Adhikarana medoroganidAna-samprApti-lakShaNAni, atisthUlalakShaNaM ca (1-9) · Śloka 9
atha mēdōrōganidānam | avyāyāmadivāsvapnaślēṣmalāhārasēvinaḥ | madhurō'nnarasaḥ prāyaḥ snēhānmēdaḥ pravardhayēt ||1|| mēdasā''vr̥tamārgatvāt puṣyantyanyē na dhāvataḥ | mēdastu cīyatē tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu ||2|| kṣudraśvāsatr̥ṣāmōhasvapnakrathanasādanaiḥ | yuktaḥ kṣutsvēdadurgandhairalpaprāṇō'lpamaithunaḥ ||3|| mēdastu sarvabhūtānāmudarēṣvasthiṣu sthitam | ata ēvōdarē vr̥ddhiḥ prāyō mēdasvinō bhavēt ||4|| mēdasā''vr̥tamārgatvādvāyuḥ kōṣṭhē viśēṣataḥ | caran sandhukṣayatyagnimāhāraṁ śōṣayatyapi ||5|| tasmāt sa śīghraṁ jarayatyāhāramabhikāṅkṣati | vikārāṁścāpnutē ghōrān kāṁścit kālavyatikramāt ||6|| ētāvupadravakarau viśēṣādagnimārutau | ētau tu dahataḥ sthūlaṁ vanadāvō vanaṁ yathā ||7|| mēdasyatīva saṁvr̥ddhē sahasaivānilādayaḥ | vikārān dāruṇān kr̥tvā nāśayantyāśu jīvitam ||8|| mēdōmāṁsātivr̥ddhatvāccalasphigudarastanaḥ | ayathōpacayōtsāhō narō'tisthūla ucyatē ||9|| (ca. sū. a. 21) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
“vinā pramēhamapyētā jāyantē duṣṭamēdasaḥ|” ityatra mēdaḥsaṅkīrtanāt mēdōduṣṭērabhidhānaṁ, mēdōduṣṭyā ca sthaulyam| madhurō'nnarasa iti madhuraprāya āma ivānnarasaḥ sambhavan snēhānmēdō janayati| suśrutē'pyuktam– “āma ivānnarasō madhurataraśca bhavati” ityādi| nanu, mēdasvinastīkṣṇāgnitvāt kathamāma ivānnarasō bhavati? yaduktaṁ carakēṇa– “caran sandhukṣayatyagniṁ” (ca. sū. a. 21) iti| agnau ca mandē āmōtpādaḥ, yadāha– “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti| ucyatē– ślēṣmalāhārādhyaśanaśīlatvēna kadācit kālavyatikramabhōjanēna ca bahuvikārakaraṇāgnivyāpattērannarasasyāmatulyatā, athavā madhuratarānnarasōpaliptē'nnavahasrōtasi sarva ēvānnarasō madhuratarō niṣpadyatē| yathā pittayuktē'nnavahasrōtasi madhurarasasyāpi vidāhaḥ| yaduktam– “srōtasyannavahē pittaṁ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṁ vidahyatē||” (su. sū. a. 46) iti| sa cāmatulyatvādāma ityucyatē| aśaktaḥ sarvakarmasviti mēdasaḥ saukumāryāt| kṣudraśvāsaḥ ‘rūkṣāyāsōdbhava’ (mā. ni. a. 12) ityādinā'bhihitaḥ| krathanamakasmāducchvāsāvarōdhaḥ| mēdasētyādi| caran sandhukṣayatyagnimiti mēdōruddhamārgatvāt kumbhakārapavananyāyēnāntarbalavān vr̥ddhō vāyuragniṁ dīpayati| ativr̥ddhastu vāyuragnivaiṣamyajanakaḥ| vikārāṁścāpnutē ghōrāniti vātavikārāṇāmanyatamān| kālavyatikramāt bhōjanakālavyatikramāt| vikārān dāruṇāniti pramēhapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarōgāṇāmanyatamān| ayathōpacayōtsāha iti ayathāvanmāṁsōpacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||