Adhikarana masUrikAyA nidAnapUrvikA samprAptiH, pUrvarUpaM ca (1-3) · Śloka 4
atha masūrikānidānam |
kaṭvamlalavaṇakṣāraviruddhādhyaśanāśanaiḥ |
duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanōdakaiḥ ||1||
krūragrahēkṣaṇāccāpi dēśē dōṣāḥ samuddhatāḥ |
janayanti śarīrē'smin duṣṭaraktēna saṅgatāḥ ||2||
masūrākr̥tisaṁsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ |
tāsāṁ pūrvaṁ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgō'ratirbhramaḥ ||3||
tvaci śōthaḥ savaivarṇyō nētrarāgaśca jāyatē |4|
View original
अथ मसूरिकानिदानम् |
कट्वम्ललवणक्षारविरुद्धाध्यशनाशनैः |
दुष्टनिष्पावशाकाद्यैः प्रदुष्टपवनोदकैः ||१||
क्रूरग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषाः समुद्धताः |
जनयन्ति शरीरेऽस्मिन् दुष्टरक्तेन सङ्गताः ||२||
मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकाः स्युर्मसूरिकाः |
तासां पूर्वं ज्वरः कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरतिर्भ्रमः ||३||
त्वचि शोथः सवैवर्ण्यो नेत्ररागश्च जायते |४|
visphōṭaprabhēdatvāt prāyēṇa tulyanidānatvācca masūrikānidānam| tasyā nidānapūrvikāṁ samprāptimāha– kaṭvamlētyādi| viruddhādhyaśanāśanairiti viruddhairannairadhyaśanaiśca, ‘viruddhādhyaśanēna tu’ iti pāṭhō vā| duṣṭaniṣpāvaśākādyairiti duṣṭaṁ vyāpannamannaṁ, niṣpāvaḥ śimbibījam, ādyaśabdānmadhvālukādigrahaṇam| praduṣṭapavanōdakairiti viṣakusumādisaṁsparśāt praduṣṭaḥ pavanastathōdakaṁ ca, taiḥ| krūragrahēkṣaṇāccēti śanaiścarādayō dēśakṣōbhakarāḥ krūragrahāstēṣāmīkṣaṇāt| duṣṭaraktēna saṅgatā ityanēna raktasya kaṭvamlādibhirhētubhirviśēṣēṇa kōpaṁ darśayati| ata ēvōktaṁ tantrāntarē– “pittaṁ śōṇitasaṁsr̥ṣṭaṁ yadā dūṣayati tvacam| tadā karōti piḍakāḥ sarvagātrēṣu dēhinām|| masūramudgamāṣāṇāṁ tulyāḥ kōlōpamā api| masūrikāstu tā jñēyāḥ pittaraktādhikā budhaiḥ||” iti||1-3||–
Adhikarana vAtajamasUrikAlakShaNam (4-5) · Śloka 6
sphōṭāḥ śyāvāruṇā rūkṣāstīvravēdanayā'nvitāḥ ||4||
kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasambhavāḥ |
sandhyasthiparvaṇāṁ bhēdaḥ kāsaḥ kampō'ratiḥ klamaḥ ||5||
śōṣastālvōṣṭhajihvānāṁ tr̥ṣṇā cārucisaṁyutā |6|
View original
स्फोटाः श्यावारुणा रूक्षास्तीव्रवेदनयाऽन्विताः ||४||
कठिनाश्चिरपाकाश्च भवन्त्यनिलसम्भवाः |
सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरतिः क्लमः ||५||
शोषस्ताल्वोष्ठजिह्वानां तृष्णा चारुचिसंयुता |६|
vātajāmāha– sphōṭā ityādi| cirapākā iti vikāraprabhāvāt||4-5||–
Adhikarana pittajamasUrikAlakShaNam (6-7) · Śloka 8
raktāḥ pītāsitāḥ sphōṭāḥ sadāhāstīvravēdanāḥ ||6||
bhavantyacirapākāśca pittakōpasamudbhavāḥ |
viḍbhēdaścāṅgamardaśca dāhastr̥ṣṇā'rucistathā ||7||
mukhapākō'kṣirāgaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ |8|
View original
रक्ताः पीतासिताः स्फोटाः सदाहास्तीव्रवेदनाः ||६||
भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवाः |
विड्भेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिस्तथा ||७||
मुखपाकोऽक्षिरागश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |८|
pittajāmāha– raktā ityādi| jvarastīvraḥ sudāruṇa iti tīvraścaṇḍavēgaḥ, sudāruṇō bahuduḥkhēnātiduḥsaha||6-7||–
Adhikarana raktaja-kaphajamasUrikAlakShaNam (8-10) · Śloka 10
raktajāyāṁ bhavantyētē vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ ||8||
kaphaprasēkaḥ staimityaṁ śirōrug gātragauravam |
hr̥llāsaḥ sārucirnidrā tandrālasyasamanvitāḥ ||9||
śvētāḥ snigdhā bhr̥śaṁ sthūlāḥ kaṇḍūrā mandavēdanāḥ |
masūrikāḥ kaphōtthāśca cirapākāḥ prakīrtitāḥ ||10||
View original
रक्तजायां भवन्त्येते विकाराः पित्तलक्षणाः ||८||
कफप्रसेकः स्तैमित्यं शिरोरुग् गात्रगौरवम् |
हृल्लासः सारुचिर्निद्रा तन्द्रालस्यसमन्विताः ||९||
श्वेताः स्निग्धा भृशं स्थूलाः कण्डूरा मन्दवेदनाः |
मसूरिकाः कफोत्थाश्च चिरपाकाः प्रकीर्तिताः ||१०||
raktajāmāha– raktajāyāmityādi| ētē vikārāḥ pittalakṣaṇā iti pittajamasūrīlakṣaṇatvēna uktāḥ| ‘ raktāḥ pītāsitāḥ sphōṭā’ ityādayō yē yē vikārāstē raktajāyāṁ bhavanti| atra kaphajāmanuktvaiva pittajāyā anantaraṁ raktajāyā uktiḥ pittalakṣaṇasyātidiṣṭasyāvyavahitatvēna sukhagrahaṇārthaṁ, raktarasasamatvāt raktamalatvādvā pittasya pittajāmabhidhāya asyāḥ kathanaṁ, sarvatra kr̥tasya samarthanāya||8-10||
Adhikarana tridoShajamasUrikAlakShaNam (11-12) · Śloka 12
nīlāścipiṭavistīrṇā madhyē nimnā mahārujāḥ |
cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadōṣajāḥ ||11||
kaṇṭharōdhārucistambhapralāpāratisaṁyutāḥ |
duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasañjñitāḥ ||12||
View original
नीलाश्चिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजाः |
चिरपाकाः पूतिस्रावाः प्रभूताः सर्वदोषजाः ||११||
कण्ठरोधारुचिस्तम्भप्रलापारतिसंयुताः |
दुश्चिकित्स्याः समुद्दिष्टाः पिडकाश्चर्मसञ्ज्ञिताः ||१२||
sānnipātikalakṣaṇamāha– nīlā ityādi| cipiṭavistīrṇā iti cipiṭaḥ ‘ciuḍā’ iti khyātaḥ, tadvadvistr̥tāḥ| carmasañjñitā iti ‘carmadala’ iti khyātāḥ||11-12||
Adhikarana romAntikAlakShaNam (13) · Śloka 13
rōmakūpōnnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ |
kāsārōcakasaṁyuktā rōmāntyō jvarapūrvikāḥ ||13||
View original
रोमकूपोन्नतिसमा रागिण्यः कफपित्तजाः |
कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः ||१३||
masūrikāyāḥ prakāraṁ rōmāntikāmāha– rōmakūpōnnatisamā ityādi| rāgiṇya iti lōhitāḥ, jvarapūrvikā iti jvarapūrvarūpāḥ||13||
Adhikarana rasAdisaptadhAtugatamasUrikAli~ggam (14-23) · Śloka 23
tōyabudbudasaṅkāśāstvaggatāstu masūrikāḥ |
svalpadōṣāḥ prajāyantē bhinnāstōyaṁ sravanti ca ||14||
raktasthā lōhitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ |
sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṁ sravanti ca ||15||
māṁsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ |
gātraśūlatr̥ṣākaṇḍūjvarāratisamanvitāḥ ||16||
mēdōjā maṇḍalākārā mr̥davaḥ kiñcidunnatāḥ |
ghōrajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savēdanāḥ ||17||
sammōhāratisantāpāḥ kaścidābhyō vinistarēt |
kṣudrā gātrasamā rūkṣāścipiṭāḥ kiñcidunnatāḥ ||18||
majjōtthā bhr̥śasammōhavēdanāratisaṁyutāḥ |
chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti hi ||19||
bhramarēṇēva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ |
pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavēdanāḥ ||20||
staimityāratisammōhadāhōnmādasamanvitāḥ |
śukrajāyāṁ masūryāṁ tu lakṣaṇāni bhavanti hi ||21||
nirdiṣṭaṁ kēvalaṁ cihnaṁ dr̥śyatē na tu jīvitam |
dōṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā dōṣalakṣaṇaiḥ ||22||
tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ ślēṣmajāstathā |
ślēṣmapittakr̥tāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ ||23||
View original
तोयबुद्बुदसङ्काशास्त्वग्गतास्तु मसूरिकाः |
स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्रवन्ति च ||१४||
रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः |
साध्या नात्यर्थदुष्टाश्च भिन्ना रक्तं स्रवन्ति च ||१५||
मांसस्थाः कठिनाः स्निग्धाश्चिरपाका घनत्वचः |
गात्रशूलतृषाकण्डूज्वरारतिसमन्विताः ||१६||
मेदोजा मण्डलाकारा मृदवः किञ्चिदुन्नताः |
घोरज्वरपरीताश्च स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः ||१७||
सम्मोहारतिसन्तापाः कश्चिदाभ्यो विनिस्तरेत् |
क्षुद्रा गात्रसमा रूक्षाश्चिपिटाः किञ्चिदुन्नताः ||१८||
मज्जोत्था भृशसम्मोहवेदनारतिसंयुताः |
छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति हि ||१९||
भ्रमरेणेव विद्धानि कुर्वन्त्यस्थीनि सर्वतः |
पक्वाभाः पिडकाः स्निग्धाः सूक्ष्माश्चात्यर्थवेदनाः ||२०||
स्तैमित्यारतिसम्मोहदाहोन्मादसमन्विताः |
शुक्रजायां मसूर्यां तु लक्षणानि भवन्ति हि ||२१||
निर्दिष्टं केवलं चिह्नं दृश्यते न तु जीवितम् |
दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्रष्टव्या दोषलक्षणैः ||२२||
त्वग्गता रक्तजाश्चैव पित्तजाः श्लेष्मजास्तथा |
श्लेष्मपित्तकृताश्चैव सुखसाध्या मसूरिकाः ||२३||
rasādisaptadhātugatamasūrikāliṅgamāha– tōyabudbudasaṅkāśā ityādi| atra duṣṭadūṣyaprabhāvāt tōyabudbudasaṅkāśādīni dōṣalakṣaṇāni ca bhavanti, dōṣamantarēṇa dūṣyaduṣṭērabhāvāt; ata ēva vakṣyati– “dōṣamiśrāśca saptaitā draṣṭavyā dōṣalakṣaṇaiḥ|” iti| tvakśabdēnātra rasō'bhidhīyatē, dhātugataprastāvāt| tvaggatāḥ sādhyāḥ, alpadōṣasambandhādraktajāyā api sādhyatvēnābhidhānāt| māṁsasthāḥ kr̥cchrasādhyāḥ, atyavagāḍhadōṣaduṣṭēḥ| mēdōjāyāṁ kaścidābhyō vinistarēdityanēnātyantakr̥cchrasādhyatvaṁ bōdhayati, asthimadhyasthitatvānmajjñaḥ| kṣudrā ityādinā asthimajjagatayōḥ samānaṁ liṅgam| majjōtthā ityatra majjagrahaṇādasthnō'pi grahaṇam, ādhāratvāt; ata ēva vakṣyati– “bhramarēṇēva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ|” iti| marmadhāmānīti marmasthānāni| pakvābhā ityādinā śukrajāyā liṅgam| dr̥śyatē na tu jīvitamiti gambhīradhātugatadōṣaduṣṭēḥ śukrajāyā asādhyatvam| asya nyāyasya samānatayā asthimajjagatayōrapyasādhyatvaṁ bōddhavyam||14-23||
Adhikarana masUrikAyAH sAdhyAsAdhyavicAraH (24-26) · Śloka 26
vātajā vātapittōtthāḥ ślēṣmavātakr̥tāśca yāḥ |
kr̥cchrasādhyatamāstasmādyatnādētā upācarēt ||24||
asādhyāḥ sannipātōtthāstāsāṁ vakṣyāmi lakṣaṇam |
pravālasadr̥śāḥ kāścit kāścijjambūphalōpamāḥ ||25||
lōhajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ |
āsāṁ bahuvidhā varṇā jāyantē dōṣabhēdataḥ ||26||
View original
वातजा वातपित्तोत्थाः श्लेष्मवातकृताश्च याः |
कृच्छ्रसाध्यतमास्तस्माद्यत्नादेता उपाचरेत् ||२४||
असाध्याः सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् |
प्रवालसदृशाः काश्चित् काश्चिज्जम्बूफलोपमाः ||२५||
लोहजालसमाः काश्चिदतसीफलसन्निभाः |
आसां बहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदतः ||२६||
vātajā ityādi| vātajādayaḥ sannipātōtthāntā asādhyāḥ| ētāsāṁ sammūrchanaviśēṣajanitavakṣyamāṇapravālādivarṇayōgādasādhyatvaṁ, tēnaitadvarṇavirahē vātajāyāścikitsāvidhirapyukta upapadyata iti kēcit| anyē tu vātajādaya ētāḥ svarūpata ēvāsādhyāḥ, cikitsōktistu vātajādīnāṁ mahātyayaniṣēdhārthaṁ, liṅgāntarasambhavārthaṁ ca tāsāṁ vakṣyāmi lakṣaṇamityuktamityāhuḥ| tāsāmiti asādhyavātajādīnām| lōhajālasamā iti jālaṁ jālakaṁ guḍakamiti yāvat, tadvatkr̥ṣṇavarṇāḥ| atasīphalasannibhā iti umāphalavarṇatulyavarṇāḥ| anuktavarṇāntarasaṅgrahārthamāha– āsāṁ bahuvidhā ityādi| dōṣabhēdata iti vātapittādidōṣaviśēṣāt, duṣṭiviśēṣādityanyē||24-26||
Adhikarana sarvamasUrikAyA AvasthikaM lakShaNam (27-29) · Śloka 29
kāsō hikkā pramēhaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ |
pralāpaścāratirmūrchā tr̥ṣṇā dāhō'tighūrṇatā ||27||
mukhēna prasravēdraktaṁ tathā ghrāṇēna cakṣuṣā |
kaṇṭhē ghurghurakaṁ kr̥tvā śvasityatyarthavēdanam ||28||
masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraiḥ |
lakṣaṇāni ca dr̥śyantē na dadyādatra bhēṣajam ||29||
View original
कासो हिक्का प्रमेहश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः |
प्रलापश्चारतिर्मूर्छा तृष्णा दाहोऽतिघूर्णता ||२७||
मुखेन प्रस्रवेद्रक्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा |
कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थवेदनम् ||२८||
मसूरिकाभिभूतस्य यस्यैतानि भिषग्वरैः |
लक्षणानि च दृश्यन्ते न दद्यादत्र भेषजम् ||२९||
sarvamasūrikāyā āvasthikaṁ liṅgamāha– kāsa ityādi| jvarastīvraḥ sudāruṇa iti, atra sudāruṇa iti parēṇa sambadhyatē, tēna sudāruṇaḥ pralāpaḥ| atighūrṇatā jihmāyanam| tathā ghrāṇēna cakṣuṣētyatra raktaṁ sravēditi sambadhyatē| śvasitīti śvāsō bhavati||27-29||
Adhikarana masUrikAyA asAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30
masūrikābhibhūtō yō bhr̥śaṁ ghrāṇēna niḥśvasēt |
sa bhr̥śaṁ tyajati prāṇāṁstr̥ṣārtō vāyudūṣitaḥ ||30||
View original
मसूरिकाभिभूतो यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् |
स भृशं त्यजति प्राणांस्तृषार्तो वायुदूषितः ||३०||
sāmānyēnāsādhyatvamāha– masūrikābhibhūtō ya ityādi| ghrāṇēna niḥśvasēditi mukhavyatirēkēṇa ghrāṇēnaiva niḥśvasēt, sarvavākyānāmavadhāraṇaphalatvāt||30||
Adhikarana masUrikopadravAH (31) · Śloka 31
masūrikāntē śōthaḥ syāt kūrparē maṇibandhakē |
tathāṁ'saphalakē cāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ ||31||
View original
मसूरिकान्ते शोथः स्यात् कूर्परे मणिबन्धके |
तथांऽसफलके चापि दुश्चिकित्स्यः सुदारुणः ||३१||
masūrikāyā upadravamāha– masūrikāntē ityādi| duścikitsya iti duḥśabdō'yaṁ niṣēdhē, tēna asādhya ityarthaḥ||31||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē masūrikānidānaṁ samāptam ||54||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मसूरिकानिदानं समाप्तम् ||५४||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ masūrikānidānaṁ samāptam||54||