17. mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānam

Adhikarana mUrchAyA nidAnaM samprAptishca (1-5) · Śloka 5

અથ મૂર્છા-ભ્રમ-નિદ્રા-તન્દ્રા-સન્ન્યાસનિદાનમ્ | ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ | વેગાઘાતાદભિઘાતાદ્ધીનસત્ત્વસ્ય વા પુનઃ ||૧|| કરણાયતનેષૂગ્રા બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ | નિવિશન્તે યદા દોષાસ્તદા મૂર્છન્તિ માનવાઃ ||૨|| સઞ્જ્ઞાવહાસુ નાડીષુ પિહિતાસ્વનિલાદિભિઃ | તમોઽભ્યુપૈતિ સહસા સુખદુઃખવ્યપોહકૃત્ ||૩|| સુખદુઃખવ્યપોહાચ્ચ નરઃ પતતિ કાષ્ઠવત્ | મોહો મૂર્છેતિ તામાહુઃ ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા ||૪|| વાતાદિભિઃ શોણિતેન મદ્યેન ચ વિષેણ ચ | ષટ્સ્વપ્યેતાસુ પિત્તં તુ પ્રભુત્વેનાવતિષ્ઠતે ||૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૬) |

તૃષ્ણાયાં મોહો ભવતીતિ તૃષ્ણાનન્તરં મૂર્છા, ઉક્તં હિ– ‘તૃષિતો મોહમાયાતિ’ ઇતિ| નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| બહુદોષસ્યેતિ વિપુલદોષસ્ય, ન ત્વનેકદોષસ્ય; તથા સત્યેકદોષજાયાઃ સમ્પ્રાપ્તિર્નોક્તા સ્યાત્| વેગાઘાતાત્ મલાદિવેગધારણાત્| અભિઘાતાલ્લગુડાદેઃ| હીનસત્ત્વસ્ય હીનસત્ત્વગુણસ્ય| કરણં મનઃ, તસ્યાયતનાનિ બાહ્યાનિ ચક્ષુરાદીનિ, આભ્યન્તરાણિ મનોવહાનિ સ્રોતાંસિ, યૈરાગત્ય મનશ્ચક્ષુરાદીન્યધિતિષ્ઠતિ; અથવા બાહ્યાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ, આભ્યન્તરાણિ ધીન્દ્રિયાણિ; તેષુ યદા ઉગ્રા દોષા નિવિશન્તે તદા મૂર્છન્તીતિ યોજ્યમ્| પુનઃ કયા સમ્પ્રાપ્ત્યા ઇત્યત આહ– સઞ્જ્ઞાવહાસ્વિત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાવહનાડીશબ્દેન સિરાધમનીસ્રોતસાં ગ્રહણમિત્યાહુઃ, યતસ્તૈર્મન ઇન્દ્રિયદેશં પ્રાપ્નોતિ| પિહિતાસુ આવૃતાસુ| તમો મનોગુણોઽજ્ઞાનહેતુઃ, અભ્યુપૈતિ વર્ધતે, સહસા ઝટિતિ| અન્યેષુ તમોબહુલેષુ રોગેષુ મદાત્યયાદિષુ સત્ત્વરજસી ન તથા લીયેતે, યથા મૂર્છાયામિત્યત આહ– સુખદુઃખવ્યપોહકૃદિતિ| સુખદુઃખયોરસંવિત્તિકરમ્| એતત્તુ પ્રાયિકત્વેનોક્તં, (ત્રિવિધં જ્ઞાનં ભવતિ હેયોપાદેયોપેક્ષણીયભેદાત્,) તેનોપેક્ષણીયજ્ઞાનાભાવોઽપિ જ્ઞેયઃ| વ્યવહારાર્થં તત્પર્યાયામાહ– મોહો મૂર્છેતિ| વાતાદિભિસ્તિસ્રઃ, શોણિતમદ્યવિષૈશ્ચ તિસ્રઃ, એવં ષટ્| પ્રભુત્વેનેતિ વ્યાપકત્વેન, તેન વાતજાદિષ્વપિ જ્વરવદ્રોગમહિમ્નાઽવશ્યં પિત્તસમ્બન્ધઃ, અત એવ વક્ષ્યતિ– “મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયા” ઇતિ, ચિકિત્સાયાં ચ શીતક્રિયાવિધાનમિતિ||૧-૫||

Adhikarana mUrchApUrvarUpam (6) · Śloka 6

હૃત્પીડા જૃમ્ભણં ગ્લાનિઃ સઞ્જ્ઞાદૌર્બલ્યમેવ ચ | સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણિ, યથાસ્વં તા વિભાવયેત્ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૬) |

તસ્યાઃ પૂર્વરૂપમાહ– હૃત્પીડેત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાદૌર્બલ્યમસમ્યગ્જ્ઞાનતા| સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણીતિ છેદઃ| યથાસ્વં વિભાવયેદિતિ તાઃ મૂર્છાઃ વાતાદિભેદેન જાનીયાત્ વ્યક્તરૂપાવસ્થાયાં, નતુ પૂર્વરૂપાવસ્થાયામિતિ જેજ્જટઃ||૬||

Adhikarana vAtajamUrchAyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

નીલં વા યદિ વા કૃષ્ણમાકાશમથવાઽરુણમ્ | પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે ||૭|| વેપથુશ્ચાઙ્ગમર્દશ્ચ પ્રપીડા હૃદયસ્ય ચ | કાર્શ્યં શ્યાવાઽરુણા છાયા મૂર્છાયે વાતસમ્ભવે ||૮|| (ચ. સૂ. અ. ૨૪) |

તા એવાહ (વાતજામાહ)– નીલમિત્યાદિ| નીલં સ્નિગ્ધકૃષ્ણં, કૃષ્ણં રૂક્ષકૃષ્ણમ્, અરુણમીષલ્લોહિતમ્| તમઃ પ્રવિશત્યન્ધકારમિવ પ્રવિશતિ મૂર્છતીત્યર્થઃ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યત ઇતિ વાયોઃ શીઘ્રકારિત્વાત્| કાર્શ્યં શ્યાવાઽરુણા છાયા, ‘ગાત્રે’ ઇતિ શેષઃ| મૂર્છાયશબ્દો મૂર્છાપર્યાયઃ||૭-૮||

Adhikarana pittajamUrchAyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

રક્તં હરિતવર્ણં વા વિયત્ પીતમથાપિ વા | પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ સસ્વેદશ્ચ પ્રબુધ્યતે ||૯|| (સપિપાસઃ સસન્તાપો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ) | જાતમાત્રે પતતિ ચ શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યતે | સમ્ભિન્નવર્ચાઃ પીતાભો મૂર્છાયે પિત્તસમ્ભવે ||૧૦|| (ચ. સૂ. અ. ૨૪) |

પિત્તજમૂર્છાયમાહ– રક્તમિત્યાદિ| વિયદાકાશમ્| અત્ર “સપિપાસઃ સસન્તાપો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ|” ઇતિ ક્વચિદધિકઃ પાઠ||૯-૧૦||

Adhikarana kaphajamUrchAyalakShaNam (11-12) · Śloka 12

મેઘસઙ્કાશમાકાશમાવૃતં વા તમોઘનૈઃ | પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશતિ ચિરાચ્ચ પ્રતિબુધ્યતે ||૧૧|| ગુરુભિઃ પ્રાવૃતૈરઙ્ગૈર્યથૈવાર્દ્રેણ ચર્મણા | સપ્રસેકઃ સહૃલ્લાસો મૂર્છાયે કફસમ્ભવે ||૧૨|| (ચ. સૂ. અ. ૨૪) |

કફજમૂર્છાયમાહ– મેઘેત્યાદિ| તમોઘનૈરિતિ તમોભિર્ઘનૈશ્ચ; તમોઽન્ધકારઃ, ઘનોઽત્ર મેઘવાચી||૧૧-૧૨||

Adhikarana sAnnipAtikamUrchAyalakShaNam (13) · Śloka 13

સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાદપસ્માર ઇવાગતઃ | સ જન્તું પાતયત્યાશુ વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ ||૧૩|| (ચ. સૂ. અ. ૨૪) |

સાન્નિપાતિકમાહ– સર્વેત્યાદિ| નનુ, સર્વાકૃતિરિતિ વિરુદ્ધમ્, ઉદ્દેશે “ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા” ઇત્યભિહિતત્વાત્; સન્નિપાતજયા સહ સપ્ત પ્રસજ્યેરન્? ઉચ્યતે– ઉદ્દેશઃ સુશ્રુતગ્રન્થેન, ચરકગ્રન્થેન ચ વિવરણમ્| ચરકે હ્યેકજાસ્તિસ્રસ્ત્રિદોષજા ચૈકેતિ ચતસ્રઃ પઠ્યન્તે| યદુક્તમષ્ટોદરીય– “ચત્વારો મૂર્છાયા ઇતિ અપસ્મારૈર્વ્યાખ્યાતાઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ| રક્તમદ્યવિષજાનાં યથાદોષમેતાસ્વન્તર્ભાવઃ; સુશ્રુતે ચૈતા રક્તાદિજા લક્ષણચિકિત્સાભેદખ્યાપનાર્થં સાક્ષાત્ પઠિતાઃ, ત્રિદોષજાયાઃ દોષજાસ્વન્તર્ભાવઃ ઇત્યભિપ્રાયેણ ભેદ આચાર્યયોઃ; સઙ્ગ્રહે ચાત્ર સર્વતન્ત્રસ્વીકારાદુભયમપિ લિખિતમિત્યદોષઃ| અપસ્માર ઇવેતિ યથાઽપસ્મારી મહતાઽભિઘાતેન પતતિ ચિરેણ પ્રતિબુધ્યતે| અપસ્મારે ફેનવામિત્વદન્તઘટ્ટનાક્ષિવૈકૃતાદિકમધિકમિતિ ભેદઃ| બીભત્સચેષ્ટિતૈરિતિ ફેનવામિત્વાદિભિરેવ||૧૩||

Adhikarana raktajamUrchAyasamprAptiH (14) · Śloka 14

પૃથિવ્યાપસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધસ્તદન્વયઃ | તસ્માદ્રક્તસ્ય ગન્ધેન મૂર્છન્તિ ભુવિમાનવાઃ ||૧૪|| દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતિ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૬) |

રક્તજમૂર્છાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– પૃથિવ્યાપ ઇત્યાદિ| પૃથિવી આપશ્ચ એતદ્દ્વયં તમોરૂપં તમોબહુલમ્, ઉક્તં હિ– “તમોબહુલા પૃથિવી, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ|” (સુ. શા. અ. ૧) ઇતિ| ‘પૃથિવ્યમ્ભ’ ઇતિ પાઠે અયમેવાર્થઃ| તદન્વયઃ પૃથિવ્યમ્ભોઽન્વયઃ; ‘તન્મયઃ’ ઇતિ પાઠે પૃથિવીજલમયઃ, પ્રકૃતિવિકારભાવે મયટ્| તસ્માદિતિ યસ્માત્ પૃથિવ્યાપસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધશ્ચ તદન્વયઃ, મૂર્છા ચ તમઃપ્રાયા, તસ્માદિત્યર્થઃ| ભુવિમાનવાઃ ઇતિ પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ શરીરસ્યોદ્ભૂતભૂમિગુણા યે તે ભુવિમાનવાઃ પાર્થિવાઃ, તામસા ઇત્યર્થઃ; નતુ રાજસાઃ, સાત્ત્વિકા વા| નનુ ચમ્પકાદિગન્ધેનાપિ મૂર્છા પ્રસજ્યેત? તત્રાપિ ગન્ધસ્ય પાર્થિવત્વાત્ પૃથિવ્યાશ્ચ તમોરૂપત્વાદિત્યત આહ– દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યાદિ| રક્તસ્યાયં સ્વભાવઃ, તેન તદ્ગત એવ ગન્ધો મૂર્છયતીતિ| સ્વભાવમેવ દ્રઢયતિ– દૃષ્ટ્વા યદભિમુહ્યતીતિ| ‘યચ્ચ દૃષ્ટ્વાઽપિ મુહ્યતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| અન્યે તુ ગન્ધાસમ્બન્ધેઽપિ દર્શનમાત્રાન્મૂર્છોપલમ્ભાદનૈકાન્તિકત્વં ગન્ધસ્ય મન્યમાનાઃ સ્વભાવમેવ હેત્વન્તરમાહુઃ; એતેન ગન્ધસ્ય પ્રાયિકત્વમુક્તમ્| અન્યે તુ ગન્ધસ્ય હેતુત્વમપાસ્ય દર્શનસ્યૈવ હેતુત્વં મન્યન્તેઃ; તન્ન, યદાહ ભોજઃ– “સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિર્ભવતિ ગૂઢોચ્છ્વાસસ્તથૈવ ચ દર્શનાદસૃજસ્તજ્જાદ્ગન્ધાચ્ચૈવ પ્રમુહ્યતિ||” ઇતિ| “પૃથિવ્યા યત્તમોરૂપમ્ ઇતિ” પાઠાન્તરં સુગમમ્| “પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધેન તત્ત્રયમ્|” ઇતિ પાઠાન્તરસ્ય જેજ્જટલિખિતસ્યાયમર્થઃ– રક્તગન્ધેન તુ યદુક્તમવ્યભિચરિતં પ્રકૃતિવિકારયોસ્તાદર્થ્યાત્ કિં તત્ત્રયમિત્યત ઉક્તમ્– પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપમિતિ; પૃથિવ્યમ્ભસ્તમસાં રૂપમિત્યર્થઃ, શેષં પૂર્વવત્| દૃષ્ટ્વેતિ રક્તમિતિ શેષઃ||૧૪||

Adhikarana viShajamUrchAyasya madyajamUrchAyasya ca samprAptiH (15) · Śloka 15

ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ ||૧૫|| ત એવ તસ્માત્તાભ્યાં તુ મોહૌ સ્યાતાં યથેરિતૌ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૬) |

વિષમદ્યજે પ્રાહ– ગુણા ઇત્યાદિ| ગુણા દશ; યદુક્તં દૃઢબલેન– “લઘુ રૂક્ષમાશુ વિશદં વ્યવાયિ તીક્ષ્ણં વિકાશિ સૂક્ષ્મં ચ| ઉષ્ણમનિર્દેશ્યરસં દશગુણમુક્તં વિષં તજ્જ્ઞૈઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૩) ઇતિ| તે તૈલાદૌ વ્યસ્તાસ્તીવ્રાઃ સન્તિ, વિષમદ્યયોસ્તુ તીવ્રતરાઃ, અતસ્તૈલાદિભિર્ન મોહઃ, કિન્તુ વિષમદ્યાભ્યામિતિ| ત એવેતિ ગુણા લઘુત્વાદયઃ| યથેરિતાવિતિ વિષજો મોહો ન સ્વયં નિવર્તતે વિષસ્યાપાકિત્વાત્, મદ્યજસ્તુ મદ્યપરિણામાદેવ શામ્યતિ, અયં ચ ભેદો વિષમદ્યયોઃ પ્રભાવાત્| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ સન્નિપાતપ્રકોપણાઃ| ત એવ મદ્યે દૃશ્યન્તે વિષે તુ બલવત્તરાઃ||” ઇતિ||૧૫||

Adhikarana raktajAdimUrchAtrayasya rUpANi (16-18) · Śloka 18

સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિસ્ત્વસૃજા ગૂઢોચ્છ્વાસશ્ચ મૂર્છિતઃ ||૧૬|| મદ્યેન વિલપંશ્છેતે નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસઃ | ગાત્રાણિ વિક્ષિપન્ ભૂમૌ જરાં યાવન્ન યાતિ તત્ ||૧૭|| વેપથુસ્વપ્નતૃષ્ણાઃ સ્યુસ્તમશ્ચ વિષમૂર્છિતે | વેદિતવ્યં તીવ્રતરં યથાસ્વં વિષલક્ષણૈઃ ||૧૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૬) |

રક્તજાદિમૂર્છાત્રયસ્ય રૂપાણ્યાહ– સ્તબ્ધાઙ્ગેત્યાદિ મૂર્છિત ઇત્યન્તં રક્તજાયાઃ ગૂઢોચ્છ્વાસશ્ચાસ્પષ્ટોચ્છ્વાસઃ| ‘મૂઢ’ ઇતિ પાઠે સન્નિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ઇતિ જેજ્જટઃ| મદ્યેનેત્યાદિ તદિત્યન્તં મદ્યજાયાઃ| ‘નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસ’ ઇત્યત્ર નિષ્ટલન્ ભ્રાન્તમાનસઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે નિષ્ટનન્ શબ્દં કુર્વન્| વેપથ્વાદિના વિષજાયાઃ| યથાસ્વં વિષલક્ષણૈરિતિ વિષસ્ય મૂલપત્રક્ષીરાદિભેદેન પ્રાતિસ્વિકં યલ્લક્ષણમુક્તં સૌશ્રુતકલ્પસ્થાન (સુ. ક. અ. ૨) તલ્લક્ષણયુક્તા મૂર્છા ભવતીત્યર્થઃ||૧૬-૧૮||

Adhikarana mUrchAbhramatandrAnidrAdInAM parasparaM bhedaH, bhramalakShaNaM ca (19) · Śloka 19

મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયા રજઃપિત્તાનિલાદ્ભ્રમઃ | તમોવાતકફાત્તન્દ્રા નિદ્રા શ્લેષ્મતમોભવા ||૧૯|| (સુ. શા. અ. ૪) | (ચક્રવદ્ભ્રમતો ગાત્રં ભૂમૌ પતતિ સર્વદા | ભ્રમરોગ ઇતિ જ્ઞેયો રજઃપિત્તાનિલાત્મકઃ) |

સઞ્જ્ઞાનાશસાધર્મ્યેઽપિ મૂર્છાદીનાં કો ભેદઃ? ઇત્યાહ– મૂર્છા પિત્તતમઃપ્રાયેત્યાદિ| તમોવાતકફાદિતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ| નિદ્રાતન્દ્રયોશ્ચૈતાનિ કારણાનિ વ્યસ્તસમસ્તાનિ; તેન સુશ્રુતેન યદતિલઙ્ઘિતલક્ષણે નિદ્રાતન્દ્રે પઠિતે વિનૈવ કફાત્ અતિલઙ્ઘનસ્ય શ્લેષ્મક્ષયહેતુત્વાત્||૧૯||

Adhikarana tandrAlakShaNam (20) · Śloka 20

ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસંવિત્તિર્ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ | નિદ્રાર્તસ્યેવ યસ્યેહા તસ્ય તન્દ્રાં વિનિર્દિશેત્ ||૨૦|| (સુ. શા. અ. ૨૪) |

તન્દ્રાલક્ષણમાહ– ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વિત્યાદિ| નિદ્રાભ્રમયોસ્તુ લક્ષણં નોક્તમિહ, અતિપ્રસિદ્ધત્વાત્| નિદ્રા હિ વિપ્લુતમનસઃ સર્વેન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયનિવૃત્તિઃ| યદાહ ચરકે– “યદા તુ મનસિ ક્લાન્તે કર્માત્માનઃ ક્લમાન્વિતાઃ| વિષયેભ્યો નિવર્તન્તે તદા સ્વપિતિ માનવઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અત્ર કર્માત્માન ઇન્દ્રિયાણિ; નિરિન્દ્રિયપ્રદેશે મનસોઽવસ્થિતિર્નિદ્રેતિ મતેઽપ્યયમેવાર્થઃ| નિદ્રાતન્દ્રયોસ્તૂક્તકારણભેદાદ્ભેદઃ, ઉદ્ભૂતજૃમ્ભાદેશ્ચાનુભવસિદ્ધત્વાદિતિ; તથા નિદ્રાયામિન્દ્રિયમનોમોહઃ; તન્દ્રાયામિન્દ્રિયમોહઃ| ભ્રમલક્ષણં તુ ચક્રસ્થિતસ્યેવ ભ્રમદ્વસ્તુદર્શનમિતિ||૨૦||

Adhikarana sannyAsasya mUrchAdibhyo bhedaH (21) · Śloka 21

દોષેષુ મદમૂર્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્ | સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સન્ન્યાસો નૌષધૈર્વિના ||૨૧|| (ચ. સૂ. અ. ૨૪) |

સન્ન્યાસસ્ય મૂર્છાદિભ્યો ભેદમાહ– દોષેષ્વિત્યાદિ ||૨૧||

Adhikarana sannyAsalakShaNam (22-23) · Śloka 23

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ | સન્ન્યસ્યન્ત્યબલં જન્તું પ્રાણાયતનમાશ્રિતાઃ ||૨૨|| સ ના સન્ન્યાસસન્ન્યસ્તઃ કાષ્ઠીભૂતો મૃતોપમઃ | પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે શીઘ્રં મુક્ત્વા સદ્યઃફલાં ક્રિયામ્ ||૨૩|| (ચ. સૂ. અ. ૨૪) |

તલ્લક્ષણમાહ– વાગિત્યાદિ| અતિબલા ઇત્યનેન મૂર્છાદ્યારમ્ભકદોષેભ્યોઽધિકત્વેન પ્રવૃદ્ધા દોષાસ્તમશ્ચેતિ બોધયતિ| સન્ન્યસ્યન્તિ મોહયન્તિ| સ ના પુરુષઃ, સન્ન્યાસસન્ન્યસ્તઃ સન્ન્યાસપીડિતઃ, કાષ્ઠીભૂતઃ ઇતિ અત્યન્તનિષ્ક્રિયત્વેન અકાષ્ઠમેવ કાષ્ઠવદ્ભૂતઃ, અત એવ મૃતોપમ ઇતિ| મુક્ત્વા સદ્યઃફલાં ક્રિયામિતિ સૂચીવ્યધનાઞ્જનાવપીડનશૂકશિમ્બીફલાવઘર્ષણાદિરૂપા ક્રિયા યદિ ક્રિયતે તદા પ્રાણૈર્ન વિમુચ્યતે, અન્યથા તુ મ્રિયતે ઇતિ||૨૨-૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને મૂર્છાભ્રમનિદ્રાતન્દ્રાસન્ન્યાસનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૭||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મૂર્છાભ્રમનિદ્રાતન્દ્રાસન્યાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૭||