ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਗੁਣਾਨਿਲਤ੍ਵਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਅਸ੍ਟੌ ਗਤੀਰਾਹ– ਭੁਗ੍ਨੋਨਿਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਗ੍ਨੋ ਵਿਗੁਣੀਕਤਃ| ਬਹੁਧੇਤਿ ਕਥਿਤਪ੍ਰਕਾਰਾਦਪ੍ਯਧਿਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਿਰੁਧ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸੇਤ੍ਯੇਕਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸ਼ਿਰਸਾ ਵਿਪੁਲੇਨ ਦ੍ਵਾਰਂ ਯੋਨਿਮੁਖਂ ਪਿਧਾਯ ਲਗ੍ਨੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਠਰੇਣ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਪਰਃ, ਜਠਰੇਣੋਦਰੇਣ ਯੋਨਿਦ੍ਵਾਰਂ ਪਿਧਾਯ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਵਰ੍ਤਿਤਕੁਬ੍ਜਦੇਹ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਵਰ੍ਤਨੇਨ ਕੁਬ੍ਜਦੇਹਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਅਨੇਨਾਨ੍ਤਃਕੁਬ੍ਜਪਸ੍ਠਕੁਬ੍ਜਯੋਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਏਕੇਨੇਤਿ ਬਾਹੁਨਾ, ਅਯਂ ਚਤੁਰ੍ਥਃ| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤ ਇਤਿ ਅਰ੍ਗਲਾਯਮਾਨਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਦਵਾਙ੍ਮੁਖੋਨ੍ਯ ਇਤਿ ਗ੍ਰੀਵਾਭਙ੍ਗਾਦਧਃ ਸਂਲਗ੍ਨਃ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਪਵਤ੍ਤਗਤਿਰਿਤਿ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਙ੍ਗੇਨ ਵਿਗੁਣੀਕਤਃ; ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਤੀਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦਪੈਤਿ, ਤਥੈਵੇਤਿ ਅਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ਸਨ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯਸ੍ਟਧਾ ਗਤਿਰੇਵ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਕ੍ਥਿਭ੍ਯਾਂ ਯੋਨਿਮੁਖਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ, ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਭੁਗ੍ਨੈਕਸਕ੍ਥਿਰੇਕੇਨ ਸਕ੍ਥ੍ਨਾ, ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਭੁਗ੍ਨਸਕ੍ਥਿਸ਼ਰੀਰਃ ਸ੍ਫਿਗ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਤਿਰ੍ਯਗਾਗਤਃ, ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਦਰਪਸ੍ਠਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਯੋਨਿਦ੍ਵਾਰਂ ਪਿਧਾਯਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਅਨ੍ਤਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਪਵਤ੍ਤਸ਼ਿਰਾਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਕੇਨ ਬਾਹੁਨਾ, ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਭੁਗ੍ਨਸ਼ਿਰਾ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯੇਨ, ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਭੁਗ੍ਨਮਧ੍ਯੋ ਹਸ੍ਤਪਾਦਸ਼ਿਰੋਭਿਃ, ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਕੇਨ ਸਕ੍ਥ੍ਨਾ ਯੋਨਿਮੁਖਮਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਅਪਰੇਣ ਪਾਯੁਮ੍|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ||੪-੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਗੁਣਾਨਿਲਯੋਗਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਂ ਗਤਿਮਾਹ– ਭੁਗ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਗ੍ਨੋ ਵਿਪਰੀਤੀਕਤਃ, ਬਹੁਧੇਤਿ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਦਧਿਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਹਾਰਯੋਗ੍ਯਾਨਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨਾਹ– ਦ੍ਵਾਰਮਿਤਿ| ਵਿਪੁਲੇਨ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯੋਨਿਮੁਖਂ ਪਿਧਾਯ ਲਗ੍ਨੋ ਭਵਤਿ, ਇਤ੍ਯੇਕਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਅਪਰੋ ਧ੍ਮਾਤੇਨ ਜਠਰੇਣੋਦਰੇਣ ਯੋਨਿਕੁਬ੍ਜਮੁਖਂ ਪਿਧਾਯ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਵਰ੍ਤਨੇਨ ਵਿਪਰੀਤਵਰ੍ਤਨੇਨ ਦੇਹਃ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਅਨੇਨ ਚਾਨ੍ਤਃਕੁਬ੍ਜਪਸ੍ਠਕੁਬ੍ਜਯੋਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ, ਅਯਂ ਤਤੀਯਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਕੇਨ ਬਾਹੁਨਾ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਅਪਰੋ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯੇਨੇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਪਵਤ੍ਤਗਤਿਰਿਤਿ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਙ੍ਗੇਨ ਵਿਗੁਣੀਕਤਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਤੀਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦਪੈਤਿ| ਤਥੈਵੇਤ੍ਯਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ਸਨ੍, ਏਵਮਸ੍ਟਧਾ ਗਤਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਚਤੁਰਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਪੁਨਰਾਹ– ਅਪ੍ਯਪਰਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕੀਲਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਅਪਰਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚਤੁਃਪ੍ਰਕਾਰਾਃ||੪-੫||