Adhikarana medoroganidAna-samprApti-lakShaNAni, atisthUlalakShaNaM ca (1-9) · Śloka 9
ਅਥ ਮੇਦੋਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ | ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ | ਮਧੁਰੋਨ੍ਨਰਸਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ ||੧|| ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਨ ਧਾਵਤਃ | ਮੇਦਸ੍ਤੁ ਚੀਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ||੨|| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸਾਮੋਹਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰਥਨਸਾਦਨੈਃ | ਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵੇਦਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੈਰਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣੋਲ੍ਪਮੈਥੁਨਃ ||੩|| ਮੇਦਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੁਦਰੇਸ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ | ਅਤ ਏਵੋਦਰੇ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਭਵੇਤ੍ ||੪|| ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਹਾਰਂ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ ||੫|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਯਤ੍ਯਾਹਾਰਮਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ | ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ||੬|| ਏਤਾਵੁਪਦ੍ਰਵਕਰੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤੌ | ਏਤੌ ਤੁ ਦਹਤਃ ਸ੍ਥੂਲਂ ਵਨਦਾਵੋ ਵਨਂ ਯਥਾ ||੭|| ਮੇਦਸ੍ਯਤੀਵ ਸਂਵਦ੍ਧੇ ਸਹਸੈਵਾਨਿਲਾਦਯਃ | ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ ||੮|| ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ | ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੯|| (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
“ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ|” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇਦਃਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟੇਰਭਿਧਾਨਂ, ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਮਧੁਰੋਨ੍ਨਰਸ ਇਤਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯ ਆਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦੋ ਜਨਯਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਾਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਭਵਤਿ? ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ– “ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਅਗ੍ਨੌ ਚ ਮਨ੍ਦੇ ਆਮੋਤ੍ਪਾਦਃ, ਯਦਾਹ– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਵਿਪਾਚਿਤਃ| ਆਦ੍ਯ ਆਹਾਰਧਾਤੁਰ੍ਯਃ ਸ ਆਮ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤ੍ਵੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਭੋਜਨੇਨ ਚ ਬਹੁਵਿਕਾਰਕਰਣਾਗ੍ਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਮਤੁਲ੍ਯਤਾ, ਅਥਵਾ ਮਧੁਰਤਰਾਨ੍ਨਰਸੋਪਲਿਪ੍ਤੇਨ੍ਨਵਹਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰੋ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇਨ੍ਨਵਹਸ੍ਰੋਤਸਿ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦਾਹਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਯਨ੍ਨਵਹੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਤੌ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਸ ਚਾਮਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਮੇਦਸਃ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਃ ‘ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਸੋਦ੍ਭਵ’ (ਮਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਭਿਹਿਤਃ| ਕ੍ਰਥਨਮਕਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧਃ| ਮੇਦਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਪਵਨਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪਯਤਿ| ਅਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਜਨਕਃ| ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨਿਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਭੋਜਨਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਭਗਨ੍ਦਰਵਿਦ੍ਰਧਿਵਾਤਰੋਗਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹ ਇਤਿ ਅਯਥਾਵਨ੍ਮਾਂਸੋਪਚਯ ਉਤ੍ਸਾਹਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧-੯||