Adhikarana mUrchAyA nidAnaM samprAptishca (1-5) · Śloka 5
ಅಥ ಮೂರ್ಛಾ-ಭ್ರಮ-ನಿದ್ರಾ-ತನ್ದ್ರಾ-ಸನ್ನ್ಯಾಸನಿದಾನಮ್ |
ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವಿನಃ |
ವೇಗಾಘಾತಾದಭಿಘಾತಾದ್ಧೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ||೧||
ಕರಣಾಯತನೇಷೂಗ್ರಾ ಬಾಹ್ಯೇಷ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಚ |
ನಿವಿಶನ್ತೇ ಯದಾ ದೋಷಾಸ್ತದಾ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ ||೨||
ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಸು ನಾಡೀಷು ಪಿಹಿತಾಸ್ವನಿಲಾದಿಭಿಃ |
ತಮೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ ಸಹಸಾ ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃತ್ ||೩||
ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಾಚ್ಚ ನರಃ ಪತತಿ ಕಾಷ್ಠವತ್ |
ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛೇತಿ ತಾಮಾಹುಃ ಷಡ್ವಿಧಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ||೪||
ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಣಿತೇನ ಮದ್ಯೇನ ಚ ವಿಷೇಣ ಚ |
ಷಟ್ಸ್ವಪ್ಯೇತಾಸು ಪಿತ್ತಂ ತು ಪ್ರಭುತ್ವೇನಾವತಿಷ್ಠತೇ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
अथ मूर्छा-भ्रम-निद्रा-तन्द्रा-सन्न्यासनिदानम् |
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभिघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||१||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्छन्ति मानवाः ||२||
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||३||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||४||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಮೋಹೋ ಭವತೀತಿ ತೃಷ್ಣಾನನ್ತರಂ ಮೂರ್ಛಾ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ– ‘ತೃಷಿತೋ ಮೋಹಮಾಯಾತಿ’ ಇತಿ| ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುದೋಷಸ್ಯೇತಿ ವಿಪುಲದೋಷಸ್ಯ, ನ ತ್ವನೇಕದೋಷಸ್ಯ; ತಥಾ ಸತ್ಯೇಕದೋಷಜಾಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನೋಕ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್| ವೇಗಾಘಾತಾತ್ ಮಲಾದಿವೇಗಧಾರಣಾತ್| ಅಭಿಘಾತಾಲ್ಲಗುಡಾದೇಃ| ಹೀನಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಹೀನಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಯ| ಕರಣಂ ಮನಃ, ತಸ್ಯಾಯತನಾನಿ ಬಾಹ್ಯಾನಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಮನೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯೈರಾಗತ್ಯ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಧಿತಿಷ್ಠತಿ; ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯಾನಿ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ತೇಷು ಯದಾ ಉಗ್ರಾ ದೋಷಾ ನಿವಿಶನ್ತೇ ತದಾ ಮೂರ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪುನಃ ಕಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹನಾಡೀಶಬ್ದೇನ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಂ ಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಯತಸ್ತೈರ್ಮನ ಇನ್ದ್ರಿಯದೇಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಪಿಹಿತಾಸು ಆವೃತಾಸು| ತಮೋ ಮನೋಗುಣೋಽಜ್ಞಾನಹೇತುಃ, ಅಭ್ಯುಪೈತಿ ವರ್ಧತೇ, ಸಹಸಾ ಝಟಿತಿ| ಅನ್ಯೇಷು ತಮೋಬಹುಲೇಷು ರೋಗೇಷು ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಷು ಸತ್ತ್ವರಜಸೀ ನ ತಥಾ ಲೀಯೇತೇ, ಯಥಾ ಮೂರ್ಛಾಯಾಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ಸುಖದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕೃದಿತಿ| ಸುಖದುಃಖಯೋರಸಂವಿತ್ತಿಕರಮ್| ಏತತ್ತು ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವೇನೋಕ್ತಂ, (ತ್ರಿವಿಧಂ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ಹೇಯೋಪಾದೇಯೋಪೇಕ್ಷಣೀಯಭೇದಾತ್,) ತೇನೋಪೇಕ್ಷಣೀಯಜ್ಞಾನಾಭಾವೋಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾಮಾಹ– ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛೇತಿ| ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತಿಸ್ರಃ, ಶೋಣಿತಮದ್ಯವಿಷೈಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ, ಏವಂ ಷಟ್| ಪ್ರಭುತ್ವೇನೇತಿ ವ್ಯಾಪಕತ್ವೇನ, ತೇನ ವಾತಜಾದಿಷ್ವಪಿ ಜ್ವರವದ್ರೋಗಮಹಿಮ್ನಾಽವಶ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ” ಇತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಚ ಶೀತಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನಮಿತಿ||೧-೫||
Adhikarana mUrchApUrvarUpam (6) · Śloka 6
ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಗ್ಲಾನಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವ ಚ |
ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ, ಯಥಾಸ್ವಂ ತಾ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञादौर्बल्यमेव च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ತಸ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃತ್ಪೀಡೇತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾದೌರ್ಬಲ್ಯಮಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನತಾ| ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತಿ ಛೇದಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಭಾವಯೇದಿತಿ ತಾಃ ಮೂರ್ಛಾಃ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಜಾನೀಯಾತ್ ವ್ಯಕ್ತರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ನತು ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೬||
Adhikarana vAtajamUrchAyalakShaNam (7-8) · Śloka 8
ನೀಲಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಕೃಷ್ಣಮಾಕಾಶಮಥವಾಽರುಣಮ್ |
ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ ||೭||
ವೇಪಥುಶ್ಚಾಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಾ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ |
ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ಛಾಯಾ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ವಾತಸಮ್ಭವೇ ||೮||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवाऽरुणम् |
पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ||७||
वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च |
कार्श्यं श्यावाऽरुणा छाया मूर्छाये वातसम्भवे ||८||
(च. सू. अ. २४) |
ತಾ ಏವಾಹ (ವಾತಜಾಮಾಹ)– ನೀಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಂ, ಕೃಷ್ಣಂ ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣಮ್, ಅರುಣಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತ್ಯನ್ಧಕಾರಮಿವ ಪ್ರವಿಶತಿ ಮೂರ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತ ಇತಿ ವಾಯೋಃ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಾಽರುಣಾ ಛಾಯಾ, ‘ಗಾತ್ರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮೂರ್ಛಾಯಶಬ್ದೋ ಮೂರ್ಛಾಪರ್ಯಾಯಃ||೭-೮||
Adhikarana pittajamUrchAyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ರಕ್ತಂ ಹರಿತವರ್ಣಂ ವಾ ವಿಯತ್ ಪೀತಮಥಾಪಿ ವಾ |
ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಸಸ್ವೇದಶ್ಚ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ ||೯||
(ಸಪಿಪಾಸಃ ಸಸನ್ತಾಪೋ ರಕ್ತಪೀತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ) |
ಜಾತಮಾತ್ರೇ ಪತತಿ ಚ ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ |
ಸಮ್ಭಿನ್ನವರ್ಚಾಃ ಪೀತಾಭೋ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭವೇ ||೧೦||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा |
पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदश्च प्रबुध्यते ||९||
(सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः) |
जातमात्रे पतति च शीघ्रं च प्रतिबुध्यते |
सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ||१०||
(च. सू. अ. २४) |
ಪಿತ್ತಜಮೂರ್ಛಾಯಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಯದಾಕಾಶಮ್| ಅತ್ರ “ಸಪಿಪಾಸಃ ಸಸನ್ತಾಪೋ ರಕ್ತಪೀತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ|” ಇತಿ ಕ್ವಚಿದಧಿಕಃ ಪಾಠ||೯-೧೦||
Adhikarana kaphajamUrchAyalakShaNam (11-12) · Śloka 12
ಮೇಘಸಙ್ಕಾಶಮಾಕಾಶಮಾವೃತಂ ವಾ ತಮೋಘನೈಃ |
ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಚಿರಾಚ್ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ ||೧೧||
ಗುರುಭಿಃ ಪ್ರಾವೃತೈರಙ್ಗೈರ್ಯಥೈವಾರ್ದ್ರೇಣ ಚರ್ಮಣಾ |
ಸಪ್ರಸೇಕಃ ಸಹೃಲ್ಲಾಸೋ ಮೂರ್ಛಾಯೇ ಕಫಸಮ್ಭವೇ ||೧೨||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः |
पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ||११||
गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा |
सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्छाये कफसम्भवे ||१२||
(च. सू. अ. २४) |
ಕಫಜಮೂರ್ಛಾಯಮಾಹ– ಮೇಘೇತ್ಯಾದಿ| ತಮೋಘನೈರಿತಿ ತಮೋಭಿರ್ಘನೈಶ್ಚ; ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಃ, ಘನೋಽತ್ರ ಮೇಘವಾಚೀ||೧೧-೧೨||
Adhikarana sAnnipAtikamUrchAyalakShaNam (13) · Śloka 13
ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾದಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಗತಃ |
ಸ ಜನ್ತುಂ ಪಾತಯತ್ಯಾಶು ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ ||೧೩||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः |
स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ||१३||
(च. सू. अ. २४) |
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸರ್ವಾಕೃತಿರಿತಿ ವಿರುದ್ಧಮ್, ಉದ್ದೇಶೇ “ಷಡ್ವಿಧಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ” ಇತ್ಯಭಿಹಿತತ್ವಾತ್; ಸನ್ನಿಪಾತಜಯಾ ಸಹ ಸಪ್ತ ಪ್ರಸಜ್ಯೇರನ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಉದ್ದೇಶಃ ಸುಶ್ರುತಗ್ರನ್ಥೇನ, ಚರಕಗ್ರನ್ಥೇನ ಚ ವಿವರಣಮ್| ಚರಕೇ ಹ್ಯೇಕಜಾಸ್ತಿಸ್ರಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಚೈಕೇತಿ ಚತಸ್ರಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಮಷ್ಟೋದರೀಯ– “ಚತ್ವಾರೋ ಮೂರ್ಛಾಯಾ ಇತಿ ಅಪಸ್ಮಾರೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ| ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷಜಾನಾಂ ಯಥಾದೋಷಮೇತಾಸ್ವನ್ತರ್ಭಾವಃ; ಸುಶ್ರುತೇ ಚೈತಾ ರಕ್ತಾದಿಜಾ ಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಠಿತಾಃ, ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಃ ದೋಷಜಾಸ್ವನ್ತರ್ಭಾವಃ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಭೇದ ಆಚಾರ್ಯಯೋಃ; ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾತ್ರ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸ್ವೀಕಾರಾದುಭಯಮಪಿ ಲಿಖಿತಮಿತ್ಯದೋಷಃ| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇವೇತಿ ಯಥಾಽಪಸ್ಮಾರೀ ಮಹತಾಽಭಿಘಾತೇನ ಪತತಿ ಚಿರೇಣ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ| ಅಪಸ್ಮಾರೇ ಫೇನವಾಮಿತ್ವದನ್ತಘಟ್ಟನಾಕ್ಷಿವೈಕೃತಾದಿಕಮಧಿಕಮಿತಿ ಭೇದಃ| ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈರಿತಿ ಫೇನವಾಮಿತ್ವಾದಿಭಿರೇವ||೧೩||
Adhikarana raktajamUrchAyasamprAptiH (14) · Śloka 14
ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧಸ್ತದನ್ವಯಃ |
ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಗನ್ಧೇನ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಭುವಿಮಾನವಾಃ ||೧೪||
ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯೇಕೇ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯದಭಿಮುಹ್ಯತಿ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
पृथिव्यापस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः |
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्छन्ति भुविमानवाः ||१४||
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ರಕ್ತಜಮೂರ್ಛಾಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಪೃಥಿವ್ಯಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಿವೀ ಆಪಶ್ಚ ಏತದ್ದ್ವಯಂ ತಮೋರೂಪಂ ತಮೋಬಹುಲಮ್, ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ತಮೋಬಹುಲಾ ಪೃಥಿವೀ, ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ‘ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಅಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ತದನ್ವಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭೋಽನ್ವಯಃ; ‘ತನ್ಮಯಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಪೃಥಿವೀಜಲಮಯಃ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಭಾವೇ ಮಯಟ್| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧಶ್ಚ ತದನ್ವಯಃ, ಮೂರ್ಛಾ ಚ ತಮಃಪ್ರಾಯಾ, ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭುವಿಮಾನವಾಃ ಇತಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ಶರೀರಸ್ಯೋದ್ಭೂತಭೂಮಿಗುಣಾ ಯೇ ತೇ ಭುವಿಮಾನವಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ, ತಾಮಸಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ನತು ರಾಜಸಾಃ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ವಾ| ನನು ಚಮ್ಪಕಾದಿಗನ್ಧೇನಾಪಿ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ? ತತ್ರಾಪಿ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಶ್ಚ ತಮೋರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯತ ಆಹ– ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಸ್ಯಾಯಂ ಸ್ವಭಾವಃ, ತೇನ ತದ್ಗತ ಏವ ಗನ್ಧೋ ಮೂರ್ಛಯತೀತಿ| ಸ್ವಭಾವಮೇವ ದ್ರಢಯತಿ– ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯದಭಿಮುಹ್ಯತೀತಿ| ‘ಯಚ್ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಪಿ ಮುಹ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಗನ್ಧಾಸಮ್ಬನ್ಧೇಽಪಿ ದರ್ಶನಮಾತ್ರಾನ್ಮೂರ್ಛೋಪಲಮ್ಭಾದನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವಂ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಭಾವಮೇವ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹುಃ; ಏತೇನ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಗನ್ಧಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಮಪಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಸ್ಯೈವ ಹೇತುತ್ವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇಃ; ತನ್ನ, ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ ದರ್ಶನಾದಸೃಜಸ್ತಜ್ಜಾದ್ಗನ್ಧಾಚ್ಚೈವ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ||” ಇತಿ| “ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಯತ್ತಮೋರೂಪಮ್ ಇತಿ” ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| “ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಂ ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ತತ್ತ್ರಯಮ್|” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಸ್ಯ ಜೇಜ್ಜಟಲಿಖಿತಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ– ರಕ್ತಗನ್ಧೇನ ತು ಯದುಕ್ತಮವ್ಯಭಿಚರಿತಂ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಯೋಸ್ತಾದರ್ಥ್ಯಾತ್ ಕಿಂ ತತ್ತ್ರಯಮಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮೋರೂಪಮಿತಿ; ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಭಸ್ತಮಸಾಂ ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ದೃಷ್ಟ್ವೇತಿ ರಕ್ತಮಿತಿ ಶೇಷಃ||೧೪||
Adhikarana viShajamUrchAyasya madyajamUrchAyasya ca samprAptiH (15) · Śloka 15
ಗುಣಾಸ್ತೀವ್ರತರತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಯೋಃ ||೧೫||
ತ ಏವ ತಸ್ಮಾತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತು ಮೋಹೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಯಥೇರಿತೌ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः ||१५||
त एव तस्मात्ताभ्यां तु मोहौ स्यातां यथेरितौ |
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ವಿಷಮದ್ಯಜೇ ಪ್ರಾಹ– ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಾ ದಶ; ಯದುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ– “ಲಘು ರೂಕ್ಷಮಾಶು ವಿಶದಂ ವ್ಯವಾಯಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಕಾಶಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ| ಉಷ್ಣಮನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಂ ದಶಗುಣಮುಕ್ತಂ ವಿಷಂ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) ಇತಿ| ತೇ ತೈಲಾದೌ ವ್ಯಸ್ತಾಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸನ್ತಿ, ವಿಷಮದ್ಯಯೋಸ್ತು ತೀವ್ರತರಾಃ, ಅತಸ್ತೈಲಾದಿಭಿರ್ನ ಮೋಹಃ, ಕಿನ್ತು ವಿಷಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ತ ಏವೇತಿ ಗುಣಾ ಲಘುತ್ವಾದಯಃ| ಯಥೇರಿತಾವಿತಿ ವಿಷಜೋ ಮೋಹೋ ನ ಸ್ವಯಂ ನಿವರ್ತತೇ ವಿಷಸ್ಯಾಪಾಕಿತ್ವಾತ್, ಮದ್ಯಜಸ್ತು ಮದ್ಯಪರಿಣಾಮಾದೇವ ಶಾಮ್ಯತಿ, ಅಯಂ ಚ ಭೇದೋ ವಿಷಮದ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಯೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೋಪಣಾಃ| ತ ಏವ ಮದ್ಯೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಷೇ ತು ಬಲವತ್ತರಾಃ||” ಇತಿ||೧೫||
Adhikarana raktajAdimUrchAtrayasya rUpANi (16-18) · Śloka 18
ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ವಸೃಜಾ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಶ್ಚ ಮೂರ್ಛಿತಃ ||೧೬||
ಮದ್ಯೇನ ವಿಲಪಂಶ್ಛೇತೇ ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸಃ |
ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ ಭೂಮೌ ಜರಾಂ ಯಾವನ್ನ ಯಾತಿ ತತ್ ||೧೭||
ವೇಪಥುಸ್ವಪ್ನತೃಷ್ಣಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತಮಶ್ಚ ವಿಷಮೂರ್ಛಿತೇ |
ವೇದಿತವ್ಯಂ ತೀವ್ರತರಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೬) |
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्छितः ||१६||
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१७||
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४६) |
ರಕ್ತಜಾದಿಮೂರ್ಛಾತ್ರಯಸ್ಯ ರೂಪಾಣ್ಯಾಹ– ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ ಮೂರ್ಛಿತ ಇತ್ಯನ್ತಂ ರಕ್ತಜಾಯಾಃ ಗೂಢೋಚ್ಛ್ವಾಸಶ್ಚಾಸ್ಪಷ್ಟೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ| ‘ಮೂಢ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸನ್ನಿರುದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಮದ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ ತದಿತ್ಯನ್ತಂ ಮದ್ಯಜಾಯಾಃ| ‘ನಷ್ಟವಿಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸ’ ಇತ್ಯತ್ರ ನಿಷ್ಟಲನ್ ಭ್ರಾನ್ತಮಾನಸಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನಿಷ್ಟನನ್ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್| ವೇಪಥ್ವಾದಿನಾ ವಿಷಜಾಯಾಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ವಿಷಸ್ಯ ಮೂಲಪತ್ರಕ್ಷೀರಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಸೌಶ್ರುತಕಲ್ಪಸ್ಥಾನ (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) ತಲ್ಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ಮೂರ್ಛಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೮||
Adhikarana mUrchAbhramatandrAnidrAdInAM parasparaM bhedaH, bhramalakShaNaM ca (19) · Śloka 19
ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾದ್ಭ್ರಮಃ |
ತಮೋವಾತಕಫಾತ್ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಮೋಭವಾ ||೧೯||
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) |
(ಚಕ್ರವದ್ಭ್ರಮತೋ ಗಾತ್ರಂ ಭೂಮೌ ಪತತಿ ಸರ್ವದಾ |
ಭ್ರಮರೋಗ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯೋ ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾತ್ಮಕಃ) |
View original
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||१९||
(सु. शा. अ. ४) |
(चक्रवद्भ्रमतो गात्रं भूमौ पतति सर्वदा |
भ्रमरोग इति ज्ञेयो रजःपित्तानिलात्मकः) |
ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಸಾಧರ್ಮ್ಯೇಽಪಿ ಮೂರ್ಛಾದೀನಾಂ ಕೋ ಭೇದಃ? ಇತ್ಯಾಹ– ಮೂರ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಮೋವಾತಕಫಾದಿತಿ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ| ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಯೋಶ್ಚೈತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಾನಿ; ತೇನ ಸುಶ್ರುತೇನ ಯದತಿಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣೇ ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರೇ ಪಠಿತೇ ವಿನೈವ ಕಫಾತ್ ಅತಿಲಙ್ಘನಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವಾತ್||೧೯||
Adhikarana tandrAlakShaNam (20) · Śloka 20
ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಸಂವಿತ್ತಿರ್ಗೌರವಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಕ್ಲಮಃ |
ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ಯಸ್ಯೇಹಾ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೨೦||
(ಸು. ಶಾ. ಅ. ೨೪) |
View original
इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||२०||
(सु. शा. अ. २४) |
ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿದ್ರಾಭ್ರಮಯೋಸ್ತು ಲಕ್ಷಣಂ ನೋಕ್ತಮಿಹ, ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ನಿದ್ರಾ ಹಿ ವಿಪ್ಲುತಮನಸಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವವಿಷಯನಿವೃತ್ತಿಃ| ಯದಾಹ ಚರಕೇ– “ಯದಾ ತು ಮನಸಿ ಕ್ಲಾನ್ತೇ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನಃ ಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಾಃ| ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ತದಾ ಸ್ವಪಿತಿ ಮಾನವಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರದೇಶೇ ಮನಸೋಽವಸ್ಥಿತಿರ್ನಿದ್ರೇತಿ ಮತೇಽಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಯೋಸ್ತೂಕ್ತಕಾರಣಭೇದಾದ್ಭೇದಃ, ಉದ್ಭೂತಜೃಮ್ಭಾದೇಶ್ಚಾನುಭವಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ; ತಥಾ ನಿದ್ರಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಮನೋಮೋಹಃ; ತನ್ದ್ರಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ| ಭ್ರಮಲಕ್ಷಣಂ ತು ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮದ್ವಸ್ತುದರ್ಶನಮಿತಿ||೨೦||
Adhikarana sannyAsasya mUrchAdibhyo bhedaH (21) · Śloka 21
ದೋಷೇಷು ಮದಮೂರ್ಛಾಯಾಃ ಕೃತವೇಗೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್ |
ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸೋ ನೌಷಧೈರ್ವಿನಾ ||೨೧||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
दोषेषु मदमूर्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् |
स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना ||२१||
(च. सू. अ. २४) |
ಸನ್ನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮೂರ್ಛಾದಿಭ್ಯೋ ಭೇದಮಾಹ– ದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ||೨೧||
Adhikarana sannyAsalakShaNam (22-23) · Śloka 23
ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯಾತಿಬಲಾ ಮಲಾಃ |
ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯನ್ತ್ಯಬಲಂ ಜನ್ತುಂ ಪ್ರಾಣಾಯತನಮಾಶ್ರಿತಾಃ ||೨೨||
ಸ ನಾ ಸನ್ನ್ಯಾಸಸನ್ನ್ಯಸ್ತಃ ಕಾಷ್ಠೀಭೂತೋ ಮೃತೋಪಮಃ |
ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸದ್ಯಃಫಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮ್ ||೨೩||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) |
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः |
सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः ||२२||
स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः |
प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलां क्रियाम् ||२३||
(च. सू. अ. २४) |
ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಬಲಾ ಇತ್ಯನೇನ ಮೂರ್ಛಾದ್ಯಾರಮ್ಭಕದೋಷೇಭ್ಯೋಽಧಿಕತ್ವೇನ ಪ್ರವೃದ್ಧಾ ದೋಷಾಸ್ತಮಶ್ಚೇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯನ್ತಿ ಮೋಹಯನ್ತಿ| ಸ ನಾ ಪುರುಷಃ, ಸನ್ನ್ಯಾಸಸನ್ನ್ಯಸ್ತಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸಪೀಡಿತಃ, ಕಾಷ್ಠೀಭೂತಃ ಇತಿ ಅತ್ಯನ್ತನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವೇನ ಅಕಾಷ್ಠಮೇವ ಕಾಷ್ಠವದ್ಭೂತಃ, ಅತ ಏವ ಮೃತೋಪಮ ಇತಿ| ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸದ್ಯಃಫಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ ಸೂಚೀವ್ಯಧನಾಞ್ಜನಾವಪೀಡನಶೂಕಶಿಮ್ಬೀಫಲಾವಘರ್ಷಣಾದಿರೂಪಾ ಕ್ರಿಯಾ ಯದಿ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಪ್ರಾಣೈರ್ನ ವಿಮುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಮ್ರಿಯತೇ ಇತಿ||೨೨-೨೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಮೂರ್ಛಾಭ್ರಮನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಾಸನ್ನ್ಯಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूर्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासन्न्यासनिदानं समाप्तम् ||१७||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂರ್ಛಾಭ್ರಮನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಾಸನ್ಯಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೭||