Adhikarana garbhasya srAvapAtayornidAnapUrvakaM pUrvarUpam (1) · Śloka 1
અથ મૂઢગર્ભનિદાનમ્ |
ભયાભિઘાતાત્તીક્ષ્ણોષ્ણપાનાશનનિષેવણાત્ |
ગર્ભે પતતિ રક્તસ્ય સશૂલં દર્શનં ભવેત્ ||૧||
View original
अथ मूढगर्भनिदानम् |
भयाभिघातात्तीक्ष्णोष्णपानाशननिषेवणात् |
गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ||१||
યોનિસ્થાનવિકારાનુવૃત્તેઃ સ્ત્રીરોગનિદાનારમ્ભઃ| તત્ર ગર્ભપાતનિદાનમાહ– ભયાભિઘાતાદિત્યાદિ| એતચ્ચોપલક્ષણં, તેનાન્યેઽપિ સુશ્રુતોક્તા ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનપતનસ્ખલનાદયો બોદ્ધવ્યાઃ| પતતીતિ સ્રંસમાને, તેન સ્રાવપાતયોરપિ સશૂલં રક્તદર્શનં ભવતિ, એતત્તુ પૂર્વરૂપમિતિ દર્શયતિ||૧||
Adhikarana garbhasrAvagarbhapAtayoH kAlabhedaH (2) · Śloka 2
આચતુર્થાત્તતો માસાત્ પ્રસ્રવેદ્ગર્ભવિદ્રવઃ |
તતઃ સ્થિરશરીરસ્ય પાતઃ પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ ||૨||
(સુ. નિ. અ. ૮) |
View original
आचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः |
ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ||२||
(सु. नि. अ. ८) |
એતયોઃ કાલભેદમાહ– આચતુર્થાદિત્યાદિ| ગર્ભવિદ્રવ ઇતિ અનતિઘનાવયવત્વેન વિશેષેણ દ્રવરૂપતયા ગર્ભવિદ્રવો ભણ્યતે; સ્રાવો નાતિઘનત્વાત્, પાતસ્તુ ઘનત્વાત્| યત્તુ ભોજેઽભિહિતમ્– “આતૃતીયાત્તતો માસાદ્ગર્ભઃ સ્રવતિ શોણિતમ્| ઊર્ધ્વં સઙ્ઘાતભૂતસ્તુ ગર્ભઃ પતતિ યોષિતામ્||” ઇતિ| સઙ્ઘાતભૂતઃ કોમલાઙ્ગઃ, પિણ્ડિતાવસ્થ ઇત્યર્થઃ| અત એવ સુશ્રુતે ચતુર્થમાસેઽપ્યદૃઢત્વાત્ સ્રાવઃ કથિતઃ| સ્થિરશરીરસ્યેતિ કઠિનશરીરાવયવસ્ય| પઞ્ચમષષ્ઠયોરિતિ સપ્તમે અનુગુણજનને જીવદર્શનાયોક્તં, વિગુણજનને તુ સપ્તમાદિમાસેષ્વપિ ગર્ભપાતઃ| અન્યે તુ પઞ્ચમષષ્ઠયોરેવ પાતઃ, સપ્તમાદિષુ દોષવૈગુણ્યાદ્ધિ પ્રસવ ઇતિ આચાર્યપ્રામાણ્યાદ્વ્યવહારાચ્ચ મન્યન્તે||૨||
Adhikarana garbhasyAkAlapAte nidAnapUrvako dRuShTAntaH (3) · Śloka 3
ગર્ભોઽભિઘાતવિષમાશનપીડનાદ્યૈઃ પક્વં દ્રુમાદિવ ફલં પતતિ ક્ષણેન |૩|
View original
गर्भोऽभिघातविषमाशनपीडनाद्यैः पक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन |३|
ગર્ભસ્યાકાલપાતે નિદાનપૂર્વકં દૃષ્ટાન્તમાહ– ગર્ભોઽભિઘાતેત્યાદિ| પક્વં દ્રુમાદિવેતિ દૃષ્ટાન્તેનૈવ દર્શયતિ– યથા વૃન્તલગ્નં પક્વફલમભિઘાતેનાકાલ એવ પતતિ, તથોક્તહેતુભિરકાલે ગર્ભપાતઃ|૩|–
Adhikarana ucitaprasavakAle mUDhagarbhasya sthitiH (3) · Śloka 3
મૂઢઃ કરોતિ પવનઃ ખલુ મૂઢગર્ભં શૂલં ચ યોનિજઠરાદિષુ મૂત્રસઙ્ગમ્ ||૩||
View original
मूढः करोति पवनः खलु मूढगर्भं शूलं च योनिजठरादिषु मूत्रसङ्गम् ||३||
ઉચિતપ્રસવકાલે યથા મૂઢો ગર્ભઃ સ્યાત્તદાહ– મૂઢઃ કરોતીત્યાદિ| મૂઢો વ્યાસક્તગતિઃ, શૂલં ચ યોનિજઠરાદિષુ ‘કરોતિ’ ઇતિ શેષઃ; મૂત્રસઙ્ગમિત્યત્ર કરોતીતિ સમ્બધ્યતે||૩||
Adhikarana mUDhagarbhasyAShTavidhA gatiH (4-5) · Śloka 5
ભુગ્નોઽનિલેન વિગુણેન તતઃ સ ગર્ભઃ સઙ્ખ્યામતીત્ય બહુધા સમુપૈતિ યોનિમ્ |
દ્વારં નિરુધ્ય શિરસા જઠરેણ કશ્ચિત્ કશ્ચિચ્છરીરપરિવર્તિતકુબ્જદેહઃ ||૪||
એકેન કશ્ચિદપરસ્તુ ભુજદ્વયેન તિર્યગ્ગતો ભવતિ કશ્ચિદવાઙ્મુખોઽન્યઃ |
પાર્શ્વાપવૃત્તગતિરેતિ તથૈવ કશ્ચિદિત્યષ્ટધા ગતિરિયં હ્યપરા ચતુર્ધા ||૫||
View original
भुग्नोऽनिलेन विगुणेन ततः स गर्भः सङ्ख्यामतीत्य बहुधा समुपैति योनिम् |
द्वारं निरुध्य शिरसा जठरेण कश्चित् कश्चिच्छरीरपरिवर्तितकुब्जदेहः ||४||
एकेन कश्चिदपरस्तु भुजद्वयेन तिर्यग्गतो भवति कश्चिदवाङ्मुखोऽन्यः |
पार्श्वापवृत्तगतिरेति तथैव कश्चिदित्यष्टधा गतिरियं ह्यपरा चतुर्धा ||५||
વિગુણાનિલત્વાદસઙ્ખ્યેયત્વેઽપિ વિશિષ્ટા અષ્ટૌ ગતીરાહ– ભુગ્નોઽનિલેનેત્યાદિ| ભુગ્નો વિગુણીકૃતઃ| બહુધેતિ કથિતપ્રકારાદપ્યધિકં દર્શયતિ| દ્વારં નિરુધ્ય શિરસેત્યેકઃ પ્રકારઃ, શિરસા વિપુલેન દ્વારં યોનિમુખં પિધાય લગ્નો ભવતીત્યર્થઃ| જઠરેણ કશ્ચિદિત્યપરઃ, જઠરેણોદરેણ યોનિદ્વારં પિધાય સક્તો ભવતીત્યર્થઃ| કશ્ચિત્ શરીરપરિવર્તિતકુબ્જદેહ ઇતિ શરીરપરિવર્તનેન કુબ્જદેહઃ કશ્ચિત્ સક્તો ભવતિ, અનેનાન્તઃકુબ્જપૃષ્ઠકુબ્જયોઃ પરિગ્રહઃ| એકેનેતિ બાહુના, અયં ચતુર્થઃ| તિર્યગ્ગત ઇતિ અર્ગલાયમાનઃ| કશ્ચિદવાઙ્મુખોઽન્ય ઇતિ ગ્રીવાભઙ્ગાદધઃ સંલગ્નઃ| પાર્શ્વાપવૃત્તગતિરિતિ પાર્શ્વભઙ્ગેન વિગુણીકૃતઃ; પાર્શ્વનત ઇતિ યાવત્| એતીતિ સ્વસ્થાનાદપૈતિ, તથૈવેતિ અવાઙ્મુખઃ સન્| સુશ્રુતેઽપ્યષ્ટધા ગતિરેવ પઠ્યતે| યથા– “કશ્ચિદ્દ્વાભ્યાં સક્થિભ્યાં યોનિમુખં પ્રપદ્યતે, કશ્ચિદાભુગ્નૈકસક્થિરેકેન સક્થ્ના, કશ્ચિદાભુગ્નસક્થિશરીરઃ સ્ફિગ્દેશેન તિર્યગાગતઃ, કશ્ચિદુદરપૃષ્ઠપાર્શ્વાનામન્યતમેન યોનિદ્વારં પિધાયાવતિષ્ઠતે, અન્તઃપાર્શ્વાપવૃત્તશિરાઃ કશ્ચિદેકેન બાહુના, કશ્ચિદાભુગ્નશિરા બાહુદ્વયેન, કશ્ચિદાભુગ્નમધ્યો હસ્તપાદશિરોભિઃ, કશ્ચિદેકેન સક્થ્ના યોનિમુખમભિપ્રપદ્યતે અપરેણ પાયુમ્|” (સુ. નિ. અ. ૮) ઇતિ||૪-૫||
Adhikarana mUDhagarbhasyAparA catuHprakArA gatiH (6) · Śloka 6
સઙ્કીલકઃ પ્રતિખુરઃ પરિઘોઽથ બીજસ્તેષૂર્ધ્વબાહુચરણૈઃ શિરસા ચ યોનિમ્ |
સઙ્ગી ચ યો ભવતિ કીલકવત્ સ કીલો દૃશ્યૈઃ ખુરૈઃ પ્રતિખુરં સ હિ કાયસઙ્ગી |
ગચ્છેદ્ભુજદ્વયશિરાઃ સ ચ બીજકાખ્યો યોનૌ સ્થિતઃ સ પરિઘઃ પરિઘેણ તુલ્યઃ ||૬||
View original
सङ्कीलकः प्रतिखुरः परिघोऽथ बीजस्तेषूर्ध्वबाहुचरणैः शिरसा च योनिम् |
सङ्गी च यो भवति कीलकवत् स कीलो दृश्यैः खुरैः प्रतिखुरं स हि कायसङ्गी |
गच्छेद्भुजद्वयशिराः स च बीजकाख्यो योनौ स्थितः स परिघः परिघेण तुल्यः ||६||
ઇત્યષ્ટવિધા ગતીઃ પ્રદર્શ્ય ચતુઃપ્રકારેણ યે ગતિવિશેષાઃ કથિતાસ્તાનાહ– સઙ્કીલક ઇત્યાદિ| સમ્યક્ કીલવત્ સઙ્કીલકઃ, સ્વાર્થે કન્| તેનોર્ધ્વબાહુચરણશિરોભિઃ કીલકવલ્લગ્નો યોન્યાં સઙ્કીલકઃ| પૃષ્ઠેન યોન્યાં તથૈતદ્વિપરીતેન દૃશ્યૈઃ હસ્તપાદશિરોભિઃ પ્રતિખુરઃ ખુરસાધર્મ્યાત્; ખુરશબ્દેન હસ્તપાદાવુચ્યેતે| ગચ્છેદ્ભુજદ્વયશિરા ઇતિ ભુજદ્વયોપહિતં શિરો યસ્ય સ તથાભૂતઃ સન્ યો ગચ્છેત્ સ બીજકઃ કાયસઙ્ગી| ભોજેઽપ્યેતા ગતયઃ પઠ્યન્તે| તથાહિ– “ઊર્ધ્વબાહુશિરઃપાદો રુન્ધ્યાદ્યોનિમુખં તુ યઃ| પ્રતિકીલોપમસ્થિત્યા સ ચ કીલકસઞ્જ્ઞિતઃ|| અધસ્તાત્ પાર્શ્વતો વાઽપિ તથૈવાકુઞ્ચિતોઽપિ વા| યો નિઃસૃત્ય મુખં યોનેર્જ્ઞેયઃ પ્રતિખુરસ્તુ સઃ|| યોનિદ્વારાત્તુ નિર્ગચ્છેદ્યશ્ચૈકઃ સશિરોભુજઃ| તમાહુર્બીજકં નામ મૂઢગર્ભચિકિત્સકાઃ|| યોનિમાવૃત્ય યસ્તિષ્ઠેત્ પરિઘો ગોપુરં યથા| તથાઽન્તર્ગર્ભમાયાન્તં વિદ્યાત્ પરિઘસઞ્જ્ઞિતમ્||” ઇતિ||૬||
Adhikarana asAdhyamUDhagarbhagarbhiNyorlakShaNam (7) · Śloka 7
અપવિદ્ધશિરા યા તુ શીતાઙ્ગી નિરપત્રપા |
નીલોદ્ગતસિરા હન્તિ સા ગર્ભં સ ચ તાં તથા ||૭||
(સુ. નિ. અ. ૮) |
View original
अपविद्धशिरा या तु शीताङ्गी निरपत्रपा |
नीलोद्गतसिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा ||७||
(सु. नि. अ. ८) |
અસાધ્યમૂઢગર્ભગર્ભિણ્યોર્લક્ષણમાહ– અપવિદ્ધશિરા યા ત્વિત્યાદિ| અપવિદ્ધશિરા શિરો ધારયિતુમશક્તેત્યર્થઃ, અવનતશિરા ઇતિ ગદાધરઃ| નિરપત્રપા લજ્જાશૂન્યા| નીલોદ્ગતસિરા ઇતિ નીલવર્ણા ઉદ્ગતાઃ સિરાઃ કુક્ષૌ યસ્યાઃ સા તથા| સ ચેતિ ગર્ભઃ||૭||
Adhikarana antarmRutagarbhalakShaNam (8) · Śloka 8
ગર્ભાસ્પન્દનમાવીનાં પ્રણાશઃ શ્યાવપાણ્ડુતા |
ભવેદુચ્છ્વાસપૂતિત્વં શૂનતાઽન્તર્મૃતે શિશૌ ||૮||
(સુ. નિ. અ. ૮) |
View original
गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता |
भवेदुच्छ्वासपूतित्वं शूनताऽन्तर्मृते शिशौ ||८||
(सु. नि. अ. ८) |
મૃતગર્ભલક્ષણમાહ ગર્ભાસ્પન્દનમિત્યાદિ| અસ્પન્દનં નિશ્ચલત્વં, જીવતો ગર્ભસ્યાવયવચલનં ભવતિ| આવીનાં પ્રણાશઃ પ્રસવવેદનાનામભાવઃ; અથવા આવીશબ્દેન પ્રસવલિઙ્ગાન્યુચ્યન્તે, તાનિ ચ મૂત્રકફપ્રસેકાદીનિ, તેષાં નાશઃ| શૂનતેતિ ઉચ્છૂનતા, અન્તર્ગતસ્ય મૂઢગર્ભસ્યાધ્માપનેન||૮||
Adhikarana mAnasAgantuduHkha-vyAdhibhedena dvividho garbhamaraNahetuH (9) · Śloka 9
માનસાગન્તુભિર્માતુરુપતાપૈઃ પ્રપીડિતઃ |
ગર્ભો વ્યાપદ્યતે કુક્ષૌ વ્યાધિભિશ્ચ નિપીડિતઃ ||૯||
(સુ. નિ. અ. ૮) |
View original
मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः |
गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च निपीडितः ||९||
(सु. नि. अ. ८) |
તસ્યાન્તર્ગતસ્ય માનસાગન્તુદુઃખવ્યાધિભેદેન દ્વિવિધં મરણહેતુમાહ– માનસાગન્તુભિરિત્યાદિ| ઉપતાપૈઃ દુઃખૈઃ||૯||
Adhikarana aparamasAdhyagarbhiNIlakShaNam (10-11) · Śloka 11
યોનિસંવરણં સઙ્ગઃ કુક્ષૌ મક્કલ્લ એવ ચ |
હન્યુઃ સ્ત્રિયં મૂઢગર્ભાં યથોક્તાશ્ચાપ્યુપદ્રવાઃ ||૧૦||
વાયુઃ પ્રકુપિતઃ કુર્યાત્ સંરુધ્ય રુધિરં સ્રુતમ્ |
સૂતાયા હૃચ્છિરોબસ્તિશૂલં મક્કલ્લસઞ્જ્ઞકમ્ ||૧૧||
View original
योनिसंवरणं सङ्गः कुक्षौ मक्कल्ल एव च |
हन्युः स्त्रियं मूढगर्भां यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः ||१०||
वायुः प्रकुपितः कुर्यात् संरुध्य रुधिरं स्रुतम् |
सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलं मक्कल्लसञ्ज्ञकम् ||११||
અપરમસાધ્યગર્ભિણીલક્ષણમાહ– યોનિસંવરણમિત્યાદિ| યોનિસંવરણં તન્ત્રાન્તરપઠિતો રોગઃ| તથાહિ– “વાતલાન્યન્નપાનાનિ ગ્રામ્યધર્મં પ્રજાગરમ્| અત્યર્થં સેવમાનાયા ગર્ભિણ્યા યોનિમાર્ગગઃ|| માતરિશ્વા પ્રકુપિતો યોનિદ્વારસ્ય સંવૃતિમ્| કુરુતે રુદ્ધમાર્ગત્વાત્ પુનરન્તર્ગતોઽનિલઃ|| નિરુણદ્ધ્યાશયદ્વારં પીડયન્ ગર્ભસંસ્થિતિમ્| નિરુદ્ધવદનોચ્છ્વાસો ગર્ભશ્ચાશુ વિપદ્યતે|| બદ્ધાં સંરુદ્ધહૃદયાં નાશયત્યાશુ ગર્ભિણીમ્| યોનિસંવરણં વિદ્યાદ્વ્યાધિમેનં સુદારુણમ્|| અન્તકપ્રતિમં ઘોરં નારભેત ચિકિત્સિતમ્|” ઇતિ| સઙ્ગઃ કુક્ષાવિતિ યોનિસંવરણે પ્રતિનિવૃત્તો વાયુર્ગર્ભાશયં યદા નિરુણદ્ધિ તદા ગર્ભઃ કુક્ષૌ સક્તો ભવતિ| સ ઉચ્યતે– સઙ્ગઃ કુક્ષાવિતિ| મક્કલ્લો રક્તમારુતજઃ શૂલવિશેષઃ| યદ્યપિ પ્રસૂતાયાઃ શૂલં મક્કલ્લમુક્તં સુશ્રુતે– “ પ્રજાતાયાશ્ચોત્તરકાલં તીક્ષ્ણૈરવિશોધિતં રક્તં મક્કલ્લં કરોતિ|” (સુ. શા. અ. ૧૦) ઇતિ, તથાઽપિ પ્રજાતાયાશ્ચેતિ ચકારેણાપ્રજાતાયા અપિ શૂલં મક્કલ્લમિતિ| યથોક્તાશ્ચાપ્યુપદ્રવા ઇતિ યથોક્તા યે યે ઉક્તાસ્તે પુનરાક્ષેપકશ્વાસાદયઃ||૧૦-૧૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 64
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને મૂઢગર્ભનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूढगर्भनिदानं समाप्तम् ||६४||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂઢગર્ભનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૪||