Adhikarana masUrikAyA nidAnapUrvikA samprAptiH, pUrvarUpaM ca (1-3) · Śloka 4
ਅਥ ਮਸੂਰਿਕਾਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਕ੍ਸਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਸ਼ਨੈਃ |
ਦੁਸ੍ਟਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਕਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਪਵਨੋਦਕੈਃ ||੧||
ਕ੍ਰੂਰਗ੍ਰਹੇਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚਾਪਿ ਦੇਸ਼ੇ ਦੋਸਾਃ ਸਮੁਦ੍ਧਤਾਃ |
ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਗਤਾਃ ||੨||
ਮਸੂਰਾਕਤਿਸਂਸ੍ਥਾਨਾਃ ਪਿਡਕਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਸੂਰਿਕਾਃ |
ਤਾਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਃ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਗਾਤ੍ਰਭਙ੍ਗੋਰਤਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ ||੩||
ਤ੍ਵਚਿ ਸ਼ੋਥਃ ਸਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯੋ ਨੇਤ੍ਰਰਾਗਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |੪|
View original
अथ मसूरिकानिदानम् |
कट्वम्ललवणक्षारविरुद्धाध्यशनाशनैः |
दुष्टनिष्पावशाकाद्यैः प्रदुष्टपवनोदकैः ||१||
क्रूरग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषाः समुद्धताः |
जनयन्ति शरीरेऽस्मिन् दुष्टरक्तेन सङ्गताः ||२||
मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकाः स्युर्मसूरिकाः |
तासां पूर्वं ज्वरः कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरतिर्भ्रमः ||३||
त्वचि शोथः सवैवर्ण्यो नेत्ररागश्च जायते |४|
ਵਿਸ੍ਫੋਟਪ੍ਰਭੇਦਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤੁਲ੍ਯਨਿਦਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਸੂਰਿਕਾਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਸ਼ਨੈਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਨ੍ਨੈਰਧ੍ਯਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚ, ‘ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਤੁ’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਵਾ| ਦੁਸ੍ਟਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਕਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ, ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬਿਬੀਜਮ੍, ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਧ੍ਵਾਲੁਕਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਪਵਨੋਦਕੈਰਿਤਿ ਵਿਸਕੁਸੁਮਾਦਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ ਪਵਨਸ੍ਤਥੋਦਕਂ ਚ, ਤੈਃ| ਕ੍ਰੂਰਗ੍ਰਹੇਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚੇਤਿ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਦਯੋ ਦੇਸ਼ਕ੍ਸੋਭਕਰਾਃ ਕ੍ਰੂਰਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤੇਸਾਮੀਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੋਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਸ੍ਟਂ ਯਦਾ ਦੂਸਯਤਿ ਤ੍ਵਚਮ੍| ਤਦਾ ਕਰੋਤਿ ਪਿਡਕਾਃ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਮਸੂਰਮੁਦ੍ਗਮਾਸਾਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਕੋਲੋਪਮਾ ਅਪਿ| ਮਸੂਰਿਕਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਧਿਕਾ ਬੁਧੈਃ||” ਇਤਿ||੧-੩||–
Adhikarana vAtajamasUrikAlakShaNam (4-5) · Śloka 6
ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਯਾਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੪||
ਕਠਿਨਾਸ਼੍ਚਿਰਪਾਕਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨਿਲਸਮ੍ਭਵਾਃ |
ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭੇਦਃ ਕਾਸਃ ਕਮ੍ਪੋਰਤਿਃ ਕ੍ਲਮਃ ||੫||
ਸ਼ੋਸਸ੍ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਨਾਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚਾਰੁਚਿਸਂਯੁਤਾ |੬|
View original
स्फोटाः श्यावारुणा रूक्षास्तीव्रवेदनयाऽन्विताः ||४||
कठिनाश्चिरपाकाश्च भवन्त्यनिलसम्भवाः |
सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरतिः क्लमः ||५||
शोषस्ताल्वोष्ठजिह्वानां तृष्णा चारुचिसंयुता |६|
ਵਾਤਜਾਮਾਹ– ਸ੍ਫੋਟਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਰਪਾਕਾ ਇਤਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍||੪-੫||–
Adhikarana pittajamasUrikAlakShaNam (6-7) · Śloka 8
ਰਕ੍ਤਾਃ ਪੀਤਾਸਿਤਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸਦਾਹਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਾਃ ||੬||
ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਚਿਰਪਾਕਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ |
ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰੁਚਿਸ੍ਤਥਾ ||੭||
ਮੁਖਪਾਕੋਕ੍ਸਿਰਾਗਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸੁਦਾਰੁਣਃ |੮|
View original
रक्ताः पीतासिताः स्फोटाः सदाहास्तीव्रवेदनाः ||६||
भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवाः |
विड्भेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिस्तथा ||७||
मुखपाकोऽक्षिरागश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |८|
ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸੁਦਾਰੁਣ ਇਤਿ ਤੀਵ੍ਰਸ਼੍ਚਣ੍ਡਵੇਗਃ, ਸੁਦਾਰੁਣੋ ਬਹੁਦੁਃਖੇਨਾਤਿਦੁਃਸਹ||੬-੭||–
Adhikarana raktaja-kaphajamasUrikAlakShaNam (8-10) · Śloka 10
ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਂ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ||੮||
ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍ |
ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਸਾਰੁਚਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੯||
ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਕਣ੍ਡੂਰਾ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾਃ |
ਮਸੂਰਿਕਾਃ ਕਫੋਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਚਿਰਪਾਕਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੧੦||
View original
रक्तजायां भवन्त्येते विकाराः पित्तलक्षणाः ||८||
कफप्रसेकः स्तैमित्यं शिरोरुग् गात्रगौरवम् |
हृल्लासः सारुचिर्निद्रा तन्द्रालस्यसमन्विताः ||९||
श्वेताः स्निग्धा भृशं स्थूलाः कण्डूरा मन्दवेदनाः |
मसूरिकाः कफोत्थाश्च चिरपाकाः प्रकीर्तिताः ||१०||
ਰਕ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜਮਸੂਰੀਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਉਕ੍ਤਾਃ| ‘ ਰਕ੍ਤਾਃ ਪੀਤਾਸਿਤਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਯੋ ਯੇ ਯੇ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਜਾਮਨੁਕ੍ਤ੍ਵੈਵ ਪਿਤ੍ਤਜਾਯਾ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਉਕ੍ਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਤਿਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਵ੍ਯਵਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ, ਰਕ੍ਤਰਸਸਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਮਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਭਿਧਾਯ ਅਸ੍ਯਾਃ ਕਥਨਂ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਤਸ੍ਯ ਸਮਰ੍ਥਨਾਯ||੮-੧੦||
Adhikarana tridoShajamasUrikAlakShaNam (11-12) · Śloka 12
ਨੀਲਾਸ਼੍ਚਿਪਿਟਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਮ੍ਨਾ ਮਹਾਰੁਜਾਃ |
ਚਿਰਪਾਕਾਃ ਪੂਤਿਸ੍ਰਾਵਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਾਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਜਾਃ ||੧੧||
ਕਣ੍ਠਰੋਧਾਰੁਚਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪ੍ਰਲਾਪਾਰਤਿਸਂਯੁਤਾਃ |
ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਪਿਡਕਾਸ਼੍ਚਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ ||੧੨||
View original
नीलाश्चिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजाः |
चिरपाकाः पूतिस्रावाः प्रभूताः सर्वदोषजाः ||११||
कण्ठरोधारुचिस्तम्भप्रलापारतिसंयुताः |
दुश्चिकित्स्याः समुद्दिष्टाः पिडकाश्चर्मसञ्ज्ञिताः ||१२||
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਨੀਲਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਪਿਟਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਇਤਿ ਚਿਪਿਟਃ ‘ਚਿਉਡਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਸ੍ਤਤਾਃ| ਚਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾ ਇਤਿ ‘ਚਰ੍ਮਦਲ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੧-੧੨||
Adhikarana romAntikAlakShaNam (13) · Śloka 13
ਰੋਮਕੂਪੋਨ੍ਨਤਿਸਮਾ ਰਾਗਿਣ੍ਯਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਾਃ |
ਕਾਸਾਰੋਚਕਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਰੋਮਾਨ੍ਤ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਿਕਾਃ ||੧੩||
View original
रोमकूपोन्नतिसमा रागिण्यः कफपित्तजाः |
कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः ||१३||
ਮਸੂਰਿਕਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਰੋਮਾਨ੍ਤਿਕਾਮਾਹ– ਰੋਮਕੂਪੋਨ੍ਨਤਿਸਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਗਿਣ੍ਯ ਇਤਿ ਲੋਹਿਤਾਃ, ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਃ||੧੩||
Adhikarana rasAdisaptadhAtugatamasUrikAli~ggam (14-23) · Śloka 23
ਤੋਯਬੁਦ੍ਬੁਦਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਸ੍ਤੁ ਮਸੂਰਿਕਾਃ |
ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤੋਯਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ ||੧੪||
ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾ ਲੋਹਿਤਾਕਾਰਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਾਸ੍ਤਨੁਤ੍ਵਚਃ |
ਸਾਧ੍ਯਾ ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਾ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ ||੧੫||
ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਃ ਕਠਿਨਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚਿਰਪਾਕਾ ਘਨਤ੍ਵਚਃ |
ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲਤਸਾਕਣ੍ਡੂਜ੍ਵਰਾਰਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੧੬||
ਮੇਦੋਜਾ ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਾ ਮਦਵਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਤਾਃ |
ਘੋਰਜ੍ਵਰਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸਵੇਦਨਾਃ ||੧੭||
ਸਮ੍ਮੋਹਾਰਤਿਸਨ੍ਤਾਪਾਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਭ੍ਯੋ ਵਿਨਿਸ੍ਤਰੇਤ੍ |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਗਾਤ੍ਰਸਮਾ ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚਿਪਿਟਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਤਾਃ ||੧੮||
ਮਜ੍ਜੋਤ੍ਥਾ ਭਸ਼ਸਮ੍ਮੋਹਵੇਦਨਾਰਤਿਸਂਯੁਤਾਃ |
ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਰ੍ਮਧਾਮਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਸ਼ੁ ਹਰਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੯||
ਭ੍ਰਮਰੇਣੇਵ ਵਿਦ੍ਧਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਸਰ੍ਵਤਃ |
ਪਕ੍ਵਾਭਾਃ ਪਿਡਕਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵੇਦਨਾਃ ||੨੦||
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਾਰਤਿਸਮ੍ਮੋਹਦਾਹੋਨ੍ਮਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ |
ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਯਾਂ ਮਸੂਰ੍ਯਾਂ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੨੧||
ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਕੇਵਲਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ |
ਦੋਸਮਿਸ਼੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤੈਤਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੨੨||
ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾ ਰਕ੍ਤਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਸ੍ਤਥਾ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਕਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾ ਮਸੂਰਿਕਾਃ ||੨੩||
View original
तोयबुद्बुदसङ्काशास्त्वग्गतास्तु मसूरिकाः |
स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्रवन्ति च ||१४||
रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः |
साध्या नात्यर्थदुष्टाश्च भिन्ना रक्तं स्रवन्ति च ||१५||
मांसस्थाः कठिनाः स्निग्धाश्चिरपाका घनत्वचः |
गात्रशूलतृषाकण्डूज्वरारतिसमन्विताः ||१६||
मेदोजा मण्डलाकारा मृदवः किञ्चिदुन्नताः |
घोरज्वरपरीताश्च स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः ||१७||
सम्मोहारतिसन्तापाः कश्चिदाभ्यो विनिस्तरेत् |
क्षुद्रा गात्रसमा रूक्षाश्चिपिटाः किञ्चिदुन्नताः ||१८||
मज्जोत्था भृशसम्मोहवेदनारतिसंयुताः |
छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति हि ||१९||
भ्रमरेणेव विद्धानि कुर्वन्त्यस्थीनि सर्वतः |
पक्वाभाः पिडकाः स्निग्धाः सूक्ष्माश्चात्यर्थवेदनाः ||२०||
स्तैमित्यारतिसम्मोहदाहोन्मादसमन्विताः |
शुक्रजायां मसूर्यां तु लक्षणानि भवन्ति हि ||२१||
निर्दिष्टं केवलं चिह्नं दृश्यते न तु जीवितम् |
दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्रष्टव्या दोषलक्षणैः ||२२||
त्वग्गता रक्तजाश्चैव पित्तजाः श्लेष्मजास्तथा |
श्लेष्मपित्तकृताश्चैव सुखसाध्या मसूरिकाः ||२३||
ਰਸਾਦਿਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਮਸੂਰਿਕਾਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਤੋਯਬੁਦ੍ਬੁਦਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਤੋਯਬੁਦ੍ਬੁਦਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਦੀਨਿ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸਮਨ੍ਤਰੇਣ ਦੂਸ੍ਯਦੁਸ੍ਟੇਰਭਾਵਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਦੋਸਮਿਸ਼੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ|” ਇਤਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਧਾਤੁਗਤਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਅਲ੍ਪਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਅਪਿ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਅਤ੍ਯਵਗਾਢਦੋਸਦੁਸ੍ਟੇਃ| ਮੇਦੋਜਾਯਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਭ੍ਯੋ ਵਿਨਿਸ੍ਤਰੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ, ਅਸ੍ਥਿਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਯੋਃ ਸਮਾਨਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਮਜ੍ਜੋਤ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਜ੍ਜਗ੍ਰਹਣਾਦਸ੍ਥ੍ਨੋਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਆਧਾਰਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਭ੍ਰਮਰੇਣੇਵ ਵਿਦ੍ਧਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਸਰ੍ਵਤਃ|” ਇਤਿ| ਮਰ੍ਮਧਾਮਾਨੀਤਿ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਪਕ੍ਵਾਭਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਯਾ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਗਤਦੋਸਦੁਸ੍ਟੇਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤਯਾ ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਯੋਰਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੪-੨੩||
Adhikarana masUrikAyAH sAdhyAsAdhyavicAraH (24-26) · Śloka 26
ਵਾਤਜਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਕਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ |
ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਨਾਦੇਤਾ ਉਪਾਚਰੇਤ੍ ||੨੪||
ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ |
ਪ੍ਰਵਾਲਸਦਸ਼ਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਸ਼੍ਚਿਜ੍ਜਮ੍ਬੂਫਲੋਪਮਾਃ ||੨੫||
ਲੋਹਜਾਲਸਮਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦਤਸੀਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾਃ |
ਆਸਾਂ ਬਹੁਵਿਧਾ ਵਰ੍ਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੋਸਭੇਦਤਃ ||੨੬||
View original
वातजा वातपित्तोत्थाः श्लेष्मवातकृताश्च याः |
कृच्छ्रसाध्यतमास्तस्माद्यत्नादेता उपाचरेत् ||२४||
असाध्याः सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् |
प्रवालसदृशाः काश्चित् काश्चिज्जम्बूफलोपमाः ||२५||
लोहजालसमाः काश्चिदतसीफलसन्निभाः |
आसां बहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदतः ||२६||
ਵਾਤਜਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਜਾਦਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਾਨ੍ਤਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਏਤਾਸਾਂ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਵਿਸ਼ੇਸਜਨਿਤਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪ੍ਰਵਾਲਾਦਿਵਰ੍ਣਯੋਗਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਤੇਨੈਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵਿਰਹੇ ਵਾਤਜਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਿਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਤਜਾਦਯ ਏਤਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਵਾਤਜਾਦੀਨਾਂ ਮਹਾਤ੍ਯਯਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ, ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਭਵਾਰ੍ਥਂ ਚ ਤਾਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਾਸਾਮਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਵਾਤਜਾਦੀਨਾਮ੍| ਲੋਹਜਾਲਸਮਾ ਇਤਿ ਜਾਲਂ ਜਾਲਕਂ ਗੁਡਕਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ| ਅਤਸੀਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾ ਇਤਿ ਉਮਾਫਲਵਰ੍ਣਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਾਃ| ਅਨੁਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਆਸਾਂ ਬਹੁਵਿਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਭੇਦਤ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍, ਦੁਸ੍ਟਿਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੨੪-੨੬||
Adhikarana sarvamasUrikAyA AvasthikaM lakShaNam (27-29) · Śloka 29
ਕਾਸੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਪ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸੁਦਾਰੁਣਃ |
ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਾਰਤਿਰ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਤਿਘੂਰ੍ਣਤਾ ||੨੭||
ਮੁਖੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਚਕ੍ਸੁਸਾ |
ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ ||੨੮||
ਮਸੂਰਿਕਾਭਿਭੂਤਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਭਿਸਗ੍ਵਰੈਃ |
ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਦਦ੍ਯਾਦਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍ ||੨੯||
View original
कासो हिक्का प्रमेहश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |
प्रलापश्चारतिर्मूर्छा तृष्णा दाहोऽतिघूर्णता ||२७||
मुखेन प्रस्रवेद्रक्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा |
कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थवेदनम् ||२८||
मसूरिकाभिभूतस्य यस्यैतानि भिषग्वरैः |
लक्षणानि च दृश्यन्ते न दद्यादत्र भेषजम् ||२९||
ਸਰ੍ਵਮਸੂਰਿਕਾਯਾ ਆਵਸ੍ਥਿਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕਾਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸੁਦਾਰੁਣ ਇਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਸੁਦਾਰੁਣ ਇਤਿ ਪਰੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਸੁਦਾਰੁਣਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ| ਅਤਿਘੂਰ੍ਣਤਾ ਜਿਹ੍ਮਾਯਨਮ੍| ਤਥਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਚਕ੍ਸੁਸੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਵਸਿਤੀਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤਿ||੨੭-੨੯||
Adhikarana masUrikAyA asAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30
ਮਸੂਰਿਕਾਭਿਭੂਤੋ ਯੋ ਭਸ਼ਂ ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ |
ਸ ਭਸ਼ਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤਸਾਰ੍ਤੋ ਵਾਯੁਦੂਸਿਤਃ ||੩੦||
View original
मसूरिकाभिभूतो यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् |
स भृशं त्यजति प्राणांस्तृषार्तो वायुदूषितः ||३०||
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਮਸੂਰਿਕਾਭਿਭੂਤੋ ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸੇਦਿਤਿ ਮੁਖਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਘ੍ਰਾਣੇਨੈਵ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸੇਤ੍, ਸਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯਾਨਾਮਵਧਾਰਣਫਲਤ੍ਵਾਤ੍||੩੦||
Adhikarana masUrikopadravAH (31) · Śloka 31
ਮਸੂਰਿਕਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ੋਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੂਰ੍ਪਰੇ ਮਣਿਬਨ੍ਧਕੇ |
ਤਥਾਂਸਫਲਕੇ ਚਾਪਿ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸੁਦਾਰੁਣਃ ||੩੧||
View original
मसूरिकान्ते शोथः स्यात् कूर्परे मणिबन्धके |
तथांऽसफलके चापि दुश्चिकित्स्यः सुदारुणः ||३१||
ਮਸੂਰਿਕਾਯਾ ਉਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਮਸੂਰਿਕਾਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯ ਇਤਿ ਦੁਃਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਨਿਸੇਧੇ, ਤੇਨ ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਮਸੂਰਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मसूरिकानिदानं समाप्तम् ||५४||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮਸੂਰਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੪||