Adhikarana nADIvraNasya samprAptiH (1) · Śloka 1
અથ નાડીવ્રણનિદાનમ્ |
યઃ શોથમામમતિપક્વમુપેક્ષતેઽજ્ઞો યો વા વ્રણં પ્રચુરપૂયમસાધુવૃત્તઃ |
અભ્યન્તરં પ્રવિશતિ પ્રવિદાર્ય તસ્ય સ્થાનાનિ પૂર્વવિહિતાનિ તતઃ સપૂયઃ ||૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
अथ नाडीव्रणनिदानम् |
यः शोथमाममतिपक्वमुपेक्षतेऽज्ञो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः |
अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः सपूयः ||१||
(सु. नि. अ. १०) |
ભગ્નસ્યાપિ વ્રણસ્યોપેક્ષયા નાડી ભવતિ, અતોઽનન્તરં નાડીમાહ– યઃ શોથમિત્યાદિ| ઉપેક્ષત ઇતિ પીડનશોધનાદિકં ન કરોતિ| પ્રચુરપૂય ઇત્યનેન ગમ્ભીરપાકિત્વમુક્તમ્| અસાધુવૃત્તઃ અહિતાહારાચારઃ| સ્થાનાનિ પૂર્વવિહિતાનીતિ વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયોક્તાનિ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠમર્માણિ||૧||
Adhikarana nADIvraNasya niruktiH (2) · Śloka 2
તસ્યાતિમાત્રગમનાદ્ગતિરિષ્યતે તુ નાડીવ યદ્વહતિ તેન મતા તુ નાડી |૨|
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरिष्यते तु नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी |२|
(सु. नि. अ. १०) |
તસ્યેતિ પૂયસ્ય| નાડીવેતિ અન્તઃશુષિરલતાદિનાડીવત્|૨|–
Adhikarana nADIvraNasa~gkhyA (2) · Śloka 2
દોષૈસ્ત્રિભિર્ભવતિ સા પૃથગેકશશ્ચ સમ્મૂર્છિતૈરપિ ચ શલ્યનિમિત્તતોઽન્યા ||૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ||२||
(सु. नि. अ. १०) |
તાસાં કાલાન્તરસમ્ભવેન દોષાનુબન્ધેન સઙ્ખ્યામાહ– દોષૈસ્ત્રિભિરિત્યાદિ| દોષૈઃ પૃથક્ તિસ્રઃ| એકશશ્ચ સમ્મૂર્છિતૈરિતિ પ્રત્યેકં વૃદ્ધ્યા મિશ્રીભૂતૈસ્ત્રિભિશ્ચતુર્થી; કાર્તિકસ્તુ સન્નિપતિતૈરિત્યધ્યાહાર્ય એકશશ્ચ સન્નિપતિતૈરન્યા| સમ્મૂર્છિતૈઃ સંશ્લિષ્ટૈરપરાસ્તિસ્રઃ| અત એવોક્તં સુશ્રુતે– “દોષદ્વયાભિહિતલક્ષણદર્શનેન તિસ્રો ગતીર્વ્યતિકરપ્રભવાસ્તુ વિદ્યાત્|” (સુ. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ| વ્યતિકરપ્રભવા દ્વન્દ્વપ્રભવાઃ; અપિ ચકારૌ સાર્થકાવિત્યાહુઃ| ન ચોક્તપઞ્ચસઙ્ખ્યાહાનિઃ, અસ્મિન્ પક્ષેઽતિદેશેનોક્તયોર્દ્વન્દ્વસન્નિપાતયોઃ સર્વત્રાગણનાત્| શલ્યનિમિત્તતોઽન્યેતિ આગન્તુરપરેત્યર્થઃ| ઇતિ પઞ્ચ નાડ્યઃ||૨||
Adhikarana vAtajanADIvraNalakShaNam (3) · Śloka 3
તત્રાનિલાત્ પરુષસૂક્ષ્મમુખી સશૂલા ફેનાનુવિદ્ધમધિકં સ્રવતિ ક્ષપાસુ |૩|
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपासु |३|
(सु. नि. अ. १०) |
વાતજામાહ– તત્રેત્યાદિ| અધિકં સ્રવતિ ક્ષપાસ્વિતિ શૈત્યેન વાતવૃદ્ધે રાત્રાવધિકં સ્રવણમ્|૩|–
Adhikarana pittajanADIvraNalakShaNam (3) · Śloka 3
પિત્તાત્તૃષાજ્વરકરી પરિદાહયુક્તા પીતં સ્રવત્યધિકમુષ્ણમહઃસુ ચાપિ ||૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
पित्तात्तृषाज्वरकरी परिदाहयुक्ता पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि ||३||
(सु. नि. अ. १०) |
પિત્તજામાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| અધિકમુષ્ણમહઃસુ ચેતિ દિવા ઔષ્ણ્યેન પિત્તકોપાત્||૩||
Adhikarana kaphajanADIvraNalakShaNam (4) · Śloka 4
જ્ઞેયા કફાદ્બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રા સ્તબ્ધા સકણ્ડુરરુજા રજનીપ્રવૃદ્ધા |૪|
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा स्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा |४|
(सु. नि. अ. १०) |
કફજામાહ– જ્ઞેયેત્યાદિ| બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રા ઇતિ અત્રાર્જુનઃ શ્વેતઃ, ઘનઃ સાન્દ્રઃ, આસ્રશબ્દ આસ્રાવશબ્દૈકદેશપાઠઃ, પદેઽપિ પદૈકદેશપ્રયોગાત્| યથા “જે પ્રોષ્ઠપદાનામ્” ઇત્યત્ર જે ઇત્યનેનૈવ જાત ઇત્યુચ્યતે| પિચ્છિલાસ્રુરિતિ પાઠેઽપ્યયમેવાર્થઃ| આસ્રુશબ્દઃ સમ્પદાદિષુ પાઠાત્ ક્વિબન્તઃ, તુગભાવસ્ત્વાગમાનિત્યત્વાત્|૪|–
Adhikarana tridoShajanADIvraNalakShaNam (4) · Śloka 4
દાહજ્વરશ્વસનમૂર્છનવક્ત્રશોષા યસ્યાં ભવન્ત્યભિહિતાનિ ચ લક્ષણાનિ ||૪||
તામાદિશેત્ પવનપિત્તકફપ્રકોપાદ્ઘોરામસુક્ષયકરીમિવ કાલારાત્રિમ્ |
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
दाहज्वरश्वसनमूर्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि ||४||
तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्घोरामसुक्षयकरीमिव कालारात्रिम् |
(सु. नि. अ. १०) |
ત્રિદોષજામાહ– દાહેત્યાદિ| અભિહિતાનીતિ પ્રત્યેકં વાતાદિજનાડીકથિતાનિ| અસુક્ષયકરીમિતિ મારણાત્મિકાં, કાલરાત્રિં મરણકારિણીં યમભગિનીમિવ| ‘ગતિં ત્વસુહરામ્’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૪||–
Adhikarana shalyanimittajanADIvraNalakShaNam (5) · Śloka 5
નષ્ટં કથઞ્ચિદનુમાર્ગમુદીરિતેષુ સ્થાનેષુ શલ્યમચિરેણ ગતિં કરોતિ ||૫||
સા ફેનિલં મથિતમુષ્ણમસૃગ્વિમિશ્રં સ્રાવં કરોતિ સહસા સરુજા ચ નિત્યમ્ |
(સુ. નિ. અ. ૧૦) |
View original
नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति ||५||
सा फेनिलं मथितमुष्णमसृग्विमिश्रं स्रावं करोति सहसा सरुजा च नित्यम् |
(सु. नि. अ. १०) |
શલ્યનિમિત્તામાહ– નષ્ટમિત્યાદિ| નષ્ટમદૃશ્યમાનમ્| કથઞ્ચિદિતિ વેગક્ષયાદિકારણાનામનિયમાર્થમુક્તમ્| અનુમાર્ગં માર્ગં લક્ષીકૃત્ય| કેચિત્ ‘અણુમાર્ગમ્’ ઇતિ પઠિત્વા શલ્યવિશેષણતયા યોજયન્તિ| કિન્ત્વસ્મિન્ પક્ષેઽણુમાર્ગત્વેનૈવ શલ્યસ્યાદર્શને પ્રયુક્તે કથઞ્ચિદિતિ નિરર્થકં સ્યાત્| ઉદીરિતેષ્વિતિ ત્વગાદિષુ| ફેનિલં ફેનવન્તમ્| મથિતમુન્મથિતમ્| ઉષ્ણમુષ્ણસ્પર્શમ્| એતે ચ ધર્માઃ પ્રસારણાકુઞ્ચનાદૌ ચલતા શલ્યેન માંસાદિક્ષોભેણ ભવન્તિ||૫||
Adhikarana nADIvraNasya sAdhyatvAdilakShaNam (6) · Śloka 6
નાડી ત્રિદોષપ્રભવા ન સિધ્યેચ્છેષાશ્ચતસ્રઃ ખલુ યત્નસાધ્યાઃ ||૬||
(સુ. ચિ. અ. ૧૭) |
View original
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः ||६||
(सु. चि. अ. १७) |
અસાધ્યત્વાદિકમાહ– નાડીત્યાદિ| નનુ, નાડી ત્રિદોષપ્રભવા ન સિધ્યેદિતિ પુનરુક્તમ્, અસુક્ષયકરીમિત્યનેનૈવાસાધ્યત્વસ્યોક્તત્વાત્| નૈવમ્, અયં ગ્રન્થઃ સુશ્રુતેન નિદાનસ્થાનોક્તમેવ ત્રિદોષનાડ્યા અસાધ્યત્વમનૂદ્ય તદન્યાસાં શેષત્વનિશ્ચયેન યત્નસાધ્યત્વપ્રતિપાદનાય ચિકિત્સિતે પઠિતઃ, સ એવાત્ર માધવકરેણ લિખિત ઇત્યદોષઃ||૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને નાડીવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नाडीव्रणनिदानं समाप्तम् ||४५||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં નાડીવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૫||