56. mukharōganidānam

Adhikarana mukharoganidAnam (1) · Śloka 1

அத முகரோகநிதாநம் | ஆநூபபிஶிதக்ஷீரததிமத்ஸ்யாதிஸேவநாத் | முகமத்யே கதாந் குர்யுஃ க்ருத்தா தோஷாஃ கபோத்தராஃ ||௧||

ரோககணத்வஸாமாந்யாந்முகரோகநிதாநமுச்யதே– ஆநூபேத்யாதி| முகரோகாஶ்ச பஞ்சஷஷ்டிர்பவந்தி| யதாஹ போஜஃ– “தந்தேஷ்வஷ்டாவோஷ்டயோஶ்ச மூலேஷு தஶ பஞ்ச ச| நவ தாலுநி ஜிஹ்வாயாஂ பஞ்ச ஸப்ததஶாமயாஃ| கண்டே த்ரயஃ ஸர்வஸரா ஏகஷஷ்டிஶ்சதுஃபரா||” இதி||௧||

Adhikarana vAtajauShTharogalakShaNam (2) · Śloka 2

கர்கஶௌ பருஷௌ ஸ்தப்தௌ ஸம்ப்ராப்தாநிலவேதநௌ | தால்யேதே பரிபாட்யதே ஓஷ்டௌ மாருதகோபதஃ ||௨|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தத்ராஷ்டாவோஷ்டகதாநாஹ– வாதிகலக்ஷணமாஹ– கர்கஶாவித்யாதி| தால்யேதே இதி விதார்யேதே| பரிபாட்யேதே இதி கிஞ்சிதவதீர்ணத்வசௌ பவத இத்யர்தஃ||௨||

Adhikarana pittajauShTharogalakShaNam (3) · Śloka 3

சீயேதே பிடகாபிஶ்ச ஸருஜாபிஃ ஸமந்ததஃ | ஸதாஹபாகபிடகௌ பீதாபாஸௌ ச பித்ததஃ ||௩|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

பைத்திகலக்ஷணமாஹ– சீயேதே இத்யாதி| ஸருஜாபிரிதி பித்தகதருஜாந்விதாபிஃ| யத்யேவஂ ஸதாஹபாகபிடகாவிதி கிமர்தமுச்யதே? பூர்வேணைவ கதார்தத்வாத்| நைவஂ, பக்ஷாந்தரப்ரதீத்யர்தஂ புநருச்யதே| அயமர்தஃ– கதாசித் பித்தருஜாந்விதபஹுபிடகாசிதாவோஷ்டௌ, கதாசித் தாஹபாகாந்விதபிடகாசிதௌ வா பவதஃ; அந்யஸ்த்வாஹ– அநதிபிந்நார்தத்வாதவ்யக்தஶப்தார்தத்வாச்ச தாஹபாகாதிஶயதர்ஶநார்தஂ பிடகாநுவாதஃ||௩||

Adhikarana kaphajauShTharogalakShaNam (4) · Śloka 4

ஸவர்ணாபிஶ்ச சீயேதே பிடகாபிரவேதநௌ | பவதஸ்து கபாதோஷ்டௌ பிச்சிலௌ ஶீதலௌ குரூ ||௪|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கபஜமாஹ– ஸவர்ணாபிரித்யாதி| ஸவர்ணாபிரிதி ஓஷ்டஸமாநவர்ணாபிஃ| அவேதநௌ ஈஷத்வேதநௌ||௪||

Adhikarana sannipAtajauShTharogalakShaNam (5) · Śloka 5

ஸகத்கஷ்ணௌ ஸகத்பீதௌ ஸகச்ச்வேதௌ ததைவ ச | ஸந்நிபாதேந விஜ்ஞேயாவநேகபிடகாசிதௌ ||௫|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஸாந்நிபாதிகலக்ஷணமாஹ– ஸகதித்யாதி| ஸகதிதி கதாசித்விகதிவஶாதேவஂ பவதி| அநேகபிடகாசிதாவிதி வாதாதிவேதநாந்விதபஹுபிடகௌ, அநேகவர்ணபிடகாசிதாவித்யந்யே| அநேகாஶ்ச வர்ணா வாதாதீநாஂ கஷ்ணபீதஶ்வேதாஃ, அத்ர பக்ஷே ஸகத்கஷ்ணாவித்யாதிபிடகாதோऽந்யத்ர கல்பநீயம்||௫||

Adhikarana raktajauShTharogalakShaNam (6) · Śloka 6

கர்ஜூரபலவர்ணாபிஃ பிடகாபிர்நிபீடிதௌ | ரக்தோபஸஷ்டௌ ருதிரஂ ஸ்ரவதஃ ஶோணிதப்ரபௌ ||௬|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ரக்தஜமாஹ– கர்ஜூரேத்யாதி| கர்ஜூரபலவர்ணாபிரித்யநேந வர்ணமாத்ரேணைவ ஸாதர்ம்யஂ ப்ரதிபாத்யதே, யதி து ஸர்வாத்மநா ஸாதர்ம்யமபீஷ்டஂ ஸ்யாத், ததா ‘கர்ஜூரபலதுல்யாபிஃ’ இத்யேவோச்யேத| ரக்தோபஸஷ்டாவிதி ரக்ததூஷிதௌ||௬||

Adhikarana mAMsajauShTharogalakShaNam (7) · Śloka 7

குரூ ஸ்தூலௌ மாஂஸதுஷ்டௌ மாஂஸபிண்டவதுத்கதௌ | ஜந்தவஶ்சாத்ர மூர்சந்தி நரஸ்யோபயதோ முகாத் ||௭|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

மாஂஸஜமாஹ– குரூ ஸ்தூலாவித்யாதி| ஜந்தவஶ்சாத்ர மூர்சந்தீதி க்ரிமயோऽப்யத்ர உச்ச்ரிதா பவந்தி| உபயதோ முகாதிதி முகவிவரமபேக்ஷ்யோபயபாகயோஃ, ஸக்கணீப்ரதேஶயோரிதி யாவத்| முகாதிதி ல்யப்லோபே பஞ்சமீ| ‘உபயதோமுகா’ இதி பாடாந்தரே உபயஸக்கணீபாகோ முகமாஶ்ரயோ யேஷாஂ தே ததா| த்விமுகா இத்யந்யே||௭||

Adhikarana medojauShTharogalakShaNam (8) · Śloka 9

ஸர்பிர்மண்டப்ரதீகாஶௌ மேதஸா கண்டுரௌ குரூ | அச்சஂ ஸ்படிகஸங்காஶமாஸ்ராவஂ ஸ்ரவதோ பஶம் ||௮|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) | தயோர்வ்ரணோ ந ஸஂரோஹேந்மதுத்வஂ ச ந கச்சதி |௯|

மேதோஜமாஹ– ஸர்பிர்மண்டப்ரதீகாஶாவித்யாதி| ஸர்பிர்மண்டப்ரதீகாஶாவிதி ஸர்பிர்மண்டோ கதஸ்யோபரிதநஸ்வச்சபாகஃ| தத்ப்ரதீகாஶௌ தத்ஸதஶௌ| தயோரிதி தாதஶயோஃ||௮||–

Adhikarana abhighAtajauShTharogalakShaNam (9) · Śloka 10

க்ஷதஜாபௌ விதீர்யேதே பாட்யேதே சாபிகாததஃ ||௯|| க்ரதிதௌ ச ததா ஸ்யாதாமோஷ்டௌ கண்டூஸமந்விதௌ |௧௦| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

அபிகாதஜமாஹ– க்ஷதஜாபாவித்யாதிநா| அத்ர கபரக்தயோரப்யநுபந்தோ போத்தவ்யஃ| யதுக்தஂ போஜே– “க்ஷதாவபிஹதௌ வாऽபி ரக்தாவோஷ்டௌ ஸவேதநௌ| பவதஃ ஸபரிஸ்ராவௌ கபரக்தப்ரதூஷிதௌ||” இதி| வாயுரப்யத்ராபிகாதால்லப்யதே, அயஂ சாபிகாதஜஶோதாத் யதோக்தலக்ஷணகாரணபேதேந ததா வாதிகௌஷ்டப்ரகோபாதபி கபரக்தரூபஹேதுபேதயோகாத்பித்யதே||௯||–

Adhikarana shItAdalakShaNam (10-11) · Śloka 11

ஶோணிதஂ தந்தவேஷ்டேப்யோ யஸ்யாகஸ்மாத் ப்ரவர்ததே | துர்கந்தீநி ஸகஷ்ணாநி ப்ரக்லேதீநி மதூநி ச ||௧௦|| தந்தமாஂஸாநி ஶீர்யந்தே பசந்தி ச பரஸ்பரம் | ஶீதாதோ நாம ஸ வ்யாதிஃ கபஶோணிதஸம்பவஃ ||௧௧|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தந்தமூலகதாந் பஞ்சதஶ வ்யாகரோதி| ஶீதாதமாஹ– ஶோணிதமித்யாதி| தந்தவேஷ்டேப்ய இதி தந்தபந்தநமாஂஸேப்யஃ| அகஸ்மாதிதி அபிகாதாதிநிமித்தஂ விநா| ‘ஶீர்யந்த’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே, ‘பச்யந்த’ இதி கதாதரஃ, வ்யாசஷ்டே ச– ‘ஸ்வயம்’ இதி ஶேஷஃ| பசந்தி ச பரஸ்பரமித்யந்யோந்யஂ பசந்தி, பாகோஷ்மதூஷிதஶோணிதஸஞ்சரணேந||௧௦-௧௧||

Adhikarana dantapuppuTalakShaNam (12) · Śloka 12

தந்தயோஸ்த்ரிஷு வா யஸ்ய ஶ்வயதுர்ஜாயதே மஹாந் | தந்தபுப்புடகோ நாம ஸ வ்யாதிஃ கபரக்தஜஃ ||௧௨|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தந்தபுப்புடகமாஹ– தந்தயோரித்யாதி| அயஂ ச தந்தயோஸ்த்ரிஷ்வித்யபிதாநாத் த்வித்ரிதந்தநியதஃ; கபரக்தஜத்வேऽபி ஶௌஷிராத்பிந்நோऽயஂ, ருஜாலாலாஸ்ராவாபாவாத்||௧௨||

Adhikarana dantaveShTalakShaNam (13) · Śloka 13

ஸ்ரவந்தி பூயருதிரஂ சலா தந்தா பவந்தி ச | தந்தவேஷ்டஃ ஸ விஜ்ஞேயோ துஷ்டஶோணிதஸம்பவஃ ||௧௩|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தந்தவேஷ்டமாஹ– ஸ்ரவந்தீத்யாதி| ஸ்ரவந்தி பூயருதிரமித்யத்ர ‘தந்தமூலாநி’ இதி ஶேஷஃ| சலா தந்தா பவந்தி சேதி சகாரேண பசந்தி சேதி த்ரஷ்டவ்யம்||௧௩||

Adhikarana shauShiralakShaNam (14) · Śloka 14

ஶ்வயதுர்தந்தமூலேஷு ருஜாவாந் கபரக்தஜஃ | லாலாஸ்ராவீ ஸ விஜ்ஞேயஃ ஶௌஷிரோ நாம நாமதஃ ||௧௪|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஶௌஷிரலிங்கமாஹ– ஶ்வயதுரித்யாதி| நாமத இதி ப்ரஸித்திதஃ||௧௪||

Adhikarana mahAshauShiralakShaNam (15) · Śloka 15

தந்தாஶ்சலந்தி வேஷ்டேப்யஸ்தாலு சாப்யவதீர்யதே | யஸ்மிந் ஸ ஸர்வஜோ வ்யாதிர்மஹாஶௌஷிரஸஞ்ஜ்ஞிதஃ ||௧௫|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

மஹாஶௌஷிரலிங்கமாஹ– தந்தா இத்யாதி| தாலு சாப்யவதீர்யத இத்யத்ர சகாரேண தந்தா ஓஷ்டௌ சாப்யவதீர்யந்தே இதி போத்தவ்யம்| ஸப்தராத்ராச்சாயஂ மாரகஃ| யதாஹ போஜஃ– “ஸதாஹோ தந்தமூலேஷு ஶோதஃ பித்தகபாநிலாத்| ஜாதஃ கபஂ க்ஷபயதி க்ஷீணே தஸ்மிஂஸ்து ஶோணிதம்|| விவத்தமநிஶஂ தந்தாந் தால்வோஷ்டமபி தாரயேத்| மஹாஶௌஷிர இத்யேதத் ஸப்தராத்ராந்நிஹந்த்யஸூந்||” இதி| யஸ்மிந் ஶௌஷிரே ஏவமபி பவதி, ஸ மஹாஶௌஷிர இதி கதாதரஃ||௧௫||

Adhikarana paridaralakShaNam (16) · Śloka 16

தந்தமாஂஸாநி ஶீர்யந்தே யஸ்மிந் ஷ்டீவதி சாப்யஸக் | பித்தாஸக்கபஜோ வ்யாதிர்ஜ்ஞேயஃ பரிதரோ ஹி ஸஃ ||௧௬|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

பரிதரமாஹ– தந்தமாஂஸாநீத்யாதி| தந்தமாஂஸஸ்ய பரிதாரணாத் பரிதரஸஞ்ஜ்ஞா||௧௬||

Adhikarana upakushalakShaNam (17) · Śloka 17

வேஷ்டேஷு தாஹஃ பாகஶ்ச தாப்யாஂ தந்தாஶ்சலந்தி ச | யஸ்மிந் ஸோபகுஶோ நாம பித்தரக்தகதோ கதஃ ||௧௭|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

உபகுஶலக்ஷணமாஹ– வேஷ்டேஷ்வித்யாதி| தாப்யாமிதி தாஹபாகாப்யாம்| ஸோபகுஶ இதி நிர்தேஶோऽஸித்தத்வாநித்யத்வாத் ஸாதுஃ, தேந ஸ உபகுஶ இத்யர்தஃ||௧௭||

Adhikarana vaidarbhalakShaNam (18) · Śloka 18

கஷ்டேஷு தந்தமாஂஸேஷு ஸஂரம்போ ஜாயதே மஹாந் | சலா பவந்தி தந்தாஶ்ச ஸ வைதர்போऽபிகாதஜஃ ||௧௮|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

வைதர்பலிங்கமாஹ– கஷ்டேஷ்வித்யாதி| ஸஂரம்ப இதி ஶோதஃ, வேதநாபாகௌ வா||௧௮||

Adhikarana khalivardhanalakShaNam (19) · Śloka 19

மாருதேநாதிகோ தந்தோ ஜாயதே தீவ்ரவேதநஃ | கலிவர்தநஸஞ்ஜ்ஞோऽஸௌ ஜாதே ருக் ச ப்ரஶாம்யதி ||௧௯|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கலிவர்தநலிங்கமாஹ– மாருதேநேத்யாதி| ஜாதே ருக் ச ப்ரஶாம்யதீதி உத்திதே அதிகே தந்தே ப்ரபாவாத்வேதநாயா அபாவஃ||௧௯||

Adhikarana karAlalakShaNam (20) · Śloka 20

ஶநைஃ ஶநைஃ ப்ரகுருதே வாயுர்தந்தஸமாஶ்ரிதஃ | கராலாந் விகடாந் தந்தாந் கராலோ ந ஸ ஸித்யதி ||௨௦||

கராலலக்ஷணமாஹ– ஶநைரித்யாதி| கராலந் விஷமாந்| கராலஸ்து ஸுஶ்ருதேऽநுக்தோऽதிகஃ ஸங்க்ரஹகாரேண படிதஃ, தேந ஸுஶ்ருதோக்தபஞ்சதஶஸங்க்யாஹாநிஃ||௨௦||

Adhikarana adhimAMsalakShaNam (21) · Śloka 21

ஹாநவ்யே பஶ்சிமே தந்தே மஹாஞ்சோதோ மஹாருஜஃ | லாலாஸ்ராவீ கபகதோ விஜ்ஞேயஃ ஸோऽதிமாஂஸகஃ |௨௧| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

அதிமாஂஸகமாஹ– ஹாநவ்ய இத்யாதி| அதிமாஂஸக இதி ஸஞ்ஜ்ஞாயாஂ கந்| ஹாநவ்ய இதி ஹநுகுஹரே| பஶ்சிம இத்யவஸாநஜே, அந்தஜே இதி யாவத்|௨௧|–

Adhikarana dantanADIlakShaNam (21) · Śloka 21

தந்தமூலகதா நாட்யஃ பஞ்ச ஜ்ஞேயா யதேரிதாஃ ||௨௧|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

பஞ்ச தந்தநாடீராஹ– தந்தேத்யாதி| நாட்யஃ பஞ்ச ஜ்ஞேயா யதேரிதா இதி நாடீநிதாநே யதோக்தா வாதபித்தகபஸந்நிபாதாகந்துநிமித்தாஸ்ததா தந்தமாஂஸகதா அபி நாட்யஃ| ஏதாஶ்ச நாடீவ்ரணஸமாநலக்ஷணா அபி ஶாலாக்யஸித்தாந்தேந ஸங்க்யாபூரணாய சிகித்ஸாபேதாச்ச புநருக்தாஃ||௨௧||

Adhikarana dAlanalakShaNam (22) · Śloka 22

தீர்யமாணேஷ்விவ ருஜா யஸ்ய தந்தேஷு ஜாயதே | தாலநோ நாம ஸ வ்யாதிஃ ஸதாகதிநிமித்தஜஃ ||௨௨|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தந்தகதாநஷ்டௌ ப்ராஹ– தாலநமாஹ– தீர்யமாணேஷ்வித்யாதி| ஸதாகதிநிமித்தஜ இதி ஸதாகதிர்வாயுஃ, தஸ்மாந்நிமித்தாஜ்ஜாத இதி| ஸதாகதிநிமித்தத இதி வக்தவ்யே ஸதாகதிநிமித்தஜ இதி யத் கதஂ தத்பலவத்தேதுஜந்யவாதகதத்வபோதநார்தமிதி கார்திகஃ, கேவலவாதஜத்வக்யாபநார்தமித்யந்யே ||௨௨||

Adhikarana krimidantalakShaNam (23) · Śloka 23

கஷ்ணச்சித்ரஶ்சலஃ ஸ்ராவீ ஸஸஂரம்போ மஹாருஜஃ | அநிமித்தருஜோ வாதாத்விஜ்ஞேயஃ க்ரிமிதந்தகஃ ||௨௩|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

க்ரிமிதந்தகமாஹ– கஷ்ணச்சித்ர இத்யாதி| கஷ்ணச்சித்ர இதி துஷ்டரக்தஜக்ரிமிகதஶோதபாகத்வாரேண கஷ்ணச்சித்ர இத்யர்தஃ| அந்யே ‘கஷ்ணஶ்சித்ர’ இதி படந்தி; சித்ர இதி சித்ரவாந், அர்ஶஆதித்வாதச்| ஸ்ராவீதி தந்தமூலேஷு ஸ்ராவோ போத்தவ்யஃ, தந்தாநாஂ நீரஸத்வேந ஸ்ராவாபாவாத்| அநிமித்தருஜ இதி அவகட்டநாதிநிமித்தஂ விநைவ மஹாருஜத்வேந ருஜாவாநிதி கார்திகஃ||௨௩||

Adhikarana bha~jjanakalakShaNam (24) · Śloka 24

வக்த்ரஂ வக்ரஂ பவேத்யஸ்ய தந்தபங்கஶ்ச ஜாயதே | கபவாதகதோ வ்யாதிஃ ஸ பஞ்ஜநகஸஞ்ஜ்ஞிதஃ ||௨௪|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

பஞ்ஜநகலக்ஷணமாஹ– வக்த்ரமித்யாதி| வக்த்ரஂ வக்ரமிதி தந்தபங்ககாரிணா தோஷேண வக்த்ரஸ்யாபி வக்ரத்வம்||௨௪||

Adhikarana dantaharShalakShaNam (25) · Śloka 25

ஶீதரூக்ஷப்ரவாதாம்லஸ்பர்ஶாநாமஸஹா த்விஜாஃ | பித்தமாருதகோபேந தந்தஹர்ஷஃ ஸ நாமதஃ ||௨௫||

தந்தஹர்ஷலக்ஷணமாஹ– ஶீதேத்யாதி| “ஶீதமுஷ்ணஂ ச தஶநாஃ ஸஹந்தே ஸ்பர்ஶநஂ ந ச| யஸ்ய தஂ தந்தஹர்ஷஂ து வ்யாதிஂ வித்யாத் ஸமீரணாத்||” (ஸு. நி. அ. ௧௬) இதி ஶ்லோகாந்தரஂ கேசித் படந்தி| தத்ர தந்தஹர்ஷஸ்ய வாதஜத்வேऽபி உஷ்ணாஸஹத்வஂ வ்யாதிப்ரபாவாத், கபரக்தாவதத்வாத்வா போத்தவ்யம்||௨௫||

Adhikarana dantasharkarAlakShaNam (26) · Śloka 26

மலோ தந்தகதோ யஸ்து பித்தமாருதஶோஷிதஃ | ஶர்கரேவ கரஸ்பர்ஶா ஸா ஜ்ஞேயா தந்தஶர்கரா ||௨௬||

தந்தஶர்கராலக்ஷணமாஹ– மல இத்யாதி| ‘ஶர்கரேவ கரஸ்பர்ஶா’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ஸா தந்தாநாஂ குணஹரீ’ இதி க்வசித் பட்யதே, தந்தாநாஂ குணஸ்ய ஶுக்லத்வதடத்வாதிகஸ்ய ஹரணஶீலா||௨௬||

Adhikarana kapAlikAlakShaNam (27) · Śloka 27

கபாலேஷ்விவ தீர்யத்ஸு தந்தாநாஂ ஸைவ ஶர்கரா | கபாலிகேதி விஜ்ஞேயா ஸதா தந்தவிநாஶிநீ ||௨௭||

கபாலிகாலக்ஷணமாஹ– கபாலேஷ்வித்யாதி| கபாலேஷ்விவேதி மலஸஹிததந்தாவயவேஷு காடிந்யாத் கபாலதுல்யேஷு; தந்தமல ஏவ கடிநே கபாலப்ராயே தீர்யமாணே ஸைவ ஶர்கரா கபாலிகா| ஸதேதி பால்யாதௌ| அத்ராவகாஶே ஹநுமோக்ஷஃ ஸுஶ்ருதே தந்ததேஶஸாமீப்யாத்தந்தபீடநாச்ச படிதஃ, ஸ இஹ ஸங்க்ரஹகாரேண முக்யதந்தகதத்வாபாவாந்ந படிதஃ, படிதஸ்து ஹநுக்ரஹஸஞ்ஜ்ஞயா வாதவ்யாதௌ போஜவசநாத்| யதுக்தம்– “வாதாபிகாதாஜ்ஜந்தோர்ஹி ஹநுஸந்திர்விமுச்யதே| நிரஸ்தஜிஹ்வஃ கச்ச்ரேண பாஷிதஂ தத்ர கச்சதி|| ஸம்யக் தமநிலவ்யாதிஂ ஹநுமோக்ஷஂ விநிர்திஶேத்|” இதி||௨௭||

Adhikarana shyAvadantaka-dantavidradhirogalakShaNam (28-29) · Śloka 29

யோऽஸங்மிஶ்ரேண பித்தேந தக்தோ தந்தஸ்த்வஶேஷதஃ | ஶ்யாவதாஂ நீலதாஂ வாऽபி கதஃ ஸ ஶ்யாவதந்தகஃ ||௨௮|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) | தந்தமாஂஸே மலைஃ ஸாஸ்ரைர்பாஹ்யாந்தஃ ஶ்வயதுர்குருஃ | ஸதாஹருக் ஸ்ரவேத்பிந்நஃ பூயாஸ்ரஂ தந்தவித்ரதிஃ ||௨௯||

ஶ்யாவதந்தகமாஹ– ய இத்யாதி| யோ தந்தோऽஸக்விமிஶ்ரேண பித்தேநாஶேஷதோ தக்தஃ ததா ஶ்யாவதாமதவா நீலதாஂ கதோ பவதி, ஸ ஶ்யாவதந்தகோ ஜ்ஞேயஃ| ஶ்யாவதந்தக இதி ஸஞ்ஜ்ஞாயாஂ கந்| அஸாத்யோऽயஂ வ்யாதிஃ| அத்ராவகாஶே ஹநுமோக்ஷஃ ஸுஶ்ருதே தந்ததேஶஸாமீப்யாத்தந்தபீடநாச்ச தந்தரோகஃ படிதஃ, ஸ இஹ ஸங்க்ரஹகாரேண முக்யதந்தகதத்வாபாவாந்ந படிதஃ, படிதஸ்து ஸங்க்ரஹே ஹநுக்ரஹஸஞ்ஜ்ஞயா வாதவ்யாதௌ போஜவசநாத்| யதுக்தம்– “வாதா(பாரா)பிகாதாஜ்ஜந்தோர்ஹி ஹநுஸந்திர்விமுச்யதே| நிரஸ்தஜிஹ்வஃ கச்ச்ரேண பாஷிதஂ தத்ர கச்சதி| ஸம்யக் தமநிலவ்யாதிஂ ஹநுமோக்ஷஂ விநிர்திஶேத்||” இதி||௨௮-௨௯||

Adhikarana vAtajajihvAroga-pittajajihvAroga-kaphajajihvArogalakShaNam (30) · Śloka 30

ஜிஹ்வாऽநிலேந ஸ்புடிதா ப்ரஸுப்தா பவேச்ச ஶாகச்சதநப்ரகாஶா | பித்தேந தஹ்யத்யுபசீயதே ச தீர்கைஃ ஸரக்தைரபி கண்டகைஶ்ச | கபேந குர்வீ பஹுலா சிதா ச மாஂஸோச்ச்ரயைஃ ஶால்மலிகண்டகாபைஃ ||௩௦|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஸம்ப்ரதி ஜிஹ்வாகதாநாஹ– ஜிஹ்வாऽநிலேநேத்யாதி| ஸ்புடிதேதி மநாக்விதீர்ணா| ப்ரஸுப்தேதி ஸுப்தேவ, ரஸஸ்யாநவபோதாத்| ஶாகச்சதநப்ரகாஶேதி ஶாகதருபத்ரவத் கண்டகாசிதேத்யர்தஃ; ஶாகோ மருஜத்ருமஃ| பைத்திககண்டகலக்ஷணே தஹ்யதீதி ஆத்மநேபதாநித்யத்வாத் ஸாது| அயஂ ச ரோகோ ஜாடீதி க்யாதஃ||௩௦||

Adhikarana alAsalakShaNam (31) · Śloka 31

ஜிஹ்வாதலே யஃ ஶ்வயதுஃ ப்ரகாடஃ ஸோऽலாஸஸஞ்ஜ்ஞஃ கபரக்தமூர்திஃ | ஜிஹ்வாஂ ஸ து ஸ்தம்பயதி ப்ரவத்தோ மூலே ச ஜிஹ்வா பஶமேதி பாகம் ||௩௧|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

அலாஸமாஹ– ஜிஹ்வேத்யாதி| ப்ரகாட இதி ப்ரகர்ஷேண காடோ தாருண இத்யர்தஃ| தேந ‘ஜிஹ்வாகதேஷ்வலாஸஸ்து’ இத்யாதிநா அலாஸஸ்யாஸாத்யதோக்தா ஸூச்யதே| கபரக்தமூர்திரிதி கபரக்தாப்யாஂ ஹேதுப்யாஂ லப்தமூர்திஃ| கபரக்தஜ இத்யர்தஃ| ஜிஹ்வாஸ்தம்பேந வாயுரப்யத்ர போத்தவ்யஃ, பஶபாகேந பித்தம், அதஸ்த்ரிதோஷஜோ ஜ்ஞேயஃ; அத ஏவாஸ்யாநுபக்ரமேணாஸாத்யத்வஂ, கபரக்தயோஸ்து ப்ராதாந்யேநாபிதாநம்| ‘அதோகதஃ’ இதி பாடாந்தரே ஜிஹ்வாயா அதோகதஃ||௩௧||

Adhikarana upajihvikAlakShaNam (32) · Śloka 32

ஜிஹ்வாக்ரரூபஃ ஶ்வயதுர்ஹி ஜிஹ்வாமுந்நம்ய ஜாதஃ கபரக்தமூலஃ | லாலாகரஃ கண்டுயுதஃ ஸசோஷஃ ஸா தூபஜிஹ்வா படிதா பிஷக்பிஃ ||௩௨|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

உபஜிஹ்விகாமாஹ– ஜிஹ்வாக்ரரூப இத்யாதி| ஸசோஷ இதி சோஷஃ ஸாக்ஷாதக்நிஸம்பந்தேநேவோபதாபஃ, சோஷஶ்சாத்ர ரக்தயோநிநா பித்தேந||௩௨||

Adhikarana kaNThashuNDIlakShaNam (33) · Śloka 33

ஶ்லேஷ்மாஸக்ப்யாஂ தாலுமூலே ப்ரவத்தோ தீர்கஃ ஶோதோ த்மாதபஸ்திப்ரகாஶஃ | தஷ்ணாகாஸஶ்வாஸகத்தஂ வதந்தி வ்யாதிஂ வைத்யாஃ கண்டஶுண்டீதி நாம்நா ||௩௩|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தாலுகதாநாஹ| கண்டஶுண்டீமாஹ– ஶ்லேஷ்மாஸக்ப்யாமித்யாதி| த்மாதபஸ்திப்ரகாஶ இதி வாயுபூரிதசர்மபுடதுல்யஃ||௩௩||

Adhikarana tuNDikerIlakShaNam (34) · Śloka 34

ஶோதஃ ஸ்தூலஸ்தோததாஹப்ரபாகீ ப்ராகுக்தாப்யாஂ துண்டிகேரீ மதா து |௩௪| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

துண்டிகேரீலக்ஷணமாஹ– ஶோத இத்யாதி| ப்ராகுக்தாப்யாமிதி ஶ்லேஷ்மாஸக்ப்யாம்| துண்டிகேரீ வநகார்பாஸீபலஂ, தத்துல்யஶோததயா துண்டிகேரீ| தோததாஹாப்யாமிஹ வாதபித்தாநுபந்தோ ஜ்ஞேயஃ|௩௪|–

Adhikarana adhruShalakShaNam (34) · Śloka 34

மதுஃ ஶோதோ லோஹிதஃ ஶோணிதோத்தோ ஜ்ஞேயோऽத்ருஷஃ ஸஜ்வரஸ்தீவ்ரருக் ச ||௩௪|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

அத்ருஷலக்ஷணமாஹ– மதுரித்யாதி| ஶோணிதோத்த இதி ரக்தஸமுத்தஃ||௩௪||

Adhikarana kacchapalakShaNam (35) · Śloka 35

கூர்மோந்நதோऽவேதநோऽஶீக்ரஜந்மா ரோகோ ஜ்ஞேயஃ கச்சபஃ ஶ்லேஷ்மணா து |௩௫| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கச்சபலக்ஷணமாஹ– கூர்மோந்நத இத்யாதி| அவேதந இத்யல்பவேதநஃ| அஶீக்ரஜந்மேதி சிரஜஃ|௩௫|–

Adhikarana tAlvarbuda-mAMsasa~gghAtalakShaNam (35) · Śloka 35

பத்மாகாரஂ தாலுமத்யே து ஶோதஂ வித்யாத்ரக்தாதர்புதஂ ப்ரோக்தலிங்கம் ||௩௫|| துஷ்டஂ மாஂஸஂ நீருஜஂ தாலுமத்யே கபாச்சூநஂ மாஂஸஸங்காதமாஹுஃ | (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

தால்வர்புதமாஹ– பத்மாகாரமித்யாதி| பத்மாகாரமிதி பத்மகர்ணிகாகாரம்| ததாச போஜஃ– “உபர்யேவ பவேந்நத்தோ யதா பத்மஸ்ய கர்ணிகா| பார்ஶ்வதஶ்சாங்குரைர்தீர்கைர்நாஸா சாப்யவஸீததி|| ஶ்லேஷ்மரக்தஸமுத்தாநஂ தத்தால்வர்புதஸஞ்ஜ்ஞிதம்||” இதி| ரக்தஜத்வால்லோஹிதம்| ப்ரோக்தலிங்கமிதி பூர்வோக்தரக்தார்புததுல்யலிங்கமித்யர்தஃ||௩௫||–

Adhikarana tAlupuppuTa-tAlushoSha-tAlupAkalakShaNam (36-37) · Śloka 37

நீருக் ஸ்தாயீ கோலமாத்ரஃ கபாத் ஸ்யாந்மேதோயுக்தாத் புப்புடஸ்தாலுதேஶே ||௩௬|| ஶோஷோऽத்யர்தஂ தீர்யதே சாபி தாலுஃ ஶ்வாஸஶ்சோக்ரஸ்தாலுஶோஷோऽநிலாச்ச | பித்தஂ குர்யாத் பாகமத்யர்தகோரஂ தாலுந்யேநஂ தாலுபாகஂ வதந்தி ||௩௭|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

புப்புடமாஹ– நீருகித்யாதி| புப்புடஸ்தாலுதேஶே இதி தாலுபுப்புடஃ| தாலுஶப்தோऽத்ர லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ| “தாலுஶோஷஸ்து பித்தாத்” இதி கேசித் படந்தி, பித்தஸ்யாபி ஶோஷகத்வாத்| கேசித்து வக்ஷ்யமாணஂ “பித்தஂ குர்யாத்” இதி பதமத்ராபி ஸம்பத்ய ஶ்வாஸஶ்சோக்ர இதி சகாரஂ பிந்நக்ரமேண யோஜயித்வா விபக்திவிபரிணாமஂ ச கத்வா பித்தஂ தாலுஶோஷஂ குர்யாதிதி வ்யாசக்ஷதே| கிந்த்வயஂ போஜேऽபி வாதாதேவ படிதஃ| யதுக்தம்– “தாலுஶோஷோ பவேத்வாதாத்” இத்யாதி||௩௬-௩௭||

Adhikarana rohiNIsamprAptiH (38) · Śloka 38

கலேऽநிலஃ பித்தகபௌ ச மூர்சிதௌ ப்ரதூஷ்ய மாஂஸஂ ச ததைவ ஶோணிதம் | கலோபஸஂரோதகரைஸ்ததாऽங்குரைர்நிஹந்த்யஸூந் வ்யாதிரியஂ ஹி ரோஹிணீ ||௩௮|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கண்டகதாஸ்து ரோஹிண்யாதயஃ ஸப்ததஶோச்யந்தே, தத்ர பஞ்சாநாஂ ரோஹிணீநாஂ ஸாமாந்யஸம்ப்ராப்திமாஹ– கலேऽநில இத்யாதி| ஸர்வரோஹிண்யஃ ஸந்நிபாதஜாஃ, உத்கர்ஷாத்வாதஜாதிவ்யபதேஶஃ| அந்யே து “பதக் ஸமஸ்தாஶ்ச ததைவ ஶோணிதஂ” இதி படித்வா ஸுஶ்ருதே ஏகதோஷஜத்வமப்யாஹுஃ| போஜேऽப்யுக்தம்– “ வாதபித்தகபா ரக்தமேகஶஃ ஸர்வஶோऽபி வா| கண்டஂ யதா நிஷேவந்தே” இத்யாதி| நிஹந்த்யஸூநித்யநேந யத்யபி ஸாமாந்யேநாஸாத்யத்வமுக்தஂ ததாऽபி ஸப்தாஹாதிநா பதக்தோஷத்ரயஜாநாமநுபக்ரமேணாஸாத்யத்வம், ஏவஂ ரக்தஜாயா அபி; ஸந்நிபாதஜாயாஸ்து ஜந்மநைவாஸாத்யத்வம்| ததுக்தஂ போஜேந– “தாலுஃ ஶுஷ்யதி கண்டஶ்ச வாதேநாயாம்யதே யதா| கண்டேऽஸ்யாந்நஂ ப்ரஸஜ்யேத ஸப்தாஹாத் ஸ ஜஹாத்யஸூந்|| உஷ்யதே சுஷ்யதே பித்தாத் தூப்யதே பரிதஹ்யதே| அங்காரைரிவ ஜஹ்யாத் ஸ ப்ராணாநாஶு சதுர்திநாத்||” இதி| “கபாதந்தர்பஹிஃ ஶோதஃ ஶ்வாஸஃ கண்டஶ்ச பாத்யதே| யஸ்ய ஸோऽஸூந் த்யஜேத்ரோகீ த்ர்யஹாத்ரோஹிணிபீடிதஃ|| லக்ஷணஂ பித்தரோஹிண்யா துல்யஂ ஶோணிதஜந்மநஃ| ஸர்வதோஷகதா யா து ஸர்வலிங்கஸமந்விதா|| அஸாத்யாஂ தாஂ விஜாநீயாத்ரோஹிணீஂ ஸந்நிபாதஜாம்| ஏஷா ஸத்யோ மாரயதி திஸ்ர ஆத்யாஃ க்ரியாஂ விநா||” இதி க்வசித்| போஜே “அந்யா ஸத்யோ மாரயதி” இதி பாடஃ, ததா ரக்தஜாயாமப்யஸாத்யத்வமாயாதி; கிந்த்வியஂ ஸாத்யைவ, யதுக்தம்– “லேக்யாஶ்சதஸ்ரோ ரோஹிண்யஃ” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௫) இதி| ததா– “ஸாத்யாநாஂ ரோஹிணீநாஂ து ஹிதஂ ஶோணிதமோக்ஷணம்|” (ஸு. சி. அ. ௨௨) இத்யநேந ரக்தஜாயா அபி சிகித்ஸோக்தா| கிஞ்ச கலகதேஷ்வேகைவ ரோஹிணீ ஸந்நிபாதஜா “ரோஹிணீ கலே” இத்யநேநாஸாத்யோக்தா| போஜே து “திஸ்ர ஆத்யாஃ க்ரியாஂ விநா” இத்யபிதாநஂ த்ரிதோஷஜத்வேந ப்ராதாந்யமபிப்ரேத்ய, கரநாதேऽபி ஸந்நிபாதஜாயா ஏவ ஸத்யோமாரகத்வமுக்தம்| யதாஹ– “ஸத்யஸ்த்ரிதோஷஜா ஹந்தி த்ர்யஹாச்ச்லேஷ்மஸமுத்பவா| பஞ்சாஹாத் பித்தஸம்பூதா, ஸப்தாஹாத் பவநோத்திதா||” இதி||௩௮||

Adhikarana vAtajAdibhedena rohiNIlakShaNAni (39-41) · Śloka 41

ஜிஹ்வாஸமந்தாத்பஶவேதநாஸ்து மாஂஸாங்குராஃ கண்டநிரோதிநோ யே | ஸா ரோஹிணீ வாதகதா ப்ரதிஷ்டா வாதாத்மகோபத்ரவகாடயுக்தா ||௩௯|| க்ஷிப்ரோத்கமா க்ஷிப்ரவிதாஹபாகா தீவ்ரஜ்வரா பித்தநிமித்தஜா து | ஸ்ரோதோவிரோதிந்யசலோத்கதா ச ஸ்திராங்குரா யா கபஸம்பவா ஸா ||௪௦|| கம்பீரபாகிந்யநிவார்யவீர்யா த்ரிதோஷலிங்கா த்ரிதயோத்திதா ச | ஸ்போடைஶ்சிதா பித்தஸமாநலிங்கா ஸாத்யா ப்ரதிஷ்டா ருதிராத்மிகா து ||௪௧|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

வாதஜாதிபேதேந ரோஹிணீலக்ஷணமாஹ– ஜிஹ்வேத்யாதி| ஜிஹ்வாஸமந்தாதிதி ஜிஹ்வாயாஃ ஸர்வத இத்யர்தஃ| வாதாத்மகோபத்ரவகாடயுக்தேதி வாதாத்மகா உபத்ரவாஃ கம்பவிநாமஸ்தம்பாதயஸ்தைரதிஶயமநுகதாஃ| த்ரிதோஷஜாயாமநிவார்யவீர்யேதி க்ரியயாऽபி ந நிவார்யஂ வீர்யமஸ்யாஃ, ஸத்யோமாரகத்வாதித்யர்தஃ| த்ரிதயோத்திதேதி தோஷத்ரயோத்திதா| பித்தலிங்காதிதேஶஸ்யாவ்யவஹிதத்வப்ரதீத்யர்தஂ பித்தரோஹிண்யநந்தரஂ ரக்தஜாயா வக்துமுசிதாயாஃ ஶேஷேऽபிதாநமிதரரோஹிண்யபேக்ஷயா ஸுகஸாத்யத்வக்யாபநார்தமிதி கேசித்||௩௯-௪௧||

Adhikarana kaNThashAlUkalakShaNam (42) · Śloka 42

கோலாஸ்திமாத்ரஃ கபஸம்பவோ யோ க்ரந்திர்கலே கண்டகஶூகபூதஃ | கரஃ ஸ்திரஃ ஶஸ்த்ரநிபாதஸாத்யஸ்தஂ கண்டஶாலூகமிதி ப்ருவந்தி ||௪௨|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கண்டஶாலூகலக்ஷணமாஹ– கோலேத்யாதி| கண்டகஶூகபூத இதி கண்டகவத் ஶூகவச்ச வேதநாஜநகஃ, பூதஶப்தஃ உபமாநார்தே; கிஂவா கண்டகோபலக்ஷிதஃ ஶூகோ ஜலஶூகஃ, ஸ இவ பூதோ ஜாதஃ| கடிநகுடகதயா ஶாலூகஸமத்வேந கண்டஶாலூகம்| ஶாலூகஂ ஜலோத்பலகந்தம்||௪௨||

Adhikarana adhijihvikAlakShaNam (43) · Śloka 43

ஜிஹ்வாக்ரரூபஃ ஶ்வயதுஃ கபாத்து ஜிஹ்வோபரிஷ்டாதபி ரக்தமிஶ்ராத் | ஜ்ஞேயோऽதிஜிஹ்வஃ கலு ரோக ஏஷ விவர்ஜயேதாகதபாகமேநம் ||௪௩|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

அதிஜிஹ்விகாமாஹ– ஜிஹ்வாக்ரரூப இத்யாதி| ஜிஹ்வோபரிஷ்டாதித்யநேந ஜிஹ்வாதலஜாதாமுபஜிஹ்வாஂ வ்யாவர்தயதி| அபி ரக்தமிஶ்ராதிதி ந கேவலாத் கபாத்பவதி, கிந்து ரக்தமிஶ்ராதேவ கபாதித்யர்தஃ| அப்யவதாரணே| ஆகதபாகத்வேந பித்தமப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யம்||௪௩||

Adhikarana valayalakShaNam (44) · Śloka 44

பலாஶ ஏவாயதமுந்நதஂ ச ஶோதஂ கரோத்யந்நகதிஂ நிவார்ய | தஂ ஸர்வதைவாப்ரதிவார்யவீர்யஂ விவர்ஜநீயஂ வலயஂ வதந்தி ||௪௪|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

வலயமாஹ– பலாஶ ஏவேத்யாதி| பலாஶஃ கபஃ| அந்நகதிமிதி அந்நஸ்ய கதிர்யேந ஸ்ரோதஸா ஸோऽந்நகதிஃ அந்நவஹமார்கஃ, அந்நஸ்ய ப்ரவேஶோ வா| கபஜோऽப்யயஂ ப்ரபாவாதஸாத்யஃ||௪௪||

Adhikarana balAsalakShaNam (45) · Śloka 45

கலே து ஶோதஂ குருதஃ ப்ரவத்தௌ ஶ்லேஷ்மாநிலௌ ஶ்வாஸருஜோபபந்நம் | மர்மச்சிதஂ துஸ்தரமேநமாஹுர்பலாஶஸஞ்ஜ்ஞஂ நிபுணா விகாரம் ||௪௫|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

பலாஶலிங்கமாஹ– கல இத்யாதி| மர்மச்சிதமிதி ப்ராணாயதநஹதயமர்மச்சிதம்||௪௫||

Adhikarana ekavRundalakShaNam (46) · Śloka 46

வத்தோந்நதோऽந்தஃ ஶ்வயதுஃ ஸதாஹஃ ஸகண்டுரோऽபாக்யமதுர்குருஶ்ச | நாம்நைகவந்தஃ பரிகீர்திதோऽஸௌ வ்யாதிர்பலாஶக்ஷதஜப்ரஸூதஃ ||௪௬|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஏகவந்தமாஹ– வத்தோந்நத இத்யாதி| அந்தஃஶ்வயதுரிதி கலஸ்யாந்தர்மத்யே| ஸதாஹ இதி மந்ததாஹஃ, ஸஹஶப்த ஈஷதர்தே| அபாக்யமதுரிதி அபாகீ ஈஷத்பாகீ, அமதுரீஷந்மதுஃ; அந்யே ‘ அபாகமதுஃ’ இதி படந்தி, அபாகஶ்சாஸௌ மதுஶ்சேதி அபாகமதுஃ| பலாஶக்ஷதஜப்ரஸூத இதி கபரக்தபவ இத்யர்தஃ||௪௬||

Adhikarana vRundalakShaNam (47) · Śloka 47

ஸமுந்நதஂ வத்தமமந்ததாஹஂ தீவ்ரஜ்வரஂ வந்தமுதாஹரந்தி | தச்சாபி பித்தக்ஷதஜப்ரகோபாஜ்ஜ்ஞேயஂ ஸதோதஂ பவநாத்மகஂ து ||௪௭|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

வந்தமாஹ– ஸமுந்நதமித்யாதி| வந்தமேவ பவநாநுவித்தஂ ஸதோதஂ ஸ்யாத்| நநு, ஸப்ததஶ கண்டகதா உக்தாஃ; உக்தஂ ஹி– “ஸப்ததஶாமயாஃ கண்டே” இதி, வந்தேந ஸஹாஷ்டாதஶ ஸ்யுஃ? உச்யதே– ஏகவந்தஸ்யாவஸ்தாவிஶேஷ ஏவ வந்தஃ, துல்யஸ்தாநாகதிதோ ந ஸங்க்யாதிரேகஃ; யத்யப்யேகவந்தஃ கபரக்தஜஃ, வந்தஸ்து பித்தரக்தஜஃ படிதஃ, ததா வந்தஸ்யைவ ஸதோதத்வேந வாதாத்மகத்வமுக்தஂ, ததாऽப்யேகவந்தஸ்யாவஸ்தாவிஶேஷத்வேந வந்தஃ ஸங்கச்சத ஏவ; யதா காமலாயாஂ தத்பிந்நஹேதுலக்ஷணஸ்யாபி ஹலீமகஸ்ய ஸங்க்ரஹஃ, யதா வாதமதாத்யயேந த்வஂஸகவிக்ஷேபகயோரத்யந்தாபேதேऽபி ஸ ஏவ ஸ்யாந்ந புநஸ்தேந ஸங்க்ரஹஃ; போஜேऽப்யயமேகவந்தஜ ஏவ படிதஃ| யதாஹ– “ஶ்லேஷ்மரக்தஸமுத்தாநமேகவந்தஂ விபாவயேத்| துல்யஸ்தாநாகதிர்வந்தோ வந்தஜோ ரக்தபித்தஜஃ||” இதி| வந்தஜ இத்யேகவந்தஜஃ| கதாதரஸ்து காரணபேதாத் தர்மபேதாச்ச உத்பந்நத்வேந சைககார்யகாரணயோரபேதப்ரஸங்கமபிதாய வந்தஶப்தஂ சந்தோऽநுரோதாதாதிலோபாதேகவந்த ஏவ வர்ணயதி, ததாச ஸதி ஸமுந்நதமித்யாதிநா பித்தாநுபந்தஸஹிதபஹுலரக்தகதைகவந்தஸ்ய லக்ஷணமுச்யதே, ஸதோதஂ பவநாத்மகஂ சேத்யநேந ச வாதாநுபந்தைகவந்தலக்ஷணமிதி வ்யாக்யேயம்| பரந்து வந்தஜோ வந்த இதி போஜவசநேநாஸங்கதமிதஂ வ்யாக்யாநம்||௪௭||

Adhikarana shataghnIlakShaNam (48) · Śloka 48

வர்திர்கநா கண்டநிரோதிநீ யா சிதாऽதிமாத்ரஂ பிஶிதப்ரரோஹைஃ | அநேகருக் ப்ராணஹரீ த்ரிதோஷாஜ்ஜ்ஞேயா ஶதக்நீ ச ஶதக்நிரூபா ||௪௮|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஶதக்நீலக்ஷணமாஹ– வர்திரித்யாதி| அநேகருகிதி வாதபித்தகபஜதோததாஹகண்ட்வாதிவேதநாந்விதேத்யர்தஃ| ஶதக்நிரூபேதி அயஃகண்டகாச்சந்நா மஹதீ ஶிலா ஶதக்நீ, தத்துல்யா| ப்ராணஹரீத்யஸாத்யா| போஜேऽப்யுக்தம்– “ஶங்குநேவ கலே வித்தா ஶதக்ந்யேஷா ந ஸித்யதி|” இதி||௪௮||

Adhikarana galAyulakShaNam (49) · Śloka 49

க்ரந்திர்கலே த்வாமலகாஸ்திமாத்ரஃ ஸ்திரோऽதிருக்யஃ கபரக்தமூர்திஃ | ஸஂலக்ஷ்யதே ஸக்தமிவாஶநஂ ச ஸ ஶஸ்த்ரஸாத்யஸ்து கலாயுஸஞ்ஜ்ஞஃ ||௪௯|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கலாயுலக்ஷணமாஹ– க்ரந்திரித்யாதி| கபரக்தமூர்திரிதி கபரக்தஜஃ| ஸக்தமிவேதி லக்நமிவ| அஶநஂ புக்தம்||௪௯||

Adhikarana galavidradhilakShaNam (50) · Śloka 50

ஸர்வஂ கலஂ வ்யாப்ய ஸமுத்திதோ யஃ ஶோதோ ருஜஃ ஸந்தி ச யத்ர ஸர்வாஃ | ஸ ஸர்வதோஷைர்கலவித்ரதிஸ்து தஸ்யைவ துல்யஃ கலு ஸர்வஜஸ்ய ||௫௦|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கலவித்ரதிலிங்கமாஹ– ஸர்வமித்யாதி| தஸ்யைவ துல்யஃ கலு ஸர்வஜஸ்யேதி ப்ராகுக்தஸ்ய வித்ரதேஃ ஸந்நிபாதஜஸ்ய துல்ய இத்யர்தஃ| ஸ ச ஸ்தாநப்ரபாவேண ஸந்நிபாதஜ ஏவ, சிகித்ஸாபேதார்தஂ ச புநஃ படிதஃ||௫௦||

Adhikarana galaughalakShaNam (51) · Śloka 51

ஶோதோ மஹாநந்நஜலாவரோதீ தீவ்ரஜ்வரோ வாயுகதேர்நிஹந்தா | கபேந ஜாதோ ருதிராந்விதேந கலே கலௌகஃ பரிகீர்த்யதே து ||௫௧|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

கலௌகலக்ஷணமாஹ– ஶோத இத்யாதி| வாயுகதேர்நிஹந்தேதி அதிமஹத்த்வாதுதாநவாயுகதிரோதக இத்யர்தஃ||௫௧||

Adhikarana svaraghnalakShaNam (52) · Śloka 52

யஸ்தாம்யமாநஃ ஶ்வஸிதி ப்ரஸக்தஂ பிந்நஸ்வரஃ ஶுஷ்கவிமுக்தகண்டஃ | கபோபதிக்தேஷ்வநிலாயநேஷு ஜ்ஞேயஃ ஸ ரோகஃ ஶ்வஸநாத் ஸ்வரக்நஃ ||௫௨|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஸ்வரக்நலக்ஷணமாஹ– ய இத்யாதி| தாம்யமாந இதி மூர்சாஂ கச்சந், அதவா தமஃ பஶ்யந்| ஶ்வஸிதி ப்ரஸக்தமிதி நிரந்தரஂ ஶ்வஸிதி| ஶுஷ்கவிமுக்தகண்ட இதி ஶுஷ்கோ நீரஸோ விமுக்தஶ்சாஸ்வாதீநஃ கண்டோ யஸ்ய ஸ ததா| அஸ்வாதீநதா ச கிமபி கிலிதுமஶக்யதயா போத்தவ்யா| அநிலாயநேஷ்விதி அநிலமார்கேஷு கபருத்தேஷு ஸத்ஸு, வாயுகதஸ்ரோதஸோர்த்வித்வேऽபி பஹுவசநஂ ப்ரதாநபஹுத்வாத்| ஶ்வஸநாதிதி வாதாத்||௫௨||

Adhikarana mAMsatAnalakShaNam (53) · Śloka 53

ப்ரதாநவாந் யஃ ஶ்வயதுஃ ஸுகஷ்டோ கலோபரோதஂ குருதே க்ரமேண | ஸ மாஂஸதாநஃ கதிதோऽவலம்பீ ப்ராணப்ரணுத் ஸர்வகதோ விகாரஃ ||௫௩|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

மாஂஸதாநலிங்கமாஹ– ப்ரதாநவாநித்யாதி| ப்ரதாநவாநிதி விஸ்தாரவாந்| ஸுகஷ்ட இதி மஹாதுஃகப்ரதாயீ; ந து கச்ச்ரஸாத்யஃ, ப்ராணப்ரணுதிதி வசநாத்; அதவா பாகதஃ கஷ்டஸாத்யஃ, ஸமஸ்தகலோபரோதே து ப்ராணப்ரணுத்| ‘ஸ மாஂஸதாநஃ கதிதோऽவலம்பீ’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ஸ மாஂஸதாநேதி பிபர்தி ஸஞ்ஜ்ஞாம்’ இதி பாடாந்தரே மாஂஸதாநேத்யத்ர இதிஶப்தேந ப்ராதிபதிகார்தஸ்யோக்தத்வாத்விபக்த்யபாவஃ| ‘பிபர்தி ஸஞ்ஜ்ஞாம்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘நிருணத்தி சேஷ்டாம்’ இதி கார்திகஃ| அஸ்மிந் வ்யாக்யாநே ‘ஸ மாஂஸதாந’ இத்யஸ்யாநந்தரஂ ‘க்யாத’ இதி த்ரஷ்டவ்யம்||௫௩||

Adhikarana vidArIlakShaNam (54) · Śloka 54

ஸதாஹதோதஂ ஶ்வயதுஂ ஸுதாம்ரமந்தர்கலே பூதிவிஶீர்ணமாஂஸம் | பித்தேந வித்யாத்வதநே விதாரீஂ பார்ஶ்வே விஶேஷாத் ஸ து யேந ஶேதே ||௫௪|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

விதாரீலக்ஷணமாஹ– ஸதாஹதோதமித்யாதி| வதந இதி ஸ்வரூபபரமிதம், அந்தர்கல இத்யநேநைவ வதநஶப்தஸ்ய லப்தத்வாத்| பார்ஶ்வே விஶேஷாத் ஸ து யேந ஶேதே இதி ஸ புருஷோ யேந பார்ஶ்வேந விஶேஷாத்பாஹுல்யேந ஶேதே தஸ்மிந்நேவ பார்ஶ்வே விதாரீ பவதீத்யர்தஃ| விஶேஷக்ரஹணாதந்யஸ்மிந் பார்ஶ்வேऽபி ஸம்பவோऽஸ்யாஃ| விதாரீஸஞ்ஜ்ஞா ச மாஂஸவிதாரணேந| போஜேऽப்யுக்தம்– “பித்தேந ஜாதோ வதநே விகாரஃ பார்ஶ்வே விஶேஷாத் ஸ து யேந ஶேதே| ஸ்நாயுப்ரதாநப்ரபவோ விஶேஷாத்தாஹப்ரபாகப்ரசுரோ விதாரீ||” இதி||௫௪||

Adhikarana vAtajasarvasara(mukhapAka)-pittajasarvasara(mukhapAka)– kaphajasarvasara(mukhapAka)lakShaNam (55) · Śloka 55

ஸ்போடைஃ ஸதோதைர்வதநஂ ஸமந்தாத்யஸ்யாசிதஂ ஸர்வஸரஃ ஸ வாதாத் | ரக்தைஃ ஸதாஹைஸ்தநுபிஃ ஸபீதைர்யஸ்யாசிதஂ சாபி ஸ பித்தகோபாத் | அவேதநைஃ கண்டுயுதைஃ ஸவர்ணைர்யஸ்யாசிதஂ சாபி ஸ வை கபேந ||௫௫|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஸர்வஸராஸ்த்ரயோऽபிதீயந்தே– ஸ்போடைரித்யாதிநா| முககதோஷ்டாதிஸப்தஸ்தாநவ்யாபகதயா ஸர்வஸரத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ஸ்போடைரிதி வதநமிதி ச உத்தரத்ர ஸம்பந்தநீயம்| ஆசிதஂ வ்யாப்தம்| ஸர்வஸரா முகபாகா உச்யந்தே| கேசித்விதேஹக்தரக்தஜஸர்வஸரலக்ஷணஂ படந்தி| யதா– “ரக்தேந பித்தோதித ஏவ சாபி கைஶ்சித் ப்ரதிஷ்டோ முகபாகஸஞ்ஜ்ஞஃ|” இதி| அயஂ ச பைத்திக ஏவாந்தர்பூத இதி நேஹ தர்ஶித இதி||௫௫||

Adhikarana oShThaprakopAdiShvasAdhyAH (56-59) · Śloka 59

ஓஷ்டப்ரகோபே வர்ஜ்யாஃ ஸ்யுர்மாஂஸரக்தத்ரிதோஷஜாஃ | தந்தமூலேஷு வர்ஜ்யௌ ச த்ரிலிங்ககதிஶௌஷிரௌ ||௫௬|| தந்தேஷு ச ந ஸித்யந்தி ஶ்யாவதாலநபஞ்ஜநாஃ | ஜிஹ்வாரோகே பலாஶஸ்து தாலவ்யேஷ்வர்புதஂ ததா ||௫௭|| ஸ்வரக்நோ வலயோ வந்தோ பலாஶஶ்ச விதாரிகா | கலௌகோ மாஂஸதாநஶ்ச ஶதக்நீ ரோஹிணீ கலே ||௫௮|| அஸாத்யாஃ கீர்திதா ஹ்யேதே ரோகா நவ தஶைவ து | தேஷு சாபி க்ரியாஂ வைத்யஃ ப்ரத்யாக்யாய ஸமாசரேத் ||௫௯|| (ஸு. நி. அ. ௧௬) |

ஓஷ்டப்ரகோபாதிஷ்வஸாத்யாநாஹ– ஓஷ்டப்ரகோபே வர்ஜ்யாஃ ஸ்யுரித்யாதி| த்ரிலிங்ககதிஶௌஷிராவிதி த்ரிதோஷஜநாடீ த்ரிதோஷஜஶ்ச மஹாஶௌஷிரோऽஸாத்யஃ| ரோஹிணீ கல இதி த்ரிதோஷஜா ரோஹிணீ||௫௬-௫௯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே முகரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௫௬||

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ முகரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௬||