶುಕ್ರಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪ್ರಭಿನ್ನಮಿತಿ ವಿದೀರ್ಣಮ್| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಕ್ರಿಯಯಾ ಸಹ ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕಲಾಪಾಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾ ವೀರ್ಯಾಣಿ, ತಾನ್ಯತೀತೋ ಯಃ ಸ ತಥಾ, ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಾಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಶೋಧನಮುಭಯತಃ; ತ್ವಕ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಶೋಧನಾಲೇಪನಾದಿ, ರಕ್ತಪ್ರಾಪ್ತೇ ಶೋಧನಾಲೇಪನಕಷಾಯಪಾನಶೋಣಿತಾವಸೇಕಾದಿ, ಏವಂ ಮಾಂಸಮೇದಸೋರಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ| ಅಥವಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ವಮನಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ ಫಲಾನಿ, ತಾನ್ಯತೀತಮ್||೩೧-೩೨||–

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಂ ಪಿತ್ತೇನೌದುಮ್ಬರಂ ಕಫಾತ್ ||೩೩|| ಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಂ ವಿಚರ್ಚೀ ಚ ಋಷ್ಯಾಖ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಮ್ | ಚರ್ಮೈಕಕುಷ್ಠಂ ಕಿಟಿಭಂ ಸಿಧ್ಮಾಲಸವಿಪಾದಿಕಾಃ ||೩೪|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾದ್ದದ್ರುಶತಾರುಷೀ | ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಸವಿಸ್ಫೋಟಂ ಪಾಮಾ ಚರ್ಮದಲಂ ತಥಾ ||೩೫|| ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಾಕಣಂ ಪೂರ್ವತ್ರಿಕಂ ದದ್ರು ಸಕಾಕಣಮ್ | ಪುಣ್ಡರೀಕರ್ಷ್ಯಜಿಹ್ವೇ ಚ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತ ತು ||೩೬|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಕುಷ್ಠೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪ್ರಧಾನಂ ದೋಷಮಾಹ– ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚರ್ಚ್ಯಪಿ ಕಫಾತ್ತಥೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾತ್, ತೇನ ದದ್ರುಪ್ರಭೃತಿ ಚರ್ಮದಲಾನ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವತ್ರಿಕಮಿತಿ ಕಾಪಾಲೋದುಮ್ಬರಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಮ್| ಅತಃ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠಾದನ್ಯತ್ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಮ್||೩೩-೩೬||

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

ಕುಷ್ಠೈಕಸಮ್ಭವಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಕಿಲಾಸಂ ವಾರುಣಂ ಭವೇತ್ | ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಪರಿಸ್ರಾವಿ ತ್ರಿಧಾತೂದ್ಭವಸಂಶ್ರಯಮ್ ||೩೭|| ವಾತಾದ್ರೂಕ್ಷಾರುಣಂ, ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಮ್ರಂ ಕಮಲಪತ್ರವತ್ | ಸದಾಹಂ ರೋಮವಿಧ್ವಂಸಿ ಕಫಾಚ್ಛ್ವೇತಂ ಘನಂ ಗುರು ||೩೮|| ಸಕಣ್ಡೂರಂ ಕ್ರಮಾದ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸು ಚಾದಿಶೇತ್ | ವರ್ಣೇನೈವೇದೃಗುಭಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ತಚ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ ||೩೯|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ತ್ವಗ್ದುಷ್ಟಿತುಲ್ಯತ್ವಾದತ್ರೈವ ಕಿಲಾಸಮಾಹ– ಕುಷ್ಠೈಕಸಮ್ಭವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹ ಏಕಂ ಸಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಾಶನಪಾಪಕರ್ಮಾದಿ ಸಮ್ಭವೋ ನಿದಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಂ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, “ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾಸ್ಮೈ ಕುಷ್ಠೋಕ್ತಂ ವಿಧಾನಮ್” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಚರಕೇ ತ್ವಸ್ಯ ಹೇತುವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ, ಯಥಾ– “ವಚಾಂಸ್ಯತಥ್ಯಾನಿ ಕೃತಘ್ನಭಾವೋ ನಿನ್ದಾ ಗುರೂಣಾಂ ಗುರುಧರ್ಷಣಂ ಚ| ಪಾಪಕ್ರಿಯಾ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಚ ಕರ್ಮ ಹೇತುಃ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ವಿರೋಧಿ ಚಾನ್ನಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಕಿಲಾಸಮೇವ ಮಾಂಸಮೇದಃಸಮಾಶ್ರಯಣಯೋಗತ್ವಾದರುಣಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಚ ಭಣ್ಯತೇ| ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಂ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಪರಿಸ್ರಾವೀತಿ| ಸ್ರಾವೋ ಹಿ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಭವತಿ, ತೇನಾಸ್ಯ ತ್ವಗ್ಗತತ್ವೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ತ್ವಗ್ಗತಂ ಚ ಯದಸ್ರಾವಿ ತತ್ ಕಿಲಾಸಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್|” ಇತಿ| ತ್ರಿಧಾತೂದ್ಭವಸಂಶ್ರಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾತುಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಸ್ತಥಾ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸಂಶ್ರಯೋಽಧಿಷ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಅಥವಾ ತ್ರಿಧಾತುಃ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಉದ್ಭವಾಯ ಸಂಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ದೋಷಾಸ್ತು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ ಲಭ್ಯನ್ತ ಏವ| ನನು, ಯದಿ ಧಾತುತ್ರಯಾಶ್ರಿತಂ ಕಿಲಾಸಂ, ತತ್ ಕಥಂ “ಯದಾ ತ್ವಚಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತದ್ಧಾತೂನವಗಾಹತೇ| ಹಿತ್ವಾ ಕಿಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಕುಷ್ಠಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭೇತ್ತದಾ||” ಇತಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರವಚನಂ ಕಿಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಕಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ತಥಾ “ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಂ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇಽವಧಾರಣಂ ವಿರುದ್ಧಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರವಚನಸ್ಯ ತಾವದಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಃ– ಯದೋಕ್ತರಕ್ತಾದಿಗತಸಮಸ್ತಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಜನಕತಯಾ ಧಾತೂನವಗಾಹತೇ ತದಾ ನ ತತ್ ಕಿಲಾಸಂ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕುಷ್ಠಜನಕಹೇತ್ವನ್ತರಬೃಂಹಿತದೋಷೋಪಪ್ಲವಾತ್ ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯೇತ್, ತಥಾ ಹೇತುಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಮರುಣಾದಿಕುಷ್ಠಂ ತತ್; ಅನ್ಯದಿತರರಕ್ತಾದಿಗತಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮುತ್ಪಾದಸಮಕಾಲಭಾವಿರಕ್ತತಾಮ್ರಾದಿ-ವರ್ಣತಾಮಾತ್ರಕಾರಕಂ ರಕ್ತಾದಿಗತದೋಷಜನ್ಯಂ ಕಿಲಾಸಮೇವ, ಅನ್ಯಥಾ ರಕ್ತಾದಿಗತಕಿಲಾಸಲಕ್ಷಣೇನ ಚರಕೋಕ್ತೇನ ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಯದಾಹ– “ದೋಷೇ ರಕ್ತಾಶ್ರಿತೇ ರಕ್ತಂ, ತಾಮ್ರಂ ಮಾಂಸಸಮಾಶ್ರಿತೇ| ಶ್ವೇತಂ ಮೇದಃಸ್ಥಿತೇ ಶ್ವಿತ್ರಂ, ಗುರು ತಚ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಚರಕೇ ಹಿ ಕಿಲಾಸಸ್ಯೈವ ಧಾತುತ್ರಯಸಮ್ಬನ್ಧಕೃತವರ್ಣೇನ ದಾರುಣಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾತ್ರಂ ಕೃತಂ, ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ತ್ವಗ್ಗತಮೇವೇತ್ಯನೇನ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟರಕ್ತಾದಿಗತಮಹಾಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗರಹಿತತ್ವಂ, ತಥಾ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠವದ್ಯುಗಪದ್ರಕ್ತಲಸೀಕಾತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸನ್ದೂಷಕತ್ವವಿರಹಃ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ; ಅಥವಾ ಏವಕಾರೋಽಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದೇ, ಯಥಾ– ನೀಲಂ ಸರೋಜಂ ಭವತ್ಯೇವೇತಿ| ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಧಾತುತ್ರಯಮಾತ್ರಗತತ್ವೇನೈಕದೋಷಜತ್ವೇನ ಚಾಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಾದ್ಭೇದಃ; “ಶ್ವಿತ್ರಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭೇತ್ತದಾ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಪಾಠೇ ತು ಶ್ವಿತ್ರಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾತ್ರವ್ಯವಹಾರಃ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ, ನ ಪುನರರ್ಥಭೇದಃ ಕಶ್ಚಿದಿತಿ| ಭಾಲುಕಿನಾ ತು ಧಾತುಭೇದೇನ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಿತಮ್– “ವಾರುಣಂ ತತ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಮಾಂಸಧಾತುಸಮಾಶ್ರಯಮ್| ಮೇದಃಶ್ರಿತಂ ಭವೇಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ, ದಾರುಣಂ ರಕ್ತಸಂಶ್ರಯಮ್||” ಇತಿ| ತಥಾ ಚರಕೇಽಪಿ– “ದಾರುಣಂ ವಾರುಣಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ಕಿಲಾಸಂ ನಾಮಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ತೇನೇಹಾಪಿ ತಥಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾದ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸು ಚಾದಿಶೇದ್ವರ್ಣೇನೈವೇದೃಗುಭಯಮಿತಿ ಈದೃಶಮೇವ ವರ್ಣೇನಾರುಣಂ ತಾಮ್ರಂ ಶ್ವೇತಂ ಚ ಕಿಲಾಸಂ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸು ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾದಿಶೇತ್| ಉಭಯಮಿತಿ ವ್ರಣಜಂ ದೋಷಜಂ ಚ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ ಭವತಿ, ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಶ್ವಿತ್ರಂ ತು ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದೋಷಜಂ ವ್ರಣಜಂ ತಥಾ| ತತ್ರ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ಧಿ ವ್ರಣಸ್ಯ ವ್ರಣಜಂ ಸ್ಮೃತಮ್|| ದೋಷಜಂ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾತ್ಮಜಂ ಪರಜಂ ತಥಾ| ಪರಸಂಸ್ಕಾರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಯತ್ತತ್ ಪರಜಮುಚ್ಯತೇ| ತದಾತ್ಮಜಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಯದ್ದೇಹೇಷ್ವನಿಲಾದಿಜಮ್||” ಇತಿ| ರಕ್ತಾದಿಧಾತುತ್ರಯಗತಸ್ಯ ಚ ಕಿಲಾಸಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಯತಾ ಏವಾರುಣಾದಯೋ ವರ್ಣಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ, ಯದಿ ತು ತತ್ರ ದೋಷನಿಯತೋ ವರ್ಣಃ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ತದಾ ವರ್ಣಾತಿದೇಶೋ ವ್ಯರ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್, ವಾತಾದ್ರೂಕ್ಷಾರುಣಮಿತ್ಯಾದಿನೈವ ಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯೇವಂ ದೋಷೇಣಾತ್ರ ವರ್ಣಾಭಿಧಾನಂ ವಿಫಲಂ, ನಿರ್ವಿಷಯತ್ವಾತ್; ನೈವಂ, ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಗತೇ ಕಿಲಾಸೇ ದೋಷವರ್ಣಸ್ಯ ಚರಿತಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಹನ್ತ ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ರಕ್ತಾದಿಗತತ್ವಮಸ್ಯ ನಿಶ್ಚೇತವ್ಯಂ? ತ್ವಗ್ಗತೇ ಸ್ವಭಾವೇನಾರುಣಾದಿವರ್ಣಸ್ಯ ಸದ್ಭಾವೇನ ಸನ್ದಿಗ್ಧತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಕ್ರಮೇಣಾರುಣಾದಿವರ್ಣೋತ್ಪಾದಾದ್ರಕ್ತಾದಿಗತತ್ವಂ ನಿಶ್ಚೇತವ್ಯಮ್, ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರೇ ತ್ವರುಣಾದಿಯೋಗಾತ್ತ್ವಗ್ಗತತ್ವಮಿತಿ||೩೭-೩೯||

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

ಅಶುಕ್ಲರೋಮಾಽಬಹುಲಮಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಮಥೋ ನವಮ್ | ಅನಗ್ನಿದಗ್ಧಜಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಶ್ವಿತ್ರಂ ವರ್ಜ್ಯಮತೋಽನ್ಯಥಾ ||೪೦|| ಗುಹ್ಯಪಾಣಿತಲೌಷ್ಠೇಷು ಜಾತಮಪ್ಯಚಿರನ್ತನಮ್ | ವರ್ಜನೀಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಕಿಲಾಸಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ ||೪೧|| (ಅ. ಸಂ. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚಾಹ– ಅಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶುಕ್ಲರೋಮ ಕೃಷ್ಣರೋಮ, ಅಬಹುಲಂ ತನು, ಅಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪರಸ್ಪರಮಸಂಯುಕ್ತಮ್, ಅನಗ್ನಿದಗ್ಧಜಂ ಅಗ್ನಿದಗ್ಧಜಂ ಯನ್ನ ಭವತಿ, ಏತತ್ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಅತೋಽನ್ಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಪ್ರಕಾರಮಸಾಧ್ಯಂ, ಚರಕೇಽಪ್ಯೇವಂವಿಧಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ– “ಯಚ್ಛುಕ್ಲರೋಮ ಬಹುಲಂ ಯತ್ ಸಂಲಗ್ನಂ ಪರಸ್ಪರಮ್| ಯಚ್ಚ ವರ್ಷಗಣೋಪೇತಂ ತಚ್ಛ್ವಿತ್ರಂ ನೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಗುಹ್ಯಪಾಣಿತಲೌಷ್ಠೇಷ್ವಿತಿ ತಲಮತ್ರ ಪಾದತಲಂ ಸುಶ್ರುತೇ ‘ಅನ್ತೇ ಜಾತಮ್’ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನಿರ್ದೇಶಾತ್||೪೦-೪೧||

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಗಾತ್ರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾನ್ನಿಃಶ್ವಾಸಾತ್ ಸಹಭೋಜನತ್ | ಏಕಶಯ್ಯಾಸನಾಚ್ಚೈವ ವಸ್ತ್ರಮಾಲ್ಯಾನುಪಲೇನಾತ್ ||೪೨|| ಕುಷ್ಠಂ ಜ್ವರಶ್ಚ ಶೋಷಶ್ಚ ನೇತ್ರಾಭಿಷ್ಯನ್ದ ಏವ ಚ | ಔಪಸರ್ಗಿಕರೋಗಾಶ್ಚ ಸಙ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ನರಾನ್ನರಮ್ ||೪೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) |

ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಜಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸರ್ವಾನೇವ ಸಂಸರ್ಗಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ– ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಙ್ಗೋ ಮೈಥುನಮ್, ಅಥವಾ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಸಾತತ್ಯಂ; ತೇನ ಕೃತಾತ್ ಗಾತ್ರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದೇಃ| ಔಪಸರ್ಗಿಕರೋಗಾ ಇತಿ ಔಪಸರ್ಗಿಕಾಃ ಪಾಪರೋಗಾದಯೋ ಭೂತೋಪಸರ್ಗಜಾಶ್ಚ| ಸಙ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಆವಿಶನ್ತಿ| ರೋಗಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಿಪ್ರಭೃತಿಪಾಪಿಜನಸಂಸರ್ಗೇಣ ಪಾಪಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತೇರ್ವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ||೪೨-೪೩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೯||