Adhikarana nADIvraNasya samprAptiH (1) · Śloka 1
atha nāḍīvraṇanidānam |
yaḥ śōthamāmamatipakvamupēkṣatē'jñō yō vā vraṇaṁ pracurapūyamasādhuvr̥ttaḥ |
abhyantaraṁ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ ||1||
(su. ni. a. 10) |
View original
अथ नाडीव्रणनिदानम् |
यः शोथमाममतिपक्वमुपेक्षतेऽज्ञो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः |
अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः सपूयः ||१||
(सु. नि. अ. १०) |
bhagnasyāpi vraṇasyōpēkṣayā nāḍī bhavati, atō'nantaraṁ nāḍīmāha– yaḥ śōthamityādi| upēkṣata iti pīḍanaśōdhanādikaṁ na karōti| pracurapūya ityanēna gambhīrapākitvamuktam| asādhuvr̥ttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni pūrvavihitānīti vraṇāsrāvavijñānīyōktāni tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthikōṣṭhamarmāṇi||1||
Adhikarana nADIvraNasya niruktiH (2) · Śloka 2
tasyātimātragamanādgatiriṣyatē tu nāḍīva yadvahati tēna matā tu nāḍī |2|
(su. ni. a. 10) |
View original
तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरिष्यते तु नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी |२|
(सु. नि. अ. १०) |
tasyēti pūyasya| nāḍīvēti antaḥśuṣiralatādināḍīvat|2|–
Adhikarana nADIvraNasa~gkhyA (2) · Śloka 2
dōṣaistribhirbhavati sā pr̥thagēkaśaśca sammūrchitairapi ca śalyanimittatō'nyā ||2||
(su. ni. a. 10) |
View original
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ||२||
(सु. नि. अ. १०) |
tāsāṁ kālāntarasambhavēna dōṣānubandhēna saṅkhyāmāha– dōṣaistribhirityādi| dōṣaiḥ pr̥thak tisraḥ| ēkaśaśca sammūrchitairiti pratyēkaṁ vr̥ddhyā miśrībhūtaistribhiścaturthī; kārtikastu sannipatitairityadhyāhārya ēkaśaśca sannipatitairanyā| sammūrchitaiḥ saṁśliṣṭairaparāstisraḥ| ata ēvōktaṁ suśrutē– “dōṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanēna tisrō gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt|” (su. ni. a. 10) iti| vyatikaraprabhavā dvandvaprabhavāḥ; api cakārau sārthakāvityāhuḥ| na cōktapañcasaṅkhyāhāniḥ, asmin pakṣē'tidēśēnōktayōrdvandvasannipātayōḥ sarvatrāgaṇanāt| śalyanimittatō'nyēti āganturaparētyarthaḥ| iti pañca nāḍyaḥ||2||
Adhikarana vAtajanADIvraNalakShaNam (3) · Śloka 3
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phēnānuviddhamadhikaṁ sravati kṣapāsu |3|
(su. ni. a. 10) |
View original
तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपासु |३|
(सु. नि. अ. १०) |
vātajāmāha– tatrētyādi| adhikaṁ sravati kṣapāsviti śaityēna vātavr̥ddhē rātrāvadhikaṁ sravaṇam|3|–
Adhikarana pittajanADIvraNalakShaNam (3) · Śloka 3
pittāttr̥ṣājvarakarī paridāhayuktā pītaṁ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi ||3||
(su. ni. a. 10) |
View original
पित्तात्तृषाज्वरकरी परिदाहयुक्ता पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि ||३||
(सु. नि. अ. १०) |
pittajāmāha– pittādityādi| adhikamuṣṇamahaḥsu cēti divā auṣṇyēna pittakōpāt||3||
Adhikarana kaphajanADIvraNalakShaNam (4) · Śloka 4
jñēyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravr̥ddhā |4|
(su. ni. a. 10) |
View original
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा स्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा |४|
(सु. नि. अ. १०) |
kaphajāmāha– jñēyētyādi| bahughanārjunapicchilāsrā iti atrārjunaḥ śvētaḥ, ghanaḥ sāndraḥ, āsraśabda āsrāvaśabdaikadēśapāṭhaḥ, padē'pi padaikadēśaprayōgāt| yathā “jē prōṣṭhapadānām” ityatra jē ityanēnaiva jāta ityucyatē| picchilāsruriti pāṭhē'pyayamēvārthaḥ| āsruśabdaḥ sampadādiṣu pāṭhāt kvibantaḥ, tugabhāvastvāgamānityatvāt|4|–
Adhikarana tridoShajanADIvraNalakShaNam (4) · Śloka 4
dāhajvaraśvasanamūrchanavaktraśōṣā yasyāṁ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||4||
tāmādiśēt pavanapittakaphaprakōpādghōrāmasukṣayakarīmiva kālārātrim |
(su. ni. a. 10) |
View original
दाहज्वरश्वसनमूर्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि ||४||
तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्घोरामसुक्षयकरीमिव कालारात्रिम् |
(सु. नि. अ. १०) |
tridōṣajāmāha– dāhētyādi| abhihitānīti pratyēkaṁ vātādijanāḍīkathitāni| asukṣayakarīmiti māraṇātmikāṁ, kālarātriṁ maraṇakāriṇīṁ yamabhaginīmiva| ‘gatiṁ tvasuharām’ iti pāṭhāntaram||4||–
Adhikarana shalyanimittajanADIvraNalakShaNam (5) · Śloka 5
naṣṭaṁ kathañcidanumārgamudīritēṣu sthānēṣu śalyamacirēṇa gatiṁ karōti ||5||
sā phēnilaṁ mathitamuṣṇamasr̥gvimiśraṁ srāvaṁ karōti sahasā sarujā ca nityam |
(su. ni. a. 10) |
View original
नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति ||५||
सा फेनिलं मथितमुष्णमसृग्विमिश्रं स्रावं करोति सहसा सरुजा च नित्यम् |
(सु. नि. अ. १०) |
śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| naṣṭamadr̥śyamānam| kathañciditi vēgakṣayādikāraṇānāmaniyamārthamuktam| anumārgaṁ mārgaṁ lakṣīkr̥tya| kēcit ‘aṇumārgam’ iti paṭhitvā śalyaviśēṣaṇatayā yōjayanti| kintvasmin pakṣē'ṇumārgatvēnaiva śalyasyādarśanē prayuktē kathañciditi nirarthakaṁ syāt| udīritēṣviti tvagādiṣu| phēnilaṁ phēnavantam| mathitamunmathitam| uṣṇamuṣṇasparśam| ētē ca dharmāḥ prasāraṇākuñcanādau calatā śalyēna māṁsādikṣōbhēṇa bhavanti||5||
Adhikarana nADIvraNasya sAdhyatvAdilakShaNam (6) · Śloka 6
nāḍī tridōṣaprabhavā na sidhyēcchēṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||6||
(su. ci. a. 17) |
View original
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः ||६||
(सु. चि. अ. १७) |
asādhyatvādikamāha– nāḍītyādi| nanu, nāḍī tridōṣaprabhavā na sidhyēditi punaruktam, asukṣayakarīmityanēnaivāsādhyatvasyōktatvāt| naivam, ayaṁ granthaḥ suśrutēna nidānasthānōktamēva tridōṣanāḍyā asādhyatvamanūdya tadanyāsāṁ śēṣatvaniścayēna yatnasādhyatvapratipādanāya cikitsitē paṭhitaḥ, sa ēvātra mādhavakarēṇa likhita ityadōṣaḥ||6||
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē nāḍīvraṇanidānaṁ samāptam ||45||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नाडीव्रणनिदानं समाप्तम् ||४५||
iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ nāḍīvraṇanidānaṁ samāptam||45||