Adhikarana medoroganidAna-samprApti-lakShaNAni, atisthUlalakShaNaM ca (1-9) · Śloka 9
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
“विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः|” इत्यत्र मेदःसङ्कीर्तनात् मेदोदुष्टेरभिधानं, मेदोदुष्ट्या च स्थौल्यम्| मधुरोऽन्नरस इति मधुरप्राय आम इवान्नरसः सम्भवन् स्नेहान्मेदो जनयति| सुश्रुतेऽप्युक्तम्– “आम इवान्नरसो मधुरतरश्च भवति” इत्यादि| ननु, मेदस्विनस्तीक्ष्णाग्नित्वात् कथमाम इवान्नरसो भवति? यदुक्तं चरकेण– “चरन् सन्धुक्षयत्यग्निं” (च. सू. अ. २१) इति| अग्नौ च मन्दे आमोत्पादः, यदाह– “आमाशयस्थः कायाग्नेर्दौर्बल्यादविपाचितः| आद्य आहारधातुर्यः स आम इति कीर्तितः||” इति| उच्यते– श्लेष्मलाहाराध्यशनशीलत्वेन कदाचित् कालव्यतिक्रमभोजनेन च बहुविकारकरणाग्निव्यापत्तेरन्नरसस्यामतुल्यता, अथवा मधुरतरान्नरसोपलिप्तेऽन्नवहस्रोतसि सर्व एवान्नरसो मधुरतरो निष्पद्यते| यथा पित्तयुक्तेऽन्नवहस्रोतसि मधुररसस्यापि विदाहः| यदुक्तम्– “स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते||” (सु. सू. अ. ४६) इति| स चामतुल्यत्वादाम इत्युच्यते| अशक्तः सर्वकर्मस्विति मेदसः सौकुमार्यात्| क्षुद्रश्वासः ‘रूक्षायासोद्भव’ (मा. नि. अ. १२) इत्यादिनाऽभिहितः| क्रथनमकस्मादुच्छ्वासावरोधः| मेदसेत्यादि| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमिति मेदोरुद्धमार्गत्वात् कुम्भकारपवनन्यायेनान्तर्बलवान् वृद्धो वायुरग्निं दीपयति| अतिवृद्धस्तु वायुरग्निवैषम्यजनकः| विकारांश्चाप्नुते घोरानिति वातविकाराणामन्यतमान्| कालव्यतिक्रमात् भोजनकालव्यतिक्रमात्| विकारान् दारुणानिति प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातरोगाणामन्यतमान्| अयथोपचयोत्साह इति अयथावन्मांसोपचय उत्साहश्च यस्य स तथा||१-९||