49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

అథ కుష్ఠనిదానం | విరోధీన్యన్నపానాని ద్రవస్నిగ్ధగురూణి చ | భజతామాగతాం ఛర్దిం వేగాంశ్చాన్యాన్ ప్రతిఘ్నతాం ||1|| వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వా నిషేవిణాం | ఘర్మశ్రమభయార్తానాం ద్రుతం శీతాంబుసేవినాం ||2|| అజీర్ణాధ్యశినాం చైవ పంచకర్మాపచారిణాం | నవాన్నదధిమత్స్యాతిలవణామ్లనిషేవిణాం ||3|| మాషమూలకపిష్టాన్నతిలక్షీరగుడాశినాం | వ్యవాయం చాప్యజీర్ణేऽన్నే నిద్రాం చ భజతాం దివా ||4|| విప్రాన్ గురూన్ ధర్షయతాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం | వాతాదయస్త్రయో దుష్టాస్త్వగ్రక్తం మాంసమంబు చ ||5|| దూషయంతి స కుష్ఠానాం సప్తకో ద్రవ్యసంగ్రహః | అతః కుష్ఠాని జాయంతే సప్త చైకాదశైవ చ ||6|| (చ. చి. అ. 7) |

అష్టాదశసంఖ్యారూపేణ తుల్యత్వాత్ కుష్ఠనిదానముచ్యతే| విశేషేణ కుష్ఠజనకం నిదానమాహ– విరోధీనీత్యాది| విరోధీని “న మత్స్యాన్ పయసాऽభ్యవహరేత్” (చ. సూ. అ. 26) ఇత్యాదినోక్తాని| భజతామితి పూర్వేణ సంబధ్యతే| ఆగతామితి ఉపస్థితవేగాం| వేగాంశ్చాన్యానితి మూత్రపురీషాదివేగాన్| వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వేతి భుక్త్వా వ్యాయామమతియుజ్య సంతాపమతియుజ్య చ నిషేవిణామితి ఏతయోరేవ సేవనశీలానాం; నిషేవిణామిత్యనేన సహ ప్రథమతః సంబంధే కృద్యోగలక్షణా షష్ఠీ స్యాత్, తతశ్చ వ్యాయామస్యాతిసంతాపస్యాతినిషేవిణామితి ప్రయోగః ప్రసజ్యేత| “శీతోష్ణలంఘనాహారాన్ క్రమం ముక్త్వా నిషేవిణాం” ఇతి పాఠాంతరే శీతోష్ణాదీనాం యదా యేన క్రమేణ సేవ్యత్వముక్తం, తద్వైపరీత్యేన తాన్ సేవ్యమానాన్| శీతోష్ణలంఘనాహారానిత్యనంతరం ప్రతీతి ద్రష్టవ్యం, తేన శీతోష్ణాదీన్ ప్రతి యః క్రమస్తం ముక్త్వా ఏతేషామేవ నిషేవిణాం| ఘర్మశ్రమభయార్తానామితి ఘర్మాదిభిరార్తత్వే సతి ద్రుతమవిశ్రమ్య శీతాంబుసేవినాం| ఘర్మ ఆతపః| అజీర్ణాధ్యశినామితి అజీర్ణమామమన్నం, అపక్వమితి యావత్, తద్భుంజానానాం; అధ్యశినామాహారే ఏవాపరిణతే భుంజానానాం| అశినామితి అజీర్ణాధిశబ్దాభ్యాం సహ సంబంధ్యతే| పంచకర్మాపచారిణామితి పంచకర్మణి క్రియమాణే అపచారిణాం| నవాన్నదధిమత్స్యానీతి అతిశబ్దో నవాన్నాదిభిః సర్వైః సంబధ్యతే| వ్యవాయం చాప్యజీర్ణ ఇతి విదగ్ధాదిరూపే అజీర్ణే| ధర్షయతామితి అభిభవతాం| పాపం కర్మ చ కుర్వతామిత్యనేనైవ విప్రాదిధర్షణే లబ్ధే పునస్తద్వచనం విశేషార్థం| దోషదూష్యసంగ్రహమాహ– వాతాదయ ఇత్యాదినా| వాతాదీనాం త్రిత్వే ప్రతీతేऽపి త్రయ ఇతి వచనం సర్వకుష్ఠేషు మిలితానామేవ త్రయాణాం దుష్టిప్రదర్శనార్థం| ద్రవ్యసంగ్రహ ఇతి ద్రవ్యమారంభకం కారణముచ్యతే; యథా– “రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా|” (చ. సూ. అ. 1) ఇతి| అర్థలబ్ధమపి సప్తకమితి పదం సర్వత్ర సప్తకనియమార్థం పునరుక్తం| నను, విసర్పాణాం సముత్పాదే ఏతావత్యేవ సామగ్రీ, యదుక్తం– “రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః||” (చ. చి. అ. 21) ఇతి| లసీకయా చ తత్రోదకముచ్యతే, తత్ కిన్నిబంధనః కుష్ఠవిసర్పయోర్భేదః? ఉచ్యతే– కుష్ఠం చిరక్రియైః స్థిరైరప్రబలరక్తపిత్తైర్దోషైర్జన్యతే, విసర్పస్త్వచిరవిసర్పణశీలైః ప్రబలరక్తపిత్తైః; కుష్ఠే గురుప్రధర్షణపరద్రవ్యాపహారాదయో నిమిత్తం, న విసర్పే| అన్యే త్వాహుః– విసర్పా వాతాదిభిరేకైకశోऽపి భవంతి, యదుక్తం– “పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయః|” (చ. చి. అ. 21) ఇతి, కుష్ఠం తు త్రిదోషజమేవేతి| కిం త్వేతత్సమాధానం త్రిదోషజత్వేऽపి విసర్పాణామేకదోషజకుష్ఠవదేకదోషజత్వకీర్తనం సంగతమితి న మనోహరం| అతః కుష్ఠానీతి అత ఇత్యస్మాత్ దోషదూష్యసముదాయాత్| సప్త చైకాదశైవ చేతి విచ్ఛేదపాఠేన సప్తానాం మహాకుష్ఠత్వమేకాదశానాం క్షుద్రత్వమితి బోధయతి||1-6||

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

కుష్ఠాని సప్తధా దోషైః పృథగ్ద్వంద్వైః సమాగతైః | సర్వేష్వపి త్రిదోషేషు వ్యపదేశోऽధికస్త్వతః ||7|| (వా. ని. అ. 14) |

కుష్ఠానాం త్రిదోషజత్వేऽపి ఉల్బణదోషేణ సప్తప్రకారతామాహ– కుష్ఠానీత్యాది| దోషైః పృథక్ త్రయః, ద్వంద్వైస్త్రయః, సమాగతైః సన్నిపాతైరేక ఇతి సప్తత్వం| వ్యపదేశోऽధికం త్వతః ఇతి యథా– వాతేన కుష్ఠం కాపాలమిత్యాది||7||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

అతిశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శస్వేదాస్వేదవివర్ణతాః | దాహః కండూస్త్వచి స్వాపస్తోదః కోఠోన్నతిర్భ్రమః ||8|| వ్రణానామధికం శూలం శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిః | రూఢానామపి రూక్షత్వం నిమిత్తऽల్పేऽతికోపనం ||9|| రోమహర్షోऽసృజః కార్ష్ణ్యం కుష్ఠలక్షణమగ్రజం | (వా. ని. అ. 14) |

పూర్వరూపమాహ– అతిశ్లక్ష్ణేత్యాదినా| అతిశ్లక్ష్ణః అతిమసృణః| ఖరో రూక్షః (ఖరః కర్కశః), అతిశ్లక్ష్ణో వా ఖరో వా స్పర్శః| స్వేదాస్వేదౌ స్వేదవహస్రోతోऽవరోధానవరోధకృతౌ| స్వాపః స్పర్శాజ్ఞానం| కోఠోన్నతిః వరటీదష్టసంకాశః శోథః కోఠః, తస్యోన్నతిః| శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిశ్చ వ్రణానామేవ| నిమిత్తేऽల్పేऽతికోపనమితి అన్యథాऽపి దుష్టశోణితత్వాద్వ్రణానాం దేహగతానామల్పేऽపి హేతౌ కోపః| కుష్ఠలక్షణమగ్రజమితి కుష్ఠానాం పూర్వరూపమిత్యర్థః||8-9||–

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

కృష్ణారుణకపాలాభం యద్రూక్షం పరుషం తను ||10|| కాపాలం తోదబహులం తత్కుష్ఠం విషమం స్మృతం | రుగ్దాహరాగకండూభిః పరీతం రోమపింజరం ||11|| ఉదుంబరఫలాభాసం కుష్ఠమౌదుంబరం వదేత్ | శ్వేతం రక్తం స్థిరం స్త్యానం స్నిగ్ధముత్సన్నమండలం ||12|| కృచ్ఛ్రమన్యోన్యసంయుక్తం కుష్ఠం మండలముచ్యతే | కర్కశం రక్తపర్యంతమంతఃశ్యావం సవేదనం ||13|| యదృష్యజిహ్వసంస్థానమృష్యజిహ్వం తదుచ్యతే | సశ్వేతం రక్తపర్యంతం పుండరీకదలోపమం ||14|| సోత్సేధం చ సరాగం చ పుండరీకం తదుచ్యతే | శ్వేతం తామ్రం తను చ యద్రజో ఘృష్టం విముంచతి ||15|| ప్రాయశ్చోరసి తత్ సిధ్మమలాబుకుసుమోపమం | యత్ కాకణంతికావర్ణం సపాకం తీవ్రవేదనం ||16|| త్రిదోషలింగం తత్ కుష్ఠం కాకణం నైవ సిధ్యతి | (చ. చి. అ. 7) |

సప్తమహాకుష్ఠానాం లక్షణమాహ– కృష్ణారుణకపాలాభమిత్యాది| కృష్ణారుణకపాలాభం కృష్ణారుణకపాలవర్ణం, కపాలం ఖర్పరశకలం| పరుషం ఖరస్పర్శం| తను తనుత్వక్, విషమం దుశ్చికిత్స్యం| ఔదుంబరమాహ– రుగిత్యాది| రోమపింజరమితి రోమభిః పింజరం కపిలరోమమిత్యర్థః| మండలకుష్ఠమాహ– శ్వేతేత్యాది| స్థిరం కఠినం, స్త్యానమార్ద్రం సజలం వా| ఉత్సన్నమండలముద్గతమండలం| కృచ్ఛ్రం కృచ్ఛ్రసాధ్యం| అన్యోన్యసంయుక్తమితి అపరాపరైర్మిలితం| ఋష్యజిహ్వమాహ– కర్కశమిత్యాది| ఋష్యజిహ్వసంస్థానమితి ఋష్యో నీలాండో హరిణః, ‘రోభు’ ఇతి ప్రసిద్ధః, తస్య జిహ్వాకారం| పుండరీకమాహ– సశ్వేతమిత్యాది| పుండరీకదలోపమమితి పుండరీకం రక్తపద్మం తత్పత్రోపమం, తేన సశ్వేతం రక్తపర్యంతం| సరాగమితి సలోహితం, మధ్యే శ్వేతలోహితమిత్యర్థః| సిధ్మలక్షణమాహ– శ్వేతమిత్యాది| శ్వేతం తామ్రమితి శ్వేతలోహితాత్మకం| ప్రాయశ్చోరసీత్యురసి తద్బాహుల్యేన భవతి, కఫప్రధానత్వాత్| ప్రాయోగ్రహణాదన్యత్రాపి భవతి| కాకణమాహ– యదిత్యాది| యత్ కాకణంతికావర్ణమితి కాకణంతికా గుంజా| గుంజాసవర్ణత్వేన చ మధ్యే కృష్ణమంతే రక్తం, అథవా మధ్యే రక్తమంతే కృష్ణం| కుష్ఠత్వేనైవ త్రిదోషలక్షణత్వే సిద్ధే త్రిదోషలింగమితి పునరుక్తం ప్రబలదోషత్రయలింగత్వోపదర్శనార్థం| ఇతి సప్తమహాకుష్ఠాని| మహత్త్వం చైషాం శీఘ్రముత్తరోత్తరధాత్వవగాహనబహుదోషజత్వక్రియాభూయస్త్వయోగాత్||10-16||–

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

అస్వేదనం మహావాస్తు యన్మత్స్యశకలోపమం ||17|| తదేకకుష్ఠం, చర్మాఖ్యం బహలం హస్తిచర్మవత్ | శ్యావం కిణఖరస్పర్శం పరుషం కిటిభం స్మృతం ||18|| వైపాదికం పాణిపాదస్ఫుటనం తీవ్రవేదనం | కండూమద్భిః సరాగైశ్చః గండైరలసకం చితం ||19|| సకండూరాగపిడకం దద్రుమండలముద్గతం | రక్తం సశూలం కండూమత్ సస్ఫోటం యద్గలత్యపి | తచ్చర్మదలమాఖ్యాతం సంస్పర్శాసహముచ్యతే ||20|| (చ. చి. అ. 7) | సూక్ష్మా బహ్వ్యః పిడకాః స్రావవత్యః పామేత్యుక్తాః కండుమత్యః సదాహాః | సైవ స్ఫోటైస్తీవ్రదాహైరుపేతా జ్ఞేయా పాణ్యోః కచ్ఛురుగ్రా స్ఫిచోశ్చ ||21|| స్ఫోటాః శ్యావారుణాభాసా విస్ఫోటాః స్యుస్తనుత్వచః | రక్తం శ్యావం సదాహార్తి శతారుః స్యాద్బహువ్రణం ||22|| సకండూః పిడకా శ్యావా బహుస్రావా విచర్చికా | (చ. చి. అ. 7) |

అతః పరమేకాదశక్షుద్రకుష్ఠాన్యుచ్యంతే– అస్వేదనమిత్యాది| మహావాస్తు మహాస్థానం| మత్స్యశకలోపమమితి మత్స్యస్య త్వక్సదృశం| చర్మాఖ్యం చర్మకుష్ఠం| బహలమపత్తలం| కిటిభమాహ– శ్యావమిత్యాది| కిణఖరస్పర్శమితి కిణో వ్రణస్థానం| పరుషం రూక్షం| వైపాదికమితి విపాదికాయాః స్వార్థేऽణ్| అలసకమాహ– కండూమద్భిరిత్యాది| గండైరితి స్ఫోటైః| దద్రుమండలమాహ– కండ్విత్యాది| దద్రుమండలమితి మండలరూపతయోత్పాదాత్ దద్రుమండలమితి కీర్తనం| నను, కథమస్య చరకే క్షుద్రత్వేనాభిధానం, సుశ్రుతే మహాకుష్ఠే దద్రోరుక్తత్వాత్; తథా సిధ్మ చరకే మహాకుష్ఠే, సుశ్రుతే క్షుద్రకుష్ఠే దర్శితం| ఉచ్యతే– అసితా దద్రురవగాఢమూలా సుశ్రుతే మహాకుష్ఠం, అసితేతరదద్రుశ్చరకేऽనవగాఢమూలా క్షుద్రకుష్ఠం, సుశ్రుతే అసితేతరదద్ర్వా విసర్పకుష్ఠేऽంతర్భావః, విసర్పణయోగాత్; తథాऽవగాఢం సిధ్మ చరకే మహాకుష్ఠం, సిధ్మపుష్పికా తు త్వఙ్మాత్రగతా సుశ్రుతే క్షుద్రకుష్ఠం; అసితదద్రౌ అసితసిధ్మనోऽవరోధ ఇతి గదాధరః| జేజ్జటస్త్వాహ– చరకోక్తం సిధ్మైవ సుశ్రుతే దద్రుశబ్దాభిహితం, నామభేదః కేవలం పరం న వస్తుభేదః, సంతి హ్యర్థాంతరాణి సమానశబ్దాభిహితానీత్యవిరోధః| కింత్వియమసాధ్వీ వ్యాఖ్యా, లక్షణవైలక్షణ్యాత్; కించ చరకసుశ్రుతయోః కుష్ఠం ప్రతి బహుప్రకారో విరోధః, తథాహి సుశ్రుతోక్తమరుణం న చరకే పఠ్యతే, మండలం చరకోక్తం న సుశ్రుతే, క్షుద్రకుష్ఠే చరకోక్తచర్మాఖ్యాలసకశతారుప్రభృతీని న సుశ్రుతే, సుశ్రుతోక్తక్షుద్రకుష్ఠాలసకాదయశ్చ న చరకే; తస్మాదయం సమాధిరుచితః– కుష్ఠానామసంఖ్యేయత్వమితి కేచిత్ చరకే, కేచిత్ సుశ్రుతే కుష్ఠప్రకారా ఉచ్యంతే| ఉక్తం హి చరకే– “కుష్ఠం సప్తవిధం, అష్టాదశవిధం, అసంఖ్యేయం వా|” (చ. ని. అ. 5) ఇతి| చర్మదలమాహ– రక్తమిత్యాది| యద్గలత్యపీతి గలతి విదీర్యతే| శతారుమాహ– రక్తేత్యాది| శతారురితి బహువ్రణయోగాన్వితం నామ| విచర్చికామాహ– సకండ్విత్యాది| సకండూః పిడకా శ్యావా బహుస్రావా విచర్చికేతి అత్ర కఫకార్యం కండూః, బహుస్రావత్వం పిత్తాత్, శ్యావత్వం వాతాత్; ఏవం సర్వత్ర దోషత్రయలింగమూహ్యం| నను, ఏకకుష్ఠమారభ్య విచర్చికాపర్యంతేన ద్వాదశక్షుద్రకుష్ఠాని భవంతి, తత్ కథమేకాదశేతి? ఉచ్యతే– విచర్చికైవ పాదయోర్భవంతీ విదారణయోగాద్విపాదికా భవతి, తేన న సంఖ్యాతిరేకః| తథా చ భోజః– “దోషాః ప్రదూష్య త్వఙ్మాంసం పాణిపాదసమాశ్రితాః| పిడకాం జనయంత్యాశు దాహకండూసమన్వితాం|| దాల్యతే త్వక్ ఖరా రూక్షా పాణ్యోర్జ్ఞేయా విచర్చికా| పాదే విపాదికా జ్ఞేయా స్థానాన్యత్వాద్విచర్చికా||” ఇతి గదాధరః| అన్యే త్వాహుః– సైవ స్ఫోటైస్తీవ్రదాహైరిత్యభిధానేన పామైవ తీవ్రదాహబృహత్స్ఫోటయుక్తా కచ్ఛూః, న తతో భిన్నేతి||17-22||–

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

ఖరం శ్యావారుణం రూక్షం వాతాత్ కుష్ఠం సవేదనం ||23|| పిత్తాత్ ప్రక్వథితం దాహరాగస్రావాన్వితం మతం | కఫాత్ క్లేది ఘనం స్నిగ్ధం సకండూశైత్యగౌరవం ||24|| ద్విలింగం ద్వంద్వజం కుష్ఠం, త్రిలింగం సాన్నిపాతికం |25|

దోషత్రయనియతం కుష్ఠలింగమాహ– ఖరం శ్యావారుణమిత్యాది| శ్యావారుణమితి శ్యావం వా అరుణం వా భవతి| చరకే కుష్ఠమధికృత్య దోషవిశేషకుష్ఠజనకహేతూనాం పరస్పరం జ్ఞాప్యజ్ఞాపకత్వముక్తం; యథా– “కుష్ఠవిశేషైర్దోషాః దోషవిశేషైః పునః కుష్ఠాని| జ్ఞాయంతే తే హేతుం హేతుస్తాంశ్చ ప్రకాశయతి||” (చ. చి. అ. 7) ఇతి||23-24||–

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

త్వక్స్థే వైవర్ణ్యమంగేషు కుష్ఠే రౌక్ష్యం చ జాయతే ||25|| త్వక్స్వాపో రోమహర్షశ్చ స్వేదస్యాతిప్రవర్తనం | కండూర్విపూయకశ్చైవ కుష్ఠే శోణితసంశ్రితే ||26|| బాహుల్యం వక్త్రశోషశ్చ కార్కశ్యం పిడకోద్గమః | తోదః స్ఫోటః స్థిరత్వం చ కుష్ఠే మాంససమాశ్రితే ||27|| కౌణ్యం గతిక్షయోऽంగానాం సంభేదః క్షతసర్పణం | మేదఃస్థానగతే లింగం ప్రాగుక్తాని తథైవ చ ||28|| నాసాభంగోऽక్షిరాగశ్చ క్షతేషు క్రిమిసంభవః | స్వరోపఘాతశ్చ భవేదస్థిమజ్జసమాశ్రితే ||29|| దంపత్యోః కుష్ఠబాహుల్యాద్దుష్టశోణితశుక్రయోః | యదపత్యం తయోర్జాతం జ్ఞేయం తదపి కుష్ఠితం ||30|| (సు. ని. అ. 5) |

ఇదానీముత్తరోత్తరసప్తధాతుగతకుష్ఠస్య లక్షణం క్రమేణాహ– త్వక్స్థే వైవర్ణ్యమిత్యాది| త్వక్శబ్దేనాత్ర రసోऽభిధీయతే, ధాతుప్రస్తావాత్; త్వక్శబ్దేన రసస్యాభిధానం తాత్స్థ్యాత్; జేజ్జటస్తు త్వచమేవాహ| బాహ్యాయాస్త్వచశ్చరకే ఉదకధరత్వేనోక్తే రసగ్రహణస్యానర్హత్వాద్ద్వితీయాऽసృగ్ధరాऽత్రోక్తా, ఉదకాచ్చ రసో భిన్నః; తథాహ్యుక్తం– “ఉదకం దశాంజలిమితం, రసో నవాంజలిమితః|” (చ. శా. అ. 7) ఇతి| రసం విహాయ రక్తాద్యుక్తిశ్చ ప్రాగేవ రసం క్రోడీకృత్య తిర్యక్సిరాగతైర్దోషైః కుష్ఠజననాత్, సిరాసు రక్తవ్యవస్థితేశ్చేతి తస్యాశయః| సాక్షాద్రస ఇత్యనభిధానాద్బృహత్కుష్ఠం రసగతం న భవతీతి నాశంకనీయం| యతః సుశ్రుతేనైవోక్తం– “తేషాం తు మహత్త్వం సర్వధాత్వనుసారిత్వాత్|” (సు. ని. అ. 5) ఇతి, సర్వశబ్దేన చ రసస్యాపి గ్రహణం| భోజేऽప్యుక్తం– “ప్రదుష్టాః ప్రచ్యుతా దోషా రసాసృఙ్మాంససంశ్రితాః| కుష్ఠాని జనయంత్యాశు శరీరేషు శరీరిణాం||” ఇతి| “త్వక్స్రావో రోమహర్షశ్చ స్వేదస్యాతిప్రవర్తనం|” ఇతి| ఏతత్ కేచిత్ శోణితగతస్యైవ లింగం మన్యంతే, అన్యే రసగతస్యేతి| ఇహ రౌక్ష్యం స్వేదాతిప్రవృత్తిర్లోమహర్షశ్చ కుష్ఠారంభకదోషైః స్వేదవహస్రోతోదుష్ట్యా భవతి| యదుక్తం– “స్వేదవాహిషు దుష్టేషు పారుష్యం రోమహర్షణం| అతిస్వేదనమస్వేదః పరిదాహశ్చ జాయతే||” ఇతి| విపూయక ఇతి విశేషేణ పూయయోగిత్వం| కౌణ్యం కరభంగః| అంగానాం సంభేద ఇతి అంగానాం భంగః| ప్రాగుక్తాని తథైవ చేతి రసరక్తమాంసధాతుగతకుష్ఠలింగానీత్యర్థః; ఏతచ్చైకత్రాభిహితమపి క్రమేణ పరాపరధాతుదుష్టౌ పూర్వపూర్వధాతుదుష్టిలింగఖ్యాపనపరం, న్యాయస్య సమానత్వాత్| యదుచ్యతే– “సమానేష్వర్థేష్వేకత్రాభిహితో విధిరన్యత్రాప్యాసంజనీయః|” ఇతి శుక్రగతకుష్ఠలింగమాహ– దంపత్యోరిత్యాది| కుష్ఠం శుక్రగతమపత్యేన వ్యజ్యత ఇత్యర్థః| అత్ర శుక్రదుష్టిలక్షణప్రస్తావేన తత్తుల్యకార్యా స్త్రీగతాऽऽర్తవదుష్టిరప్యుక్తా| తదపీత్యపిశబ్దాత్ పూర్వోక్తాన్యపి రసాదిమజ్జాంతర్గతకుష్ఠలింగాని భవంతి| కుష్ఠితమితి సంజాతం కుష్ఠమస్యేతి తారకాదిత్వాదితచ్| అత్ర దుష్టం శుక్రమార్తవం వా సర్వథా బీజత్వానుపఘాతాదపత్యజనకం, పరంతు వికృతం జనయతీతి ద్రష్టవ్యం||25-30||

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

సాధ్యం త్వగ్రక్తమాంసస్థం వాతశ్లేష్మాధికం చ యత్ | మేదసి ద్వంద్వజం యాప్యం వర్జ్యం మజ్జాస్థిసంశ్రితం ||31|| క్రిమితృడ్దాహమందాగ్నిసంయుక్తం యత్త్రిదోషజం | ప్రభిన్నం ప్రస్రుతాంగం చ రక్తనేత్రం హతస్వరం ||32|| పంచకర్మగుణాతీతం కుష్ఠం హంతీహ మానవం | (సు. సూ. అ. 33) |

సాధ్యాదిభేదమాహ– సాధ్యం త్వగ్రక్తమాంసస్థమిత్యాది| వాతశ్లేష్మాధికం చ యదితి ఏకకుష్ఠకిటిభాదివర్జ్యం| మజ్జాస్థిసంశ్రితమితి అత్ర మజ్జాస్థిప్రత్యాసత్త్యా శుక్రగతస్యాప్యసాధ్యత్వం బోద్ధవ్యం| ప్రభిన్నమితి విదీర్ణం| పంచకర్మగుణాతీతమితి పూర్వరూపక్రియయా సహ రసాదిధాతూనాం చతుర్ణాం క్రియాకలాపాః పంచకర్మాణి, తేషాం గుణా వీర్యాణి, తాన్యతీతో యః స తథా, అస్థిమజ్జాగత ఇత్యర్థః; తాశ్చ క్రియాః పూర్వరూపే శోధనముభయతః; త్వక్ప్రాప్తే శోధనాలేపనాది, రక్తప్రాప్తే శోధనాలేపనకషాయపానశోణితావసేకాది, ఏవం మాంసమేదసోరపి ద్రష్టవ్యమితి| అథవా పంచకర్మాణి వమనాదీని, తేషాం గుణాః ఫలాని, తాన్యతీతం||31-32||–

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

వాతేన కుష్ఠం కాపాలం పిత్తేనౌదుంబరం కఫాత్ ||33|| మండలాఖ్యం విచర్చీ చ ఋష్యాఖ్యం వాతపిత్తజం | చర్మైకకుష్ఠం కిటిభం సిధ్మాలసవిపాదికాః ||34|| వాతశ్లేష్మోద్భవాః శ్లేష్మపిత్తాద్దద్రుశతారుషీ | పుండరీకం సవిస్ఫోటం పామా చర్మదలం తథా ||35|| సర్వైః స్యాత్ కాకణం పూర్వత్రికం దద్రు సకాకణం | పుండరీకర్ష్యజిహ్వే చ మహాకుష్ఠాని సప్త తు ||36|| (వా. ని. అ. 14) |

కుష్ఠేషు చికిత్సార్థం ప్రధానం దోషమాహ– వాతేన కుష్ఠం కాపాలమిత్యాది| విచర్చ్యపి కఫాత్తథేతి శ్లేష్మపిత్తాత్, తేన దద్రుప్రభృతి చర్మదలాంతం శ్లేష్మపిత్తజమిత్యర్థః| పూర్వత్రికమితి కాపాలోదుంబరమండలాఖ్యం| అతః సప్తమహాకుష్ఠాదన్యత్ క్షుద్రకుష్ఠం||33-36||

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

కుష్ఠైకసంభవం శ్విత్రం కిలాసం వారుణం భవేత్ | నిర్దిష్టమపరిస్రావి త్రిధాతూద్భవసంశ్రయం ||37|| వాతాద్రూక్షారుణం, పిత్తాత్తామ్రం కమలపత్రవత్ | సదాహం రోమవిధ్వంసి కఫాచ్ఛ్వేతం ఘనం గురు ||38|| సకండూరం క్రమాద్రక్తమాంసమేదఃసు చాదిశేత్ | వర్ణేనైవేదృగుభయం కృచ్ఛ్రం తచ్చోత్తరోత్తరం ||39|| (వా. ని. అ. 14) |

త్వగ్దుష్టితుల్యత్వాదత్రైవ కిలాసమాహ– కుష్ఠైకసంభవమిత్యాది| కుష్ఠేన సహ ఏకం సమానం విరుద్ధాశనపాపకర్మాది సంభవో నిదానం యస్య తత్తథా, కుష్ఠేన సహ సమానచికిత్సితత్వం చ బోద్ధవ్యం, “కుర్యాచ్చాస్మై కుష్ఠోక్తం విధానం” ఇతి వచనాత్| చరకే త్వస్య హేతువిశేషోऽపి పఠ్యతే, యథా– “వచాంస్యతథ్యాని కృతఘ్నభావో నిందా గురూణాం గురుధర్షణం చ| పాపక్రియా పూర్వకృతం చ కర్మ హేతుః కిలాసస్య విరోధి చాన్నం||” (చ. చి. అ. 7) ఇతి| కిలాసమేవ మాంసమేదఃసమాశ్రయణయోగత్వాదరుణం శ్విత్రం చ భణ్యతే| త్వగ్గతమేవ కిలాసం, తస్య లక్షణం నిర్దిష్టమపరిస్రావీతి| స్రావో హి రక్తాదిదుష్ట్యా భవతి, తేనాస్య త్వగ్గతత్వేన స్రావాభావః| ఉక్తం చ– “త్వగ్గతం చ యదస్రావి తత్ కిలాసం ప్రకీర్తితం|” ఇతి| త్రిధాతూద్భవసంశ్రయమితి త్రిధాతుస్త్రయో దోషాస్తథా రక్తమాంసమేదాంసి సంశ్రయోऽధిష్ఠానం యస్య తత్తథా; అథవా త్రిధాతుః రక్తమాంసమేదాంసి ఉద్భవాయ సంశ్రయో యస్య తత్తథా, దోషాస్తు సర్వసాధారణత్వాత్ లభ్యంత ఏవ| నను, యది ధాతుత్రయాశ్రితం కిలాసం, తత్ కథం “యదా త్వచమతిక్రమ్య తద్ధాతూనవగాహతే| హిత్వా కిలాససంజ్ఞాం చ కుష్ఠసంజ్ఞాం లభేత్తదా||” ఇతి విశ్వామిత్రవచనం కిలాససంజ్ఞాప్రతిక్షేపకం న విరుధ్యతే? తథా “త్వగ్గతమేవ కిలాసం” (సు. ని. అ. 5) ఇతి సుశ్రుతేऽవధారణం విరుద్ధం? ఉచ్యతే– విశ్వామిత్రవచనస్య తావదయమర్థః ప్రత్యేతవ్యః– యదోక్తరక్తాదిగతసమస్తకుష్ఠలక్షణజనకతయా ధాతూనవగాహతే తదా న తత్ కిలాసం, కిం తర్హి కుష్ఠజనకహేత్వంతరబృంహితదోషోపప్లవాత్ ధాతూన్ దూషయేత్, తథా హేతులక్ష్యలక్షణమరుణాదికుష్ఠం తత్; అన్యదితరరక్తాదిగతకుష్ఠలింగవ్యతిరిక్తముత్పాదసమకాలభావిరక్తతామ్రాది-వర్ణతామాత్రకారకం రక్తాదిగతదోషజన్యం కిలాసమేవ, అన్యథా రక్తాదిగతకిలాసలక్షణేన చరకోక్తేన విరోధః స్యాత్| స యదాహ– “దోషే రక్తాశ్రితే రక్తం, తామ్రం మాంససమాశ్రితే| శ్వేతం మేదఃస్థితే శ్విత్రం, గురు తచ్చోత్తరోత్తరం||” (చ. చి. అ. 7) ఇతి| చరకే హి కిలాసస్యైవ ధాతుత్రయసంబంధకృతవర్ణేన దారుణాదిసంజ్ఞాంతరమాత్రం కృతం, సుశ్రుతేऽపి త్వగ్గతమేవేత్యనేన రక్తాదిదుష్ట్యా విశిష్టరక్తాదిగతమహాకుష్ఠలింగరహితత్వం, తథా క్షుద్రకుష్ఠవద్యుగపద్రక్తలసీకాత్వఙ్మాంససందూషకత్వవిరహః ఖ్యాప్యతే; అథవా ఏవకారోऽయోగవ్యవచ్ఛేదే, యథా– నీలం సరోజం భవత్యేవేతి| ఉక్తప్రకారేణ ధాతుత్రయమాత్రగతత్వేనైకదోషజత్వేన చాస్య కుష్ఠాద్భేదః; “శ్విత్రసంజ్ఞాం లభేత్తదా” ఇతి జేజ్జటపాఠే తు శ్విత్రసంజ్ఞామాత్రవ్యవహారః కిలాసస్య, న పునరర్థభేదః కశ్చిదితి| భాలుకినా తు ధాతుభేదేన కిలాసస్య సంజ్ఞాంతరం దర్శితం– “వారుణం తత్తు విజ్ఞేయం మాంసధాతుసమాశ్రయం| మేదఃశ్రితం భవేచ్ఛ్విత్రం, దారుణం రక్తసంశ్రయం||” ఇతి| తథా చరకేऽపి– “దారుణం వారుణం శ్విత్రం కిలాసం నామభిస్త్రిభిః|” (చ. చి. అ. 7) ఇతి| తేనేహాపి తథా బోద్ధవ్యం| క్రమాద్రక్తమాంసమేదఃసు చాదిశేద్వర్ణేనైవేదృగుభయమితి ఈదృశమేవ వర్ణేనారుణం తామ్రం శ్వేతం చ కిలాసం రక్తమాంసమేదఃసు యథాక్రమేణాదిశేత్| ఉభయమితి వ్రణజం దోషజం చ తచ్ఛ్విత్రం భవతి, తథాచ భోజః– “శ్విత్రం తు ద్వివిధం విద్యాద్దోషజం వ్రణజం తథా| తత్ర మిథ్యోపచారాద్ధి వ్రణస్య వ్రణజం స్మృతం|| దోషజం చ ద్విధా ప్రోక్తమాత్మజం పరజం తథా| పరసంస్కారసంస్పర్శాద్యత్తత్ పరజముచ్యతే| తదాత్మజం విజానీయాద్యద్దేహేష్వనిలాదిజం||” ఇతి| రక్తాదిధాతుత్రయగతస్య చ కిలాసస్య దూష్యప్రభావాద్యస్య కస్యాపి దోషస్య సంబంధనియతా ఏవారుణాదయో వర్ణా బోద్ధవ్యాః, యది తు తత్ర దోషనియతో వర్ణః కల్ప్యతే తదా వర్ణాతిదేశో వ్యర్థః స్యాత్, వాతాద్రూక్షారుణమిత్యాదినైవ సిద్ధత్వాత్| యద్యేవం దోషేణాత్ర వర్ణాభిధానం విఫలం, నిర్విషయత్వాత్; నైవం, త్వఙ్మాత్రగతే కిలాసే దోషవర్ణస్య చరితార్థత్వాత్| హంత తర్హి కథం రక్తాదిగతత్వమస్య నిశ్చేతవ్యం? త్వగ్గతే స్వభావేనారుణాదివర్ణస్య సద్భావేన సందిగ్ధత్వాత్| ఉచ్యతే– క్రమేణారుణాదివర్ణోత్పాదాద్రక్తాదిగతత్వం నిశ్చేతవ్యం, ఉత్పత్తిమాత్రే త్వరుణాదియోగాత్త్వగ్గతత్వమితి||37-39||

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

అశుక్లరోమాऽబహులమసంశ్లిష్టమథో నవం | అనగ్నిదగ్ధజం సాధ్యం శ్విత్రం వర్జ్యమతోऽన్యథా ||40|| గుహ్యపాణితలౌష్ఠేషు జాతమప్యచిరంతనం | వర్జనీయం విశేషేణ కిలాసం సిద్ధిమిచ్ఛతా ||41|| (అ. సం. ని. అ. 14) |

తస్య సాధ్యత్వమసాధ్యత్వం చాహ– అశుక్లేత్యాది| అశుక్లరోమ కృష్ణరోమ, అబహులం తను, అసంశ్లిష్టం పరస్పరమసంయుక్తం, అనగ్నిదగ్ధజం అగ్నిదగ్ధజం యన్న భవతి, ఏతత్ సాధ్యం| అతోऽన్యథా అతోऽన్యథోక్తసర్వప్రకారమసాధ్యం, చరకేऽప్యేవంవిధస్యాసాధ్యత్వముక్తం| యథా– “యచ్ఛుక్లరోమ బహులం యత్ సంలగ్నం పరస్పరం| యచ్చ వర్షగణోపేతం తచ్ఛ్విత్రం నైవ సిధ్యతి||” (చ. చి. అ. 7) ఇతి| గుహ్యపాణితలౌష్ఠేష్వితి తలమత్ర పాదతలం సుశ్రుతే ‘అంతే జాతం’ ఇతి సామాన్యేన నిర్దేశాత్||40-41||

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

ప్రసంగాద్గాత్రసంస్పర్శాన్నిఃశ్వాసాత్ సహభోజనత్ | ఏకశయ్యాసనాచ్చైవ వస్త్రమాల్యానుపలేనాత్ ||42|| కుష్ఠం జ్వరశ్చ శోషశ్చ నేత్రాభిష్యంద ఏవ చ | ఔపసర్గికరోగాశ్చ సంక్రామంతి నరాన్నరం ||43|| (సు. ని. అ. 5) |

కుష్ఠస్య సంసర్గజప్రసంగేన సర్వానేవ సంసర్గజాన్ రోగానాహ– ప్రసంగాదిత్యాది| ప్రసంగో మైథునం, అథవా ప్రసంగః సాతత్యం; తేన కృతాత్ గాత్రసంస్పర్శాదేః| ఔపసర్గికరోగా ఇతి ఔపసర్గికాః పాపరోగాదయో భూతోపసర్గజాశ్చ| సంక్రామంతి ఆవిశంతి| రోగసంక్రాంతిశ్చ కుష్ఠిప్రభృతిపాపిజనసంసర్గేణ పాపసంక్రాంతేర్వికారప్రభావాద్వా బోద్ధవ్యా||42-43||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే కుష్ఠనిదానం సమాప్తం ||49||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం కుష్ఠనిదానం సమాప్తం||49||