മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിഗുണാനിലത്വാദസങ്ഖ്യേയത്വേऽപി വിശിഷ്ടാ അഷ്ടൌ ഗതീരാഹ– ഭുഗ്നോऽനിലേനേത്യാദി| ഭുഗ്നോ വിഗുണീകൃതഃ| ബഹുധേതി കഥിതപ്രകാരാദപ്യധികം ദര്ശയതി| ദ്വാരം നിരുധ്യ ശിരസേത്യേകഃ പ്രകാരഃ, ശിരസാ വിപുലേന ദ്വാരം യോനിമുഖം പിധായ ലഗ്നോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ജഠരേണ കശ്ചിദിത്യപരഃ, ജഠരേണോദരേണ യോനിദ്വാരം പിധായ സക്തോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| കശ്ചിത് ശരീരപരിവര്തിതകുബ്ജദേഹ ഇതി ശരീരപരിവര്തനേന കുബ്ജദേഹഃ കശ്ചിത് സക്തോ ഭവതി, അനേനാന്തഃകുബ്ജപൃഷ്ഠകുബ്ജയോഃ പരിഗ്രഹഃ| ഏകേനേതി ബാഹുനാ, അയം ചതുര്ഥഃ| തിര്യഗ്ഗത ഇതി അര്ഗലായമാനഃ| കശ്ചിദവാങ്മുഖോऽന്യ ഇതി ഗ്രീവാഭങ്ഗാദധഃ സംലഗ്നഃ| പാര്ശ്വാപവൃത്തഗതിരിതി പാര്ശ്വഭങ്ഗേന വിഗുണീകൃതഃ; പാര്ശ്വനത ഇതി യാവത്| ഏതീതി സ്വസ്ഥാനാദപൈതി, തഥൈവേതി അവാങ്മുഖഃ സന്| സുശ്രുതേऽപ്യഷ്ടധാ ഗതിരേവ പഠ്യതേ| യഥാ– “കശ്ചിദ്ദ്വാഭ്യാം സക്ഥിഭ്യാം യോനിമുഖം പ്രപദ്യതേ, കശ്ചിദാഭുഗ്നൈകസക്ഥിരേകേന സക്ഥ്നാ, കശ്ചിദാഭുഗ്നസക്ഥിശരീരഃ സ്ഫിഗ്ദേശേന തിര്യഗാഗതഃ, കശ്ചിദുദരപൃഷ്ഠപാര്ശ്വാനാമന്യതമേന യോനിദ്വാരം പിധായാവതിഷ്ഠതേ, അന്തഃപാര്ശ്വാപവൃത്തശിരാഃ കശ്ചിദേകേന ബാഹുനാ, കശ്ചിദാഭുഗ്നശിരാ ബാഹുദ്വയേന, കശ്ചിദാഭുഗ്നമധ്യോ ഹസ്തപാദശിരോഭിഃ, കശ്ചിദേകേന സക്ഥ്നാ യോനിമുഖമഭിപ്രപദ്യതേ അപരേണ പായുമ്|” (സു. നി. അ. ൮) ഇതി||൪-൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിഗുണാനിലയോഗാദസങ്ഖ്യേയാം ഗതിമാഹ– ഭുഗ്ന ഇത്യാദി| ഭുഗ്നോ വിപരീതീകൃതഃ, ബഹുധേതി ഉക്തപ്രകാരാദധികമ്| തത്ര വ്യവഹാരയോഗ്യാനഷ്ടൌ പ്രകാരാനാഹ– ദ്വാരമിതി| വിപുലേന ശിരസാ യോനിമുഖം പിധായ ലഗ്നോ ഭവതി, ഇത്യേകഃ പ്രകാരഃ| അപരോ ധ്മാതേന ജഠരേണോദരേണ യോനികുബ്ജമുഖം പിധായ സക്തോ ഭവതീതി ദ്വിതീയഃ പ്രകാരഃ| കശ്ചിത് ശരീരപരിവര്തനേന വിപരീതവര്തനേന ദേഹഃ സക്തോ ഭവതി, അനേന ചാന്തഃകുബ്ജപൃഷ്ഠകുബ്ജയോഃ പരിഗ്രഹഃ, അയം തൃതീയഃ പ്രകാരഃ| കശ്ചിദേകേന ബാഹുനാ ഇതി ചതുര്ഥഃ പ്രകാരഃ| അപരോ ബാഹുദ്വയേനേതി പഞ്ചമഃ പ്രകാരഃ| പാര്ശ്വാപവൃത്തഗതിരിതി പാര്ശ്വഭങ്ഗേന വിഗുണീകൃതഃ പാര്ശ്വനത ഇതി യാവത്| ഏതീതി സ്വസ്ഥാനാദപൈതി| തഥൈവേത്യവാങ്മുഖഃ സന്, ഏവമഷ്ടധാ ഗതിര്ഭവതി| ഗര്ഭസ്യ ചതുരഃ പ്രകാരാന് പുനരാഹ– അപ്യപരാശ്ചതുര്ധാ ഇത്യാദി| സങ്കീലകാദിഭേദേന അപരാ വക്ഷ്യമാണാശ്ചതുഃപ്രകാരാഃ||൪-൫||