૬૪. મૂઢગર્ભનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યોનિસ્થાનવિકારાનુવૃત્તેઃ સ્ત્રીરોગનિદાનારમ્ભઃ| તત્ર ગર્ભપાતનિદાનમાહ– ભયાભિઘાતાદિત્યાદિ| એતચ્ચોપલક્ષણં, તેનાન્યેઽપિ સુશ્રુતોક્તા ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનપતનસ્ખલનાદયો બોદ્ધવ્યાઃ| પતતીતિ સ્રંસમાને, તેન સ્રાવપાતયોરપિ સશૂલં રક્તદર્શનં ભવતિ, એતત્તુ પૂર્વરૂપમિતિ દર્શયતિ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ સ્ત્રીવિકારાધિકારાત્સ્ત્રીરોગનિદાનમ્| તત્ર ગર્ભપાતહેતુમાહ– ભયેત્યાદિ| એતચ્ચોપલક્ષણમ્| તેનાન્યેઽપિ સુશ્રુતોક્તા ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનપતનસ્ખલનાદયો ગ્રાહ્યાઃ| પતતીતિ સ્રંસમાને, સશૂલં રક્તદર્શનં ભવતીતિ પૂર્વરૂપકથનમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એતયોઃ કાલભેદમાહ– આચતુર્થાદિત્યાદિ| ગર્ભવિદ્રવ ઇતિ અનતિઘનાવયવત્વેન વિશેષેણ દ્રવરૂપતયા ગર્ભવિદ્રવો ભણ્યતે; સ્રાવો નાતિઘનત્વાત્, પાતસ્તુ ઘનત્વાત્| યત્તુ ભોજેઽભિહિતમ્– “આતૃતીયાત્તતો માસાદ્ગર્ભઃ સ્રવતિ શોણિતમ્| ઊર્ધ્વં સઙ્ઘાતભૂતસ્તુ ગર્ભઃ પતતિ યોષિતામ્||” ઇતિ| સઙ્ઘાતભૂતઃ કોમલાઙ્ગઃ, પિણ્ડિતાવસ્થ ઇત્યર્થઃ| અત એવ સુશ્રુતે ચતુર્થમાસેઽપ્યદૃઢત્વાત્ સ્રાવઃ કથિતઃ| સ્થિરશરીરસ્યેતિ કઠિનશરીરાવયવસ્ય| પઞ્ચમષષ્ઠયોરિતિ સપ્તમે અનુગુણજનને જીવદર્શનાયોક્તં, વિગુણજનને તુ સપ્તમાદિમાસેષ્વપિ ગર્ભપાતઃ| અન્યે તુ પઞ્ચમષષ્ઠયોરેવ પાતઃ, સપ્તમાદિષુ દોષવૈગુણ્યાદ્ધિ પ્રસવ ઇતિ આચાર્યપ્રામાણ્યાદ્વ્યવહારાચ્ચ મન્યન્તે||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્રાવપાતયોરિદાનીં કાલનિયમમાહ– આચતુર્થાદિત્યાદિ| અનતિઘનાવયવત્વેન વિશેષેણ દ્રવરૂપતયા ગર્ભવિદ્રવો ભણ્યતે| યદુક્તં ભોજે– “આતૃતીયાત્તતો માસાદ્ગર્ભઃ સ્રવતિ શોણિતમ્| ઊર્ધ્વં સઙ્ઘાતભૂતસ્તુ ગર્ભઃ પતતિ યોષિતામ્||” ઇતિ| તચ્ચતુર્થે માસિ સંયાવરૂપતયા અનભિવ્યક્તદૃષ્ટાઙ્ગતયા સુશ્રુતેન સ્રાવપક્ષે નિક્ષિપ્તમ્| સ્થિરશરીરસ્યેતિ કઠિનશરીરાવયવસ્ય| પઞ્ચમષષ્ઠયોરિતિ સપ્તમે અનુગુણજનને જીવનદર્શનાયોક્તિઃ| વિગુણજનને તુ સપ્તમાદિમાસેષ્વપિ પાતઃ| સપ્તમાદિષુ તુ દોષવૈગુણ્યાદ્ધિ પ્રસવ ઇતિ આચાર્યપ્રામાણ્યાદ્વ્યવહારાચ્ચ મન્યન્તે||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગર્ભસ્યાકાલપાતે નિદાનપૂર્વકં દૃષ્ટાન્તમાહ– ગર્ભોઽભિઘાતેત્યાદિ| પક્વં દ્રુમાદિવેતિ દૃષ્ટાન્તેનૈવ દર્શયતિ– યથા વૃન્તલગ્નં પક્વફલમભિઘાતેનાકાલ એવ પતતિ, તથોક્તહેતુભિરકાલે ગર્ભપાતઃ|૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગર્ભસ્યાચિરપાતં સદૃષ્ટાન્તમાહ– ગર્ભ ઇત્યાદિ| પૂર્ણસર્વાવયવસ્તુ પ્રસવઃ સમુચિતે કાલે|૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉચિતપ્રસવકાલે યથા મૂઢો ગર્ભઃ સ્યાત્તદાહ– મૂઢઃ કરોતીત્યાદિ| મૂઢો વ્યાસક્તગતિઃ, શૂલં ચ યોનિજઠરાદિષુ ‘કરોતિ’ ઇતિ શેષઃ; મૂત્રસઙ્ગમિત્યત્ર કરોતીતિ સમ્બધ્યતે||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

યથા મૂઢો ગર્ભો ભવતિ તદાહ– મૂઢ ઇત્યાદિ| મૂઢો વ્યાસક્તગતિઃ, મૂઢગર્ભં કરોતિ, યોનિજઠરાદિષુ શૂલં ચ કરોતિ, મૂત્રસઙ્ગં ચ કરોતીતિ સમ્બધ્યતે||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિગુણાનિલત્વાદસઙ્ખ્યેયત્વેઽપિ વિશિષ્ટા અષ્ટૌ ગતીરાહ– ભુગ્નોઽનિલેનેત્યાદિ| ભુગ્નો વિગુણીકૃતઃ| બહુધેતિ કથિતપ્રકારાદપ્યધિકં દર્શયતિ| દ્વારં નિરુધ્ય શિરસેત્યેકઃ પ્રકારઃ, શિરસા વિપુલેન દ્વારં યોનિમુખં પિધાય લગ્નો ભવતીત્યર્થઃ| જઠરેણ કશ્ચિદિત્યપરઃ, જઠરેણોદરેણ યોનિદ્વારં પિધાય સક્તો ભવતીત્યર્થઃ| કશ્ચિત્ શરીરપરિવર્તિતકુબ્જદેહ ઇતિ શરીરપરિવર્તનેન કુબ્જદેહઃ કશ્ચિત્ સક્તો ભવતિ, અનેનાન્તઃકુબ્જપૃષ્ઠકુબ્જયોઃ પરિગ્રહઃ| એકેનેતિ બાહુના, અયં ચતુર્થઃ| તિર્યગ્ગત ઇતિ અર્ગલાયમાનઃ| કશ્ચિદવાઙ્મુખોઽન્ય ઇતિ ગ્રીવાભઙ્ગાદધઃ સંલગ્નઃ| પાર્શ્વાપવૃત્તગતિરિતિ પાર્શ્વભઙ્ગેન વિગુણીકૃતઃ; પાર્શ્વનત ઇતિ યાવત્| એતીતિ સ્વસ્થાનાદપૈતિ, તથૈવેતિ અવાઙ્મુખઃ સન્| સુશ્રુતેઽપ્યષ્ટધા ગતિરેવ પઠ્યતે| યથા– “કશ્ચિદ્દ્વાભ્યાં સક્થિભ્યાં યોનિમુખં પ્રપદ્યતે, કશ્ચિદાભુગ્નૈકસક્થિરેકેન સક્થ્ના, કશ્ચિદાભુગ્નસક્થિશરીરઃ સ્ફિગ્દેશેન તિર્યગાગતઃ, કશ્ચિદુદરપૃષ્ઠપાર્શ્વાનામન્યતમેન યોનિદ્વારં પિધાયાવતિષ્ઠતે, અન્તઃપાર્શ્વાપવૃત્તશિરાઃ કશ્ચિદેકેન બાહુના, કશ્ચિદાભુગ્નશિરા બાહુદ્વયેન, કશ્ચિદાભુગ્નમધ્યો હસ્તપાદશિરોભિઃ, કશ્ચિદેકેન સક્થ્ના યોનિમુખમભિપ્રપદ્યતે અપરેણ પાયુમ્|” (સુ. નિ. અ. ૮) ઇતિ||૪-૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિગુણાનિલયોગાદસઙ્ખ્યેયાં ગતિમાહ– ભુગ્ન ઇત્યાદિ| ભુગ્નો વિપરીતીકૃતઃ, બહુધેતિ ઉક્તપ્રકારાદધિકમ્| તત્ર વ્યવહારયોગ્યાનષ્ટૌ પ્રકારાનાહ– દ્વારમિતિ| વિપુલેન શિરસા યોનિમુખં પિધાય લગ્નો ભવતિ, ઇત્યેકઃ પ્રકારઃ| અપરો ધ્માતેન જઠરેણોદરેણ યોનિકુબ્જમુખં પિધાય સક્તો ભવતીતિ દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ| કશ્ચિત્ શરીરપરિવર્તનેન વિપરીતવર્તનેન દેહઃ સક્તો ભવતિ, અનેન ચાન્તઃકુબ્જપૃષ્ઠકુબ્જયોઃ પરિગ્રહઃ, અયં તૃતીયઃ પ્રકારઃ| કશ્ચિદેકેન બાહુના ઇતિ ચતુર્થઃ પ્રકારઃ| અપરો બાહુદ્વયેનેતિ પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ| પાર્શ્વાપવૃત્તગતિરિતિ પાર્શ્વભઙ્ગેન વિગુણીકૃતઃ પાર્શ્વનત ઇતિ યાવત્| એતીતિ સ્વસ્થાનાદપૈતિ| તથૈવેત્યવાઙ્મુખઃ સન્, એવમષ્ટધા ગતિર્ભવતિ| ગર્ભસ્ય ચતુરઃ પ્રકારાન્ પુનરાહ– અપ્યપરાશ્ચતુર્ધા ઇત્યાદિ| સઙ્કીલકાદિભેદેન અપરા વક્ષ્યમાણાશ્ચતુઃપ્રકારાઃ||૪-૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇત્યષ્ટવિધા ગતીઃ પ્રદર્શ્ય ચતુઃપ્રકારેણ યે ગતિવિશેષાઃ કથિતાસ્તાનાહ– સઙ્કીલક ઇત્યાદિ| સમ્યક્ કીલવત્ સઙ્કીલકઃ, સ્વાર્થે કન્| તેનોર્ધ્વબાહુચરણશિરોભિઃ કીલકવલ્લગ્નો યોન્યાં સઙ્કીલકઃ| પૃષ્ઠેન યોન્યાં તથૈતદ્વિપરીતેન દૃશ્યૈઃ હસ્તપાદશિરોભિઃ પ્રતિખુરઃ ખુરસાધર્મ્યાત્; ખુરશબ્દેન હસ્તપાદાવુચ્યેતે| ગચ્છેદ્ભુજદ્વયશિરા ઇતિ ભુજદ્વયોપહિતં શિરો યસ્ય સ તથાભૂતઃ સન્ યો ગચ્છેત્ સ બીજકઃ કાયસઙ્ગી| ભોજેઽપ્યેતા ગતયઃ પઠ્યન્તે| તથાહિ– “ઊર્ધ્વબાહુશિરઃપાદો રુન્ધ્યાદ્યોનિમુખં તુ યઃ| પ્રતિકીલોપમસ્થિત્યા સ ચ કીલકસઞ્જ્ઞિતઃ|| અધસ્તાત્ પાર્શ્વતો વાઽપિ તથૈવાકુઞ્ચિતોઽપિ વા| યો નિઃસૃત્ય મુખં યોનેર્જ્ઞેયઃ પ્રતિખુરસ્તુ સઃ|| યોનિદ્વારાત્તુ નિર્ગચ્છેદ્યશ્ચૈકઃ સશિરોભુજઃ| તમાહુર્બીજકં નામ મૂઢગર્ભચિકિત્સકાઃ|| યોનિમાવૃત્ય યસ્તિષ્ઠેત્ પરિઘો ગોપુરં યથા| તથાઽન્તર્ગર્ભમાયાન્તં વિદ્યાત્ પરિઘસઞ્જ્ઞિતમ્||” ઇતિ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાનાહ– સઙ્કીલક ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વબાહુચરણશિરોભિઃ કીલિતૈઃ યોન્યાં કાયલગ્નઃ સઙ્કીલકઃ| યોનિમિતિ યોનિં પ્રતિખુરૈરિતિ ખુરસાધર્મ્યાત્ખુરશબ્દેન હસ્તપાદા ઉચ્યન્તે, તેન હસ્તપાદૈઃ બહિર્ગતૈઃ પ્રતિખુર ઉચ્યતે, સ પ્રતિખુરઃ કાયસઙ્ગી નિરુદ્ધકાયો ભવતિ| બીજકમાહ– ગચ્છેદિત્યાદિ| ભુજદ્વયોપહિતં શિરો યસ્ય સ તથાભૂતઃ સન્ યો ગચ્છેત્ સ બીજકઃ| પરિઘમાહ– યો યોનિમાવૃત્ય તિષ્ઠેત્સ પરિઘઃ| પરિઘેણ તુલ્ય ઇતિ| પરિઘોઽર્ગલાદણ્ડઃ| ભોજેઽપ્યેતા ગતયઃ પઠ્યન્તે– “ઊર્ધ્વબાહુશિરઃપાદો રુજન્યોનિમુખં તુ યઃ| પ્રતિકીલોપમઃ સ્થિત્વા સઙ્કીલ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ|| અધઃપાર્શ્વગતો વાપિ તથૈવાકુઞ્ચિતોઽપિ વા| યો નિઃસૃત્ય મુખં યોનેર્જ્ઞેયઃ પ્રતિખુરસ્તુ સઃ|| યોનિદ્વારાત્તુ નિર્ગચ્છેદ્યશ્ચૈકાંસશિરોભુજઃ| તમાહુર્બીજકં નામ મૂઢગર્ભચિકિત્સકાઃ| યોનિમાવૃત્ય યસ્તિષ્ઠેત્પરિઘો ગોપુરં યથા| તથાઽન્તર્ગર્ભમાયાન્તં વિદ્યાત્પરિઘસઞ્જ્ઞિતમ્||” ઇતિ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યમૂઢગર્ભગર્ભિણ્યોર્લક્ષણમાહ– અપવિદ્ધશિરા યા ત્વિત્યાદિ| અપવિદ્ધશિરા શિરો ધારયિતુમશક્તેત્યર્થઃ, અવનતશિરા ઇતિ ગદાધરઃ| નિરપત્રપા લજ્જાશૂન્યા| નીલોદ્ગતસિરા ઇતિ નીલવર્ણા ઉદ્ગતાઃ સિરાઃ કુક્ષૌ યસ્યાઃ સા તથા| સ ચેતિ ગર્ભઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યમૂઢગર્ભગર્ભિણ્યોર્લક્ષણમાહ– અપવિદ્ધેત્યાદિ| અપવિદ્ધશિરાઃ શિરો ધારયિતુમશક્તા| અવનતશિરા ઇતિ ગદાધરઃ| નિરપત્રપા લજ્જારહિતા| નીલોદ્ગતસિરેતિ નીલા ઉદ્ગગતાઃ સિરાઃ કુક્ષૌ યસ્યાઃ સા તથા, સા ગર્ભં હન્તિ સ ચેતિ ગર્ભસ્તામિત્યર્થઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૃતગર્ભલક્ષણમાહ ગર્ભાસ્પન્દનમિત્યાદિ| અસ્પન્દનં નિશ્ચલત્વં, જીવતો ગર્ભસ્યાવયવચલનં ભવતિ| આવીનાં પ્રણાશઃ પ્રસવવેદનાનામભાવઃ; અથવા આવીશબ્દેન પ્રસવલિઙ્ગાન્યુચ્યન્તે, તાનિ ચ મૂત્રકફપ્રસેકાદીનિ, તેષાં નાશઃ| શૂનતેતિ ઉચ્છૂનતા, અન્તર્ગતસ્ય મૂઢગર્ભસ્યાધ્માપનેન||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ ગર્ભિણીરક્ષાર્થં મૃતસ્ય મૂઢગર્ભસ્ય પરિપીડ્યાકર્ષણાર્થં લક્ષણમાહ– ગર્ભેત્યાદિ| ગર્ભાસ્પન્દનં ગર્ભસ્યાઽચલત્વમ્| આવીનાં પ્રણાશ ઇતિ પ્રસવવેદનાનામભાવઃ, અથવા આવીશબ્દેન પ્રસવલિઙ્ગાનિ ભણ્યન્તે, તાનિ ચ મૂત્રકફપ્રસેકાદીનિ, તેષાં નાશઃ| શૂનતેતિ ઉદ્ધતતા, મૃતસ્ય ગર્ભસ્યાધ્માપનેન||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યાન્તર્ગતસ્ય માનસાગન્તુદુઃખવ્યાધિભેદેન દ્વિવિધં મરણહેતુમાહ– માનસાગન્તુભિરિત્યાદિ| ઉપતાપૈઃ દુઃખૈઃ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યાન્તર્મૃતસ્ય માનસાગન્તુદુષ્ટવ્યાધિભેદેન દ્વિવિધં હેતુમાહ– માનસેત્યાદિ| ઉપતાપૈરિતિ દુઃખૈઃ, તથાગન્તુભિરપિ પીડિતઃ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અપરમસાધ્યગર્ભિણીલક્ષણમાહ– યોનિસંવરણમિત્યાદિ| યોનિસંવરણં તન્ત્રાન્તરપઠિતો રોગઃ| તથાહિ– “વાતલાન્યન્નપાનાનિ ગ્રામ્યધર્મં પ્રજાગરમ્| અત્યર્થં સેવમાનાયા ગર્ભિણ્યા યોનિમાર્ગગઃ|| માતરિશ્વા પ્રકુપિતો યોનિદ્વારસ્ય સંવૃતિમ્| કુરુતે રુદ્ધમાર્ગત્વાત્ પુનરન્તર્ગતોઽનિલઃ|| નિરુણદ્ધ્યાશયદ્વારં પીડયન્ ગર્ભસંસ્થિતિમ્| નિરુદ્ધવદનોચ્છ્વાસો ગર્ભશ્ચાશુ વિપદ્યતે|| બદ્ધાં સંરુદ્ધહૃદયાં નાશયત્યાશુ ગર્ભિણીમ્| યોનિસંવરણં વિદ્યાદ્વ્યાધિમેનં સુદારુણમ્|| અન્તકપ્રતિમં ઘોરં નારભેત ચિકિત્સિતમ્|” ઇતિ| સઙ્ગઃ કુક્ષાવિતિ યોનિસંવરણે પ્રતિનિવૃત્તો વાયુર્ગર્ભાશયં યદા નિરુણદ્ધિ તદા ગર્ભઃ કુક્ષૌ સક્તો ભવતિ| સ ઉચ્યતે– સઙ્ગઃ કુક્ષાવિતિ| મક્કલ્લો રક્તમારુતજઃ શૂલવિશેષઃ| યદ્યપિ પ્રસૂતાયાઃ શૂલં મક્કલ્લમુક્તં સુશ્રુતે– “ પ્રજાતાયાશ્ચોત્તરકાલં તીક્ષ્ણૈરવિશોધિતં રક્તં મક્કલ્લં કરોતિ|” (સુ. શા. અ. ૧૦) ઇતિ, તથાઽપિ પ્રજાતાયાશ્ચેતિ ચકારેણાપ્રજાતાયા અપિ શૂલં મક્કલ્લમિતિ| યથોક્તાશ્ચાપ્યુપદ્રવા ઇતિ યથોક્તા યે યે ઉક્તાસ્તે પુનરાક્ષેપકશ્વાસાદયઃ||૧૦-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અપરમસાધ્યગર્ભિણીલક્ષણમાહ– યોનીત્યાદિ| યોનિસંવરણે સતિ પ્રતિનિવૃત્તો વાયુર્ગર્ભાશયદ્વારં યદા રુણદ્ધિ, તદા ગર્ભઃ કુક્ષૌ સક્તો ભવતિ સ ઉચ્યતે– સઙ્ગઃ કુક્ષાવિતિ| મક્કલ્લો રક્તમારુતજઃ શૂલવિશેષઃ| યોનિસંવરણં તન્ત્રાન્તરે રોગવિશેષઃ| યથા “વાતલાન્યન્નપાનાનિ ગ્રામ્યધર્મં પ્રજાગરમ્| અત્યર્થં સેવમાનાયાં ગર્ભિણ્યા યોનિમાર્ગગઃ|| માતરિશ્વા પ્રકુપિતો યોનિદ્વારસ્ય સંવૃતિમ્| કુરુતે રુદ્ધમાર્ગત્વાત્પુનરન્તર્ગતોઽનિલઃ| નિરુણદ્ધ્યાશયદ્વારં પીડયન્ ગર્ભસંસ્થિતમ્| નિરુદ્ધવદનોચ્છ્વાસો ગર્ભશ્ચાશુ વિપદ્યતે|| વિપન્નઃ શૂનસર્વાઙ્ગઃ સર્વાણ્યેવાયનાનિ ચ| બદ્ધાં સંરુદ્ધહૃદયાં નાશયત્યાશુ ગર્ભિણીમ્|| યોનિસંવરણં નામ વ્યાધિમેનં સુદારુણમ્| અન્તકપ્રતિમં ઘોરં નારભેત ચિકિત્સિતમ્||” ઇતિ| યથોક્તાશ્ચાપ્યુપદ્રવાસ્તે ચ પુનરાક્ષેપકકાસશ્વાસાદયઃ| “પૂતિગન્ધિ તથા સ્વેદો જિહ્વા તાલુ ચ શુષ્યતિ| વેપતે ભ્રામ્યતિ તથા જીવિતં ચોપરુધ્યતે|| એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાન્મૂઢગર્ભં ચિકિત્સકઃ||” મક્કલ્લમાહ– વાયુઃ પ્રકુપિત ઇત્યાદિ| યદ્યપિ પ્રસૂતાયાઃ શૂલં મક્કલ્લમુક્તમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે– “પ્રજાતાયાશ્ચોત્તરકાલં તીક્ષ્ણૈરવશોષિતં રક્તં મક્કલં કરોતિ” ઇતિ, તથાપિ પ્રજાતાયાશ્ચેતિ ચકારેણાપ્રજાતાયા અપિ શૂલં મક્કલ્લમિતિ||૧૦-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂઢગર્ભનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં મૂઢગર્ભનિદાનમ્||૬૪||