అథ కుష్ఠనిదానం | విరోధీన్యన్నపానాని ద్రవస్నిగ్ధగురూణి చ | భజతామాగతాం ఛర్దిం వేగాంశ్చాన్యాన్ ప్రతిఘ్నతాం ||1|| వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వా నిషేవిణాం | ఘర్మశ్రమభయార్తానాం ద్రుతం శీతాంబుసేవినాం ||2|| అజీర్ణాధ్యశినాం చైవ పంచకర్మాపచారిణాం | నవాన్నదధిమత్స్యాతిలవణామ్లనిషేవిణాం ||3|| మాషమూలకపిష్టాన్నతిలక్షీరగుడాశినాం | వ్యవాయం చాప్యజీర్ణేऽన్నే నిద్రాం చ భజతాం దివా ||4|| విప్రాన్ గురూన్ ధర్షయతాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం | వాతాదయస్త్రయో దుష్టాస్త్వగ్రక్తం మాంసమంబు చ ||5|| దూషయంతి స కుష్ఠానాం సప్తకో ద్రవ్యసంగ్రహః | అతః కుష్ఠాని జాయంతే సప్త చైకాదశైవ చ ||6|| (చ. చి. అ. 7) |
View original
अथ कुष्ठनिदानम् | विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च | भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान् प्रतिघ्नताम् ||१|| व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् | घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् ||२|| अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् | नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम् ||३|| माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम् | व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा ||४|| विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम् | वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ||५|| दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः | अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च ||६|| (च. चि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అష్టాదశసంఖ్యారూపేణ తుల్యత్వాత్ కుష్ఠనిదానముచ్యతే| విశేషేణ కుష్ఠజనకం నిదానమాహ– విరోధీనీత్యాది| విరోధీని “న మత్స్యాన్ పయసాऽభ్యవహరేత్” (చ. సూ. అ. 26) ఇత్యాదినోక్తాని| భజతామితి పూర్వేణ సంబధ్యతే| ఆగతామితి ఉపస్థితవేగాం| వేగాంశ్చాన్యానితి మూత్రపురీషాదివేగాన్| వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వేతి భుక్త్వా వ్యాయామమతియుజ్య సంతాపమతియుజ్య చ నిషేవిణామితి ఏతయోరేవ సేవనశీలానాం; నిషేవిణామిత్యనేన సహ ప్రథమతః సంబంధే కృద్యోగలక్షణా షష్ఠీ స్యాత్, తతశ్చ వ్యాయామస్యాతిసంతాపస్యాతినిషేవిణామితి ప్రయోగః ప్రసజ్యేత| “శీతోష్ణలంఘనాహారాన్ క్రమం ముక్త్వా నిషేవిణాం” ఇతి పాఠాంతరే శీతోష్ణాదీనాం యదా యేన క్రమేణ సేవ్యత్వముక్తం, తద్వైపరీత్యేన తాన్ సేవ్యమానాన్| శీతోష్ణలంఘనాహారానిత్యనంతరం ప్రతీతి ద్రష్టవ్యం, తేన శీతోష్ణాదీన్ ప్రతి యః క్రమస్తం ముక్త్వా ఏతేషామేవ నిషేవిణాం| ఘర్మశ్రమభయార్తానామితి ఘర్మాదిభిరార్తత్వే సతి ద్రుతమవిశ్రమ్య శీతాంబుసేవినాం| ఘర్మ ఆతపః| అజీర్ణాధ్యశినామితి అజీర్ణమామమన్నం, అపక్వమితి యావత్, తద్భుంజానానాం; అధ్యశినామాహారే ఏవాపరిణతే భుంజానానాం| అశినామితి అజీర్ణాధిశబ్దాభ్యాం సహ సంబంధ్యతే| పంచకర్మాపచారిణామితి పంచకర్మణి క్రియమాణే అపచారిణాం| నవాన్నదధిమత్స్యానీతి అతిశబ్దో నవాన్నాదిభిః సర్వైః సంబధ్యతే| వ్యవాయం చాప్యజీర్ణ ఇతి విదగ్ధాదిరూపే అజీర్ణే| ధర్షయతామితి అభిభవతాం| పాపం కర్మ చ కుర్వతామిత్యనేనైవ విప్రాదిధర్షణే లబ్ధే పునస్తద్వచనం విశేషార్థం| దోషదూష్యసంగ్రహమాహ– వాతాదయ ఇత్యాదినా| వాతాదీనాం త్రిత్వే ప్రతీతేऽపి త్రయ ఇతి వచనం సర్వకుష్ఠేషు మిలితానామేవ త్రయాణాం దుష్టిప్రదర్శనార్థం| ద్రవ్యసంగ్రహ ఇతి ద్రవ్యమారంభకం కారణముచ్యతే; యథా– “రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా|” (చ. సూ. అ. 1) ఇతి| అర్థలబ్ధమపి సప్తకమితి పదం సర్వత్ర సప్తకనియమార్థం పునరుక్తం| నను, విసర్పాణాం సముత్పాదే ఏతావత్యేవ సామగ్రీ, యదుక్తం– “రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః||” (చ. చి. అ. 21) ఇతి| లసీకయా చ తత్రోదకముచ్యతే, తత్ కిన్నిబంధనః కుష్ఠవిసర్పయోర్భేదః? ఉచ్యతే– కుష్ఠం చిరక్రియైః స్థిరైరప్రబలరక్తపిత్తైర్దోషైర్జన్యతే, విసర్పస్త్వచిరవిసర్పణశీలైః ప్రబలరక్తపిత్తైః; కుష్ఠే గురుప్రధర్షణపరద్రవ్యాపహారాదయో నిమిత్తం, న విసర్పే| అన్యే త్వాహుః– విసర్పా వాతాదిభిరేకైకశోऽపి భవంతి, యదుక్తం– “పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయః|” (చ. చి. అ. 21) ఇతి, కుష్ఠం తు త్రిదోషజమేవేతి| కిం త్వేతత్సమాధానం త్రిదోషజత్వేऽపి విసర్పాణామేకదోషజకుష్ఠవదేకదోషజత్వకీర్తనం సంగతమితి న మనోహరం| అతః కుష్ఠానీతి అత ఇత్యస్మాత్ దోషదూష్యసముదాయాత్| సప్త చైకాదశైవ చేతి విచ్ఛేదపాఠేన సప్తానాం మహాకుష్ఠత్వమేకాదశానాం క్షుద్రత్వమితి బోధయతి||1-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అష్టాదశరూపసంఖ్యాతుల్యత్వాత్కుష్ఠనిదానముచ్యతే| విశేషేణ కుష్ఠజనకం నిదానమాహ– విరోధీనీత్యాది| ఏతదాచరతాం నృణాం కుష్ఠాని జాయంతే ఇతి సంబంధః| విరోధీని క్షీరమత్స్యాదీని భజతామితి సంబధ్యతే| ఆగతామితి ఉపస్థితవేగాం ఛర్దిం, తథా వేగాంశ్చాన్యానితి మూత్రపురీషాదివేగాన్, ప్రతిఘ్నతాం ప్రతిఘాతం కుర్వతాం| వ్యాయామమతిసంతాపమతిభుక్త్వేతి భుక్త్వా వ్యాయామమతియుజ్య సంతాపమతియుజ్య నిషేవిణామితి| ఏతయోరేవ సేవనశీలానాం, నిషేవిణామిత్యనేన ప్రథమతః సంబంధే కృద్యోగలక్షణా షష్ఠీ స్యాత్; తత్ర వ్యాయామస్యాతిసంతాపస్యాతినిషేవిణామితి ప్రయోగః ప్రయుజ్యతే| శీతేత్యాది శీతోష్ణాదీనాం తు యదా యేన క్రమేణ సేవ్యత్వముక్తం, తద్వైపరీత్యేన తాన్ సేవమానానాం| ఘర్మ ఆతపః| అజీర్ణాధ్యశినామిత్యాది| అజీర్ణమనగ్నిపక్వమన్నం, చర్వణమితి యావత్, తద్భోజినాం| అధ్యశినాం, ఆహార ఏవాపరిణతే భుంజానానాం| అశినామితి అజీర్ణాధిభ్యాం సహ సంబధ్యతే| పంచకర్మాపచారిణామితి పంచ కర్మాణి వమనవిరేకాదీని, తేషామపచారిణాం వ్యాపత్త్వయోగినాం| నవాన్నదధిమత్స్యాతీతి, అతిశబ్దో నవాన్నాదిగుడాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| వ్యవాయం చాప్యజీర్ణేऽన్నే ఇత్యాది| వ్యవాయం మైథునం, విదగ్ధరూపే అజీర్ణే; దివా చ నిద్రాం భజతాం| ధర్షయతామితి అభిభవతాం| పాపం కర్మ చ కుర్వతామిత్యనేనైవ విప్రాదిధర్షణే లబ్ధే పునస్తద్వచనం విశేషార్థప్రతిపాదకం| దోషదూష్యసంగ్రహమాహ– వాతాదయ ఇత్యాది| వాతాదీనాం త్రిత్వే ప్రతీతేऽపి త్రయ ఇతి వచనం సర్వకుష్ఠేషు మిలితానామేవ త్రయాణాం దుష్టిప్రదర్శనార్థం| ద్రవ్యసంగ్రహ ఇతి ద్రవ్యమారంభకం కారణముచ్యతే| యథా– “రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా|” ఇతి| అర్థలబ్ధమపి సప్తకమితి పదం సర్వత్ర సప్తకనియమార్థం పునరుక్తం| నను, విసర్పాణామప్యుత్పత్త్యాదౌ ఏతావత్యేవ సామగ్రీ| యదుక్తం– “రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః||” ఇతి| తత్కుష్ఠవిసర్పయోః కో భేదః? ఉచ్యతే– కుష్ఠం చిరక్రియైః స్థిరైరప్రబలరక్తపిత్తైర్దోషైర్జన్యతే, విసర్పస్త్వచిరవిసరణశీలైః ప్రబలరక్తపిత్తైః, కుష్ఠే గురుప్రధర్షణపరద్రవ్యాపహారాదయో నిమిత్తం, న విసర్పే| అన్యే త్వాహుః– విసర్పా వాతాదిభిరేకైకశోऽపి భవంతి, యదుక్తం– “పృథక్త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయః|” ఇతి; కుష్ఠం త్రిదోషజమేవేతి| కింత్వయం సమాధిః త్రిదోషజత్వేऽపి విసర్పాణామేకదోషకుష్ఠవదేకదోషజత్వకీర్తనం సంగతమితి న మనోహరం| కుష్ఠసంఖ్యామాహ– అత ఇత్యాది| అత ఇత్యస్మాద్దోషదూష్యసముదాయాత్సప్త తథా ఏకాదశ కుష్ఠాని జాయంతే| సప్త చైకాదశైవేతి విచ్ఛేదపాఠేన సప్తానాం మహాకుష్ఠత్వమేకదశానాం క్షుద్రత్వమితి బోధయతి||1-6||