Adhikarana medoroganidAna-samprApti-lakShaNAni, atisthUlalakShaNaM ca (1-9) · Śloka 9
ಅಥ ಮೇದೋರೋಗನಿದಾನಮ್ | ಅವ್ಯಾಯಾಮದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಸೇವಿನಃ | ಮಧುರೋಽನ್ನರಸಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದಃ ಪ್ರವರ್ಧಯೇತ್ ||೧|| ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪುಷ್ಯನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ನ ಧಾವತಃ | ಮೇದಸ್ತು ಚೀಯತೇ ತಸ್ಮಾದಶಕ್ತಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ||೨|| ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸತೃಷಾಮೋಹಸ್ವಪ್ನಕ್ರಥನಸಾದನೈಃ | ಯುಕ್ತಃ ಕ್ಷುತ್ಸ್ವೇದದುರ್ಗನ್ಧೈರಲ್ಪಪ್ರಾಣೋಽಲ್ಪಮೈಥುನಃ ||೩|| ಮೇದಸ್ತು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮುದರೇಷ್ವಸ್ಥಿಷು ಸ್ಥಿತಮ್ | ಅತ ಏವೋದರೇ ವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮೇದಸ್ವಿನೋ ಭವೇತ್ ||೪|| ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದ್ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ | ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಾಹಾರಂ ಶೋಷಯತ್ಯಪಿ ||೫|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಯತ್ಯಾಹಾರಮಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ | ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚಾಪ್ನುತೇ ಘೋರಾನ್ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ ||೬|| ಏತಾವುಪದ್ರವಕರೌ ವಿಶೇಷಾದಗ್ನಿಮಾರುತೌ | ಏತೌ ತು ದಹತಃ ಸ್ಥೂಲಂ ವನದಾವೋ ವನಂ ಯಥಾ ||೭|| ಮೇದಸ್ಯತೀವ ಸಂವೃದ್ಧೇ ಸಹಸೈವಾನಿಲಾದಯಃ | ವಿಕಾರಾನ್ ದಾರುಣಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ನಾಶಯನ್ತ್ಯಾಶು ಜೀವಿತಮ್ ||೮|| ಮೇದೋಮಾಂಸಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ | ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹೋ ನರೋಽತಿಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ ||೯|| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
“ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ|” ಇತ್ಯತ್ರ ಮೇದಃಸಙ್ಕೀರ್ತನಾತ್ ಮೇದೋದುಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ಮೇದೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಚ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಮಧುರೋಽನ್ನರಸ ಇತಿ ಮಧುರಪ್ರಾಯ ಆಮ ಇವಾನ್ನರಸಃ ಸಮ್ಭವನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದೋ ಜನಯತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಆಮ ಇವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರಶ್ಚ ಭವತಿ” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಮೇದಸ್ವಿನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ ಕಥಮಾಮ ಇವಾನ್ನರಸೋ ಭವತಿ? ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಂ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅಗ್ನೌ ಚ ಮನ್ದೇ ಆಮೋತ್ಪಾದಃ, ಯದಾಹ– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಾಚಿತಃ| ಆದ್ಯ ಆಹಾರಧಾತುರ್ಯಃ ಸ ಆಮ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ||” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಾಧ್ಯಶನಶೀಲತ್ವೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಭೋಜನೇನ ಚ ಬಹುವಿಕಾರಕರಣಾಗ್ನಿವ್ಯಾಪತ್ತೇರನ್ನರಸಸ್ಯಾಮತುಲ್ಯತಾ, ಅಥವಾ ಮಧುರತರಾನ್ನರಸೋಪಲಿಪ್ತೇಽನ್ನವಹಸ್ರೋತಸಿ ಸರ್ವ ಏವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇಽನ್ನವಹಸ್ರೋತಸಿ ಮಧುರರಸಸ್ಯಾಪಿ ವಿದಾಹಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ರೋತಸ್ಯನ್ನವಹೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ತೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿದಾಹಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಂ ವಿದಹ್ಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ಸ ಚಾಮತುಲ್ಯತ್ವಾದಾಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅಶಕ್ತಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಮೇದಸಃ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾತ್| ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಃ ‘ರೂಕ್ಷಾಯಾಸೋದ್ಭವ’ (ಮಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಭಿಹಿತಃ| ಕ್ರಥನಮಕಸ್ಮಾದುಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧಃ| ಮೇದಸೇತ್ಯಾದಿ| ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಿತಿ ಮೇದೋರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಕುಮ್ಭಕಾರಪವನನ್ಯಾಯೇನಾನ್ತರ್ಬಲವಾನ್ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುರಗ್ನಿಂ ದೀಪಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ವಾಯುರಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಜನಕಃ| ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚಾಪ್ನುತೇ ಘೋರಾನಿತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ ಭೋಜನಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್| ವಿಕಾರಾನ್ ದಾರುಣಾನಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಜ್ವರಭಗನ್ದರವಿದ್ರಧಿವಾತರೋಗಾಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹ ಇತಿ ಅಯಥಾವನ್ಮಾಂಸೋಪಚಯ ಉತ್ಸಾಹಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧-೯||