Adhikarana mUrchAyA nidAnaM samprAptishca (1-5) · Śloka 5
ਅਥ ਮੂਰ੍ਛਾ-ਭ੍ਰਮ-ਨਿਦ੍ਰਾ-ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ-ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ |
ਵੇਗਾਘਾਤਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਧੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਾ ਪੁਨਃ ||੧||
ਕਰਣਾਯਤਨੇਸੂਗ੍ਰਾ ਬਾਹ੍ਯੇਸ੍ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ |
ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਦਾ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ||੨||
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸੁ ਨਾਡੀਸੁ ਪਿਹਿਤਾਸ੍ਵਨਿਲਾਦਿਭਿਃ |
ਤਮੋਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਸਹਸਾ ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਤ੍ ||੩||
ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਾਚ੍ਚ ਨਰਃ ਪਤਤਿ ਕਾਸ੍ਠਵਤ੍ |
ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛੇਤਿ ਤਾਮਾਹੁਃ ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ||੪||
ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ਚ ਵਿਸੇਣ ਚ |
ਸਟ੍ਸ੍ਵਪ੍ਯੇਤਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਮੋਹੋ ਭਵਤੀਤਿ ਤਸ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮੂਰ੍ਛਾ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– ‘ਤਸਿਤੋ ਮੋਹਮਾਯਾਤਿ’ ਇਤਿ| ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਪੁਲਦੋਸਸ੍ਯ, ਨ ਤ੍ਵਨੇਕਦੋਸਸ੍ਯ; ਤਥਾ ਸਤ੍ਯੇਕਦੋਸਜਾਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵੇਗਾਘਾਤਾਤ੍ ਮਲਾਦਿਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍| ਅਭਿਘਾਤਾਲ੍ਲਗੁਡਾਦੇਃ| ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਸ੍ਯ| ਕਰਣਂ ਮਨਃ, ਤਸ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯਾਨਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਮਨੋਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯੈਰਾਗਤ੍ਯ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਯਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ; ਅਥਵਾ ਬਾਹ੍ਯਾਨਿ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤੇਸੁ ਯਦਾ ਉਗ੍ਰਾ ਦੋਸਾ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪੁਨਃ ਕਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਨਾਡੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਯਤਸ੍ਤੈਰ੍ਮਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਪਿਹਿਤਾਸੁ ਆਵਤਾਸੁ| ਤਮੋ ਮਨੋਗੁਣੋਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਃ, ਅਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ਵਰ੍ਧਤੇ, ਸਹਸਾ ਝਟਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਤਮੋਬਹੁਲੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਸੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਨ ਤਥਾ ਲੀਯੇਤੇ, ਯਥਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸੁਖਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਦਿਤਿ| ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਕਰਮ੍| ਏਤਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ, (ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯੋਪੇਕ੍ਸਣੀਯਭੇਦਾਤ੍,) ਤੇਨੋਪੇਕ੍ਸਣੀਯਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵੋਪਿ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਮਾਹ– ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਛੇਤਿ| ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਮਦ੍ਯਵਿਸੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ, ਏਵਂ ਸਟ੍| ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ, ਤੇਨ ਵਾਤਜਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਜ੍ਵਰਵਦ੍ਰੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ” ਇਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਚ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ||੧-੫||
Adhikarana mUrchApUrvarUpam (6) · Śloka 6
ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਜਮ੍ਭਣਂ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੇਵ ਚ |
ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਾ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਤ੍ਪੀਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਤਾ| ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣੀਤਿ ਛੇਦਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵਯੇਦਿਤਿ ਤਾਃ ਮੂਰ੍ਛਾਃ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ, ਨਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੬||
Adhikarana vAtajamUrchAyalakShaNam (7-8) · Śloka 8
ਨੀਲਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਕਸ੍ਣਮਾਕਾਸ਼ਮਥਵਾਰੁਣਮ੍ |
ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ||੭||
ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਾ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ |
ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਛਾਯਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਵਾਤਸਮ੍ਭਵੇ ||੮||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
ਤਾ ਏਵਾਹ (ਵਾਤਜਾਮਾਹ)– ਨੀਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਂ, ਕਸ੍ਣਂ ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਮ੍, ਅਰੁਣਮੀਸਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਨ੍ਧਕਾਰਮਿਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਮੂਰ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਛਾਯਾ, ‘ਗਾਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮੂਰ੍ਛਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੂਰ੍ਛਾਪਰ੍ਯਾਯਃ||੭-੮||
Adhikarana pittajamUrchAyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਰਕ੍ਤਂ ਹਰਿਤਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਵਿਯਤ੍ ਪੀਤਮਥਾਪਿ ਵਾ |
ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਸਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ ||੯||
(ਸਪਿਪਾਸਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਃ) |
ਜਾਤਮਾਤ੍ਰੇ ਪਤਤਿ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ |
ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਾਃ ਪੀਤਾਭੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵੇ ||੧੦||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
ਪਿਤ੍ਤਜਮੂਰ੍ਛਾਯਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਯਦਾਕਾਸ਼ਮ੍| ਅਤ੍ਰ “ਸਪਿਪਾਸਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਃ|” ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦਧਿਕਃ ਪਾਠ||੯-੧੦||
Adhikarana kaphajamUrchAyalakShaNam (11-12) · Śloka 12
ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਮਾਵਤਂ ਵਾ ਤਮੋਘਨੈਃ |
ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ||੧੧||
ਗੁਰੁਭਿਃ ਪ੍ਰਾਵਤੈਰਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥੈਵਾਰ੍ਦ੍ਰੇਣ ਚਰ੍ਮਣਾ |
ਸਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਹਲ੍ਲਾਸੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯੇ ਕਫਸਮ੍ਭਵੇ ||੧੨||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
ਕਫਜਮੂਰ੍ਛਾਯਮਾਹ– ਮੇਘੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮੋਘਨੈਰਿਤਿ ਤਮੋਭਿਰ੍ਘਨੈਸ਼੍ਚ; ਤਮੋਨ੍ਧਕਾਰਃ, ਘਨੋਤ੍ਰ ਮੇਘਵਾਚੀ||੧੧-੧੨||
Adhikarana sAnnipAtikamUrchAyalakShaNam (13) · Śloka 13
ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਗਤਃ |
ਸ ਜਨ੍ਤੁਂ ਪਾਤਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ ||੧੩||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ਉਦ੍ਦੇਸ਼ੇ “ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ” ਇਤ੍ਯਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਯਾ ਸਹ ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਰਨ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ, ਚਰਕਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਚ ਵਿਵਰਣਮ੍| ਚਰਕੇ ਹ੍ਯੇਕਜਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਚੈਕੇਤਿ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯ– “ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾ ਇਤਿ ਅਪਸ੍ਮਾਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਸਜਾਨਾਂ ਯਥਾਦੋਸਮੇਤਾਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੈਤਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਜਾ ਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਠਿਤਾਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਯਾਃ ਦੋਸਜਾਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਭੇਦ ਆਚਾਰ੍ਯਯੋਃ; ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵੀਕਾਰਾਦੁਭਯਮਪਿ ਲਿਖਿਤਮਿਤ੍ਯਦੋਸਃ| ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵੇਤਿ ਯਥਾਪਸ੍ਮਾਰੀ ਮਹਤਾਭਿਘਾਤੇਨ ਪਤਤਿ ਚਿਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਪਸ੍ਮਾਰੇ ਫੇਨਵਾਮਿਤ੍ਵਦਨ੍ਤਘਟ੍ਟਨਾਕ੍ਸਿਵੈਕਤਾਦਿਕਮਧਿਕਮਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਬੀਭਤ੍ਸਚੇਸ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ ਫੇਨਵਾਮਿਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰੇਵ||੧੩||
Adhikarana raktajamUrchAyasamprAptiH (14) · Śloka 14
ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਸ੍ਤਦਨ੍ਵਯਃ |
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੇਨ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ||੧੪||
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦਭਿਮੁਹ੍ਯਤਿ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ਰਕ੍ਤਜਮੂਰ੍ਛਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਪਥਿਵ੍ਯਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਿਵੀ ਆਪਸ਼੍ਚ ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਤਮੋਰੂਪਂ ਤਮੋਬਹੁਲਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਪਥਿਵੀ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾ ਆਪਃ|” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ‘ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਅਯਮੇਵਾਰ੍ਥਃ| ਤਦਨ੍ਵਯਃ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭੋਨ੍ਵਯਃ; ‘ਤਨ੍ਮਯਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਪਥਿਵੀਜਲਮਯਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਭਾਵੇ ਮਯਟ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦਨ੍ਵਯਃ, ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ, ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ਇਤਿ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਭੂਤਭੂਮਿਗੁਣਾ ਯੇ ਤੇ ਭੁਵਿਮਾਨਵਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ, ਤਾਮਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨਤੁ ਰਾਜਸਾਃ, ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਵਾ| ਨਨੁ ਚਮ੍ਪਕਾਦਿਗਨ੍ਧੇਨਾਪਿ ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ? ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਮੋਰੂਪਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਗਤ ਏਵ ਗਨ੍ਧੋ ਮੂਰ੍ਛਯਤੀਤਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਦ੍ਰਢਯਤਿ– ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦਭਿਮੁਹ੍ਯਤੀਤਿ| ‘ਯਚ੍ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਮੁਹ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਨ੍ਧਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛੋਪਲਮ੍ਭਾਦਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਂ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ; ਏਤੇਨ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵਮਪਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯੈਵ ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇਃ; ਤਨ੍ਨ, ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਸਜਸ੍ਤਜ੍ਜਾਦ੍ਗਨ੍ਧਾਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| “ਪਥਿਵ੍ਯਾ ਯਤ੍ਤਮੋਰੂਪਮ੍ ਇਤਿ” ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍| “ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮੋਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍|” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਜੇਜ੍ਜਟਲਿਖਿਤਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਤੁ ਯਦੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਭਿਚਰਿਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਯੋਸ੍ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਯਮਿਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮੋਰੂਪਮਿਤਿ; ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸ੍ਤਮਸਾਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਦਸ੍ਟ੍ਵੇਤਿ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੪||
Adhikarana viShajamUrchAyasya madyajamUrchAyasya ca samprAptiH (15) · Śloka 15
ਗੁਣਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਤਰਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਃ ||੧੫||
ਤ ਏਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮੋਹੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਯਥੇਰਿਤੌ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ਵਿਸਮਦ੍ਯਜੇ ਪ੍ਰਾਹ– ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਾ ਦਸ਼; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦਢਬਲੇਨ– “ਲਘੁ ਰੂਕ੍ਸਮਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ਦਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਚ| ਉਸ੍ਣਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਰਸਂ ਦਸ਼ਗੁਣਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) ਇਤਿ| ਤੇ ਤੈਲਾਦੌ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਃ, ਅਤਸ੍ਤੈਲਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਮੋਹਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਿਸਮਦ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਤ ਏਵੇਤਿ ਗੁਣਾ ਲਘੁਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਯਥੇਰਿਤਾਵਿਤਿ ਵਿਸਜੋ ਮੋਹੋ ਨ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਸਸ੍ਯਾਪਾਕਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਦ੍ਯਜਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯਪਰਿਣਾਮਾਦੇਵ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਅਯਂ ਚ ਭੇਦੋ ਵਿਸਮਦ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਯੇ ਵਿਸਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਃ| ਤ ਏਵ ਮਦ੍ਯੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸੇ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ||” ਇਤਿ||੧੫||
Adhikarana raktajAdimUrchAtrayasya rUpANi (16-18) · Śloka 18
ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਸਜਾ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਛਿਤਃ ||੧੬||
ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਿਲਪਂਸ਼੍ਛੇਤੇ ਨਸ੍ਟਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸਃ |
ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਭੂਮੌ ਜਰਾਂ ਯਾਵਨ੍ਨ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ ||੧੭||
ਵੇਪਥੁਸ੍ਵਪ੍ਨਤਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਵਿਸਮੂਰ੍ਛਿਤੇ |
ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਤੀਵ੍ਰਤਰਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੬) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ਰਕ੍ਤਜਾਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ– ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮੂਰ੍ਛਿਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਃ ਗੂਢੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਪਸ੍ਟੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ| ‘ਮੂਢ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਮਦ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਦ੍ਯਜਾਯਾਃ| ‘ਨਸ੍ਟਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਸ੍ਟਲਨ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨਸਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨਿਸ੍ਟਨਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਵੇਪਥ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਿਸਜਾਯਾਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯ ਮੂਲਪਤ੍ਰਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਾਤਿਸ੍ਵਿਕਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨ (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੮||
Adhikarana mUrchAbhramatandrAnidrAdInAM parasparaM bhedaH, bhramalakShaNaM ca (19) · Śloka 19
ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਦ੍ਭ੍ਰਮਃ |
ਤਮੋਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਮੋਭਵਾ ||੧੯||
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) |
(ਚਕ੍ਰਵਦ੍ਭ੍ਰਮਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਭੂਮੌ ਪਤਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ |
ਭ੍ਰਮਰੋਗ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਜਃਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਤ੍ਮਕਃ) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਪਿ ਮੂਰ੍ਛਾਦੀਨਾਂ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ– ਮੂਰ੍ਛਾ ਪਿਤ੍ਤਤਮਃਪ੍ਰਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮੋਵਾਤਕਫਾਦਿਤਿ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚੈਤਾਨਿ ਕਾਰਣਾਨਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਨਿ; ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਯਦਤਿਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣੇ ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪਠਿਤੇ ਵਿਨੈਵ ਕਫਾਤ੍ ਅਤਿਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍||੧੯||
Adhikarana tandrAlakShaNam (20) · Śloka 20
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਗੌਰਵਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਕ੍ਲਮਃ |
ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ਯੇਹਾ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੦||
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨੪) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਰਮਯੋਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨੋਕ੍ਤਮਿਹ, ਅਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦ੍ਰਾ ਹਿ ਵਿਪ੍ਲੁਤਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਯਦਾਹ ਚਰਕੇ– “ਯਦਾ ਤੁ ਮਨਸਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਵਿਸਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਮਾਨਵਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਮਨਸੋਵਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰੇਤਿ ਮਤੇਪ੍ਯਯਮੇਵਾਰ੍ਥਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਯੋਸ੍ਤੂਕ੍ਤਕਾਰਣਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦਃ, ਉਦ੍ਭੂਤਜਮ੍ਭਾਦੇਸ਼੍ਚਾਨੁਭਵਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਤਥਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਮੋਹਃ; ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ| ਭ੍ਰਮਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਦ੍ਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ||੨੦||
Adhikarana sannyAsasya mUrchAdibhyo bhedaH (21) · Śloka 21
ਦੋਸੇਸੁ ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਯਾਃ ਕਤਵੇਗੇਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ |
ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੋ ਨੌਸਧੈਰ੍ਵਿਨਾ ||੨੧||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਛਾਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦਮਾਹ– ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ||੨੧||
Adhikarana sannyAsalakShaNam (22-23) · Śloka 23
ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਮਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਤਿਬਲਾ ਮਲਾਃ |
ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਬਲਂ ਜਨ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ||੨੨||
ਸ ਨਾ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਃ ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤੋ ਮਤੋਪਮਃ |
ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦ੍ਯਃਫਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ||੨੩||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਬਲਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੇਭ੍ਯੋਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੋਹਯਨ੍ਤਿ| ਸ ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ, ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਪੀਡਿਤਃ, ਕਾਸ੍ਠੀਭੂਤਃ ਇਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਅਕਾਸ੍ਠਮੇਵ ਕਾਸ੍ਠਵਦ੍ਭੂਤਃ, ਅਤ ਏਵ ਮਤੋਪਮ ਇਤਿ| ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦ੍ਯਃਫਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ਸੂਚੀਵ੍ਯਧਨਾਞ੍ਜਨਾਵਪੀਡਨਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬੀਫਲਾਵਘਰ੍ਸਣਾਦਿਰੂਪਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਦਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਨ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਇਤਿ||੨੨-੨੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸਨ੍ਯਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੭||