Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6
అథ కుష్ఠనిదానం |
విరోధీన్యన్నపానాని ద్రవస్నిగ్ధగురూణి చ |
భజతామాగతాం ఛర్దిం వేగాంశ్చాన్యాన్ ప్రతిఘ్నతాం ||1||
వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వా నిషేవిణాం |
ఘర్మశ్రమభయార్తానాం ద్రుతం శీతాంబుసేవినాం ||2||
అజీర్ణాధ్యశినాం చైవ పంచకర్మాపచారిణాం |
నవాన్నదధిమత్స్యాతిలవణామ్లనిషేవిణాం ||3||
మాషమూలకపిష్టాన్నతిలక్షీరగుడాశినాం |
వ్యవాయం చాప్యజీర్ణేऽన్నే నిద్రాం చ భజతాం దివా ||4||
విప్రాన్ గురూన్ ధర్షయతాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం |
వాతాదయస్త్రయో దుష్టాస్త్వగ్రక్తం మాంసమంబు చ ||5||
దూషయంతి స కుష్ఠానాం సప్తకో ద్రవ్యసంగ్రహః |
అతః కుష్ఠాని జాయంతే సప్త చైకాదశైవ చ ||6||
(చ. చి. అ. 7) |
View original
अथ कुष्ठनिदानम् |
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च |
भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान् प्रतिघ्नताम् ||१||
व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् |
घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् ||२||
अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् |
नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम् ||३||
माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम् |
व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा ||४||
विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम् |
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ||५||
दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः |
अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च ||६||
(च. चि. अ. ७) |
Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7
కుష్ఠాని సప్తధా దోషైః పృథగ్ద్వంద్వైః సమాగతైః |
సర్వేష్వపి త్రిదోషేషు వ్యపదేశోऽధికస్త్వతః ||7||
(వా. ని. అ. 14) |
View original
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः |
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्त्वतः ||७||
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9
అతిశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శస్వేదాస్వేదవివర్ణతాః |
దాహః కండూస్త్వచి స్వాపస్తోదః కోఠోన్నతిర్భ్రమః ||8||
వ్రణానామధికం శూలం శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిః |
రూఢానామపి రూక్షత్వం నిమిత్తऽల్పేऽతికోపనం ||9||
రోమహర్షోऽసృజః కార్ష్ణ్యం కుష్ఠలక్షణమగ్రజం |
(వా. ని. అ. 14) |
View original
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः |
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिर्भ्रमः ||८||
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः |
रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तऽल्पेऽतिकोपनम् ||९||
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् |
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16
కృష్ణారుణకపాలాభం యద్రూక్షం పరుషం తను ||10||
కాపాలం తోదబహులం తత్కుష్ఠం విషమం స్మృతం |
రుగ్దాహరాగకండూభిః పరీతం రోమపింజరం ||11||
ఉదుంబరఫలాభాసం కుష్ఠమౌదుంబరం వదేత్ |
శ్వేతం రక్తం స్థిరం స్త్యానం స్నిగ్ధముత్సన్నమండలం ||12||
కృచ్ఛ్రమన్యోన్యసంయుక్తం కుష్ఠం మండలముచ్యతే |
కర్కశం రక్తపర్యంతమంతఃశ్యావం సవేదనం ||13||
యదృష్యజిహ్వసంస్థానమృష్యజిహ్వం తదుచ్యతే |
సశ్వేతం రక్తపర్యంతం పుండరీకదలోపమం ||14||
సోత్సేధం చ సరాగం చ పుండరీకం తదుచ్యతే |
శ్వేతం తామ్రం తను చ యద్రజో ఘృష్టం విముంచతి ||15||
ప్రాయశ్చోరసి తత్ సిధ్మమలాబుకుసుమోపమం |
యత్ కాకణంతికావర్ణం సపాకం తీవ్రవేదనం ||16||
త్రిదోషలింగం తత్ కుష్ఠం కాకణం నైవ సిధ్యతి |
(చ. చి. అ. 7) |
View original
कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ||१०||
कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् |
रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम् ||११||
उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् |
श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् ||१२||
कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते |
कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तःश्यावं सवेदनम् ||१३||
यदृष्यजिह्वसंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते |
सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् ||१४||
सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं तदुच्यते |
श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति ||१५||
प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलाबुकुसुमोपमम् |
यत् काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम् ||१६||
त्रिदोषलिङ्गं तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति |
(च. चि. अ. ७) |
Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22
అస్వేదనం మహావాస్తు యన్మత్స్యశకలోపమం ||17||
తదేకకుష్ఠం, చర్మాఖ్యం బహలం హస్తిచర్మవత్ |
శ్యావం కిణఖరస్పర్శం పరుషం కిటిభం స్మృతం ||18||
వైపాదికం పాణిపాదస్ఫుటనం తీవ్రవేదనం |
కండూమద్భిః సరాగైశ్చః గండైరలసకం చితం ||19||
సకండూరాగపిడకం దద్రుమండలముద్గతం |
రక్తం సశూలం కండూమత్ సస్ఫోటం యద్గలత్యపి |
తచ్చర్మదలమాఖ్యాతం సంస్పర్శాసహముచ్యతే ||20||
(చ. చి. అ. 7) |
సూక్ష్మా బహ్వ్యః పిడకాః స్రావవత్యః పామేత్యుక్తాః కండుమత్యః సదాహాః |
సైవ స్ఫోటైస్తీవ్రదాహైరుపేతా జ్ఞేయా పాణ్యోః కచ్ఛురుగ్రా స్ఫిచోశ్చ ||21||
స్ఫోటాః శ్యావారుణాభాసా విస్ఫోటాః స్యుస్తనుత్వచః |
రక్తం శ్యావం సదాహార్తి శతారుః స్యాద్బహువ్రణం ||22||
సకండూః పిడకా శ్యావా బహుస్రావా విచర్చికా |
(చ. చి. అ. 7) |
View original
अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् ||१७||
तदेककुष्ठं, चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत् |
श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम् ||१८||
वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् |
कण्डूमद्भिः सरागैश्चः गण्डैरलसकं चितम् ||१९||
सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् |
रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गलत्यपि |
तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते ||२०||
(च. चि. अ. ७) |
सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः |
सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च ||२१||
स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः |
रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम् ||२२||
सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका |
(च. चि. अ. ७) |
Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25
ఖరం శ్యావారుణం రూక్షం వాతాత్ కుష్ఠం సవేదనం ||23||
పిత్తాత్ ప్రక్వథితం దాహరాగస్రావాన్వితం మతం |
కఫాత్ క్లేది ఘనం స్నిగ్ధం సకండూశైత్యగౌరవం ||24||
ద్విలింగం ద్వంద్వజం కుష్ఠం, త్రిలింగం సాన్నిపాతికం |25|
View original
खरं श्यावारुणं रूक्षं वातात् कुष्ठं सवेदनम् ||२३||
पित्तात् प्रक्वथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् |
कफात् क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् ||२४||
द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं, त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |२५|
Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30
త్వక్స్థే వైవర్ణ్యమంగేషు కుష్ఠే రౌక్ష్యం చ జాయతే ||25||
త్వక్స్వాపో రోమహర్షశ్చ స్వేదస్యాతిప్రవర్తనం |
కండూర్విపూయకశ్చైవ కుష్ఠే శోణితసంశ్రితే ||26||
బాహుల్యం వక్త్రశోషశ్చ కార్కశ్యం పిడకోద్గమః |
తోదః స్ఫోటః స్థిరత్వం చ కుష్ఠే మాంససమాశ్రితే ||27||
కౌణ్యం గతిక్షయోऽంగానాం సంభేదః క్షతసర్పణం |
మేదఃస్థానగతే లింగం ప్రాగుక్తాని తథైవ చ ||28||
నాసాభంగోऽక్షిరాగశ్చ క్షతేషు క్రిమిసంభవః |
స్వరోపఘాతశ్చ భవేదస్థిమజ్జసమాశ్రితే ||29||
దంపత్యోః కుష్ఠబాహుల్యాద్దుష్టశోణితశుక్రయోః |
యదపత్యం తయోర్జాతం జ్ఞేయం తదపి కుష్ఠితం ||30||
(సు. ని. అ. 5) |
View original
त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते ||२५||
त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्तनम् |
कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२६||
बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः |
तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२७||
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् |
मेदःस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२८||
नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु क्रिमिसम्भवः |
स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जसमाश्रिते ||२९||
दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः |
यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||३०||
(सु. नि. अ. ५) |
Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32
సాధ్యం త్వగ్రక్తమాంసస్థం వాతశ్లేష్మాధికం చ యత్ |
మేదసి ద్వంద్వజం యాప్యం వర్జ్యం మజ్జాస్థిసంశ్రితం ||31||
క్రిమితృడ్దాహమందాగ్నిసంయుక్తం యత్త్రిదోషజం |
ప్రభిన్నం ప్రస్రుతాంగం చ రక్తనేత్రం హతస్వరం ||32||
పంచకర్మగుణాతీతం కుష్ఠం హంతీహ మానవం |
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकं च यत् |
मेदसि द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् ||३१||
क्रिमितृड्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम् |
प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ||३२||
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह मानवम् |
(सु. सू. अ. ३३) |
Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36
వాతేన కుష్ఠం కాపాలం పిత్తేనౌదుంబరం కఫాత్ ||33||
మండలాఖ్యం విచర్చీ చ ఋష్యాఖ్యం వాతపిత్తజం |
చర్మైకకుష్ఠం కిటిభం సిధ్మాలసవిపాదికాః ||34||
వాతశ్లేష్మోద్భవాః శ్లేష్మపిత్తాద్దద్రుశతారుషీ |
పుండరీకం సవిస్ఫోటం పామా చర్మదలం తథా ||35||
సర్వైః స్యాత్ కాకణం పూర్వత్రికం దద్రు సకాకణం |
పుండరీకర్ష్యజిహ్వే చ మహాకుష్ఠాని సప్త తు ||36||
(వా. ని. అ. 14) |
View original
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ||३३||
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् |
चर्मैककुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिकाः ||३४||
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी |
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ||३५||
सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् |
पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ||३६||
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39
కుష్ఠైకసంభవం శ్విత్రం కిలాసం వారుణం భవేత్ |
నిర్దిష్టమపరిస్రావి త్రిధాతూద్భవసంశ్రయం ||37||
వాతాద్రూక్షారుణం, పిత్తాత్తామ్రం కమలపత్రవత్ |
సదాహం రోమవిధ్వంసి కఫాచ్ఛ్వేతం ఘనం గురు ||38||
సకండూరం క్రమాద్రక్తమాంసమేదఃసు చాదిశేత్ |
వర్ణేనైవేదృగుభయం కృచ్ఛ్రం తచ్చోత్తరోత్తరం ||39||
(వా. ని. అ. 14) |
View original
कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं वारुणं भवेत् |
निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ||३७||
वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् |
सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ||३८||
सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत् |
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ||३९||
(वा. नि. अ. १४) |
Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41
అశుక్లరోమాऽబహులమసంశ్లిష్టమథో నవం |
అనగ్నిదగ్ధజం సాధ్యం శ్విత్రం వర్జ్యమతోऽన్యథా ||40||
గుహ్యపాణితలౌష్ఠేషు జాతమప్యచిరంతనం |
వర్జనీయం విశేషేణ కిలాసం సిద్ధిమిచ్ఛతా ||41||
(అ. సం. ని. అ. 14) |
View original
अशुक्लरोमाऽबहुलमसंश्लिष्टमथो नवम् |
अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ||४०||
गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् |
वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता ||४१||
(अ. सं. नि. अ. १४) |
Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43
ప్రసంగాద్గాత్రసంస్పర్శాన్నిఃశ్వాసాత్ సహభోజనత్ |
ఏకశయ్యాసనాచ్చైవ వస్త్రమాల్యానుపలేనాత్ ||42||
కుష్ఠం జ్వరశ్చ శోషశ్చ నేత్రాభిష్యంద ఏవ చ |
ఔపసర్గికరోగాశ్చ సంక్రామంతి నరాన్నరం ||43||
(సు. ని. అ. 5) |
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निःश्वासात् सहभोजनत् |
एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुपलेनात् ||४२||
कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च |
औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||४३||
(सु. नि. अ. ५) |
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే కుష్ఠనిదానం సమాప్తం ||49||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कुष्ठनिदानं समाप्तम् ||४९||