59. nētrarōganidānam

Adhikarana nayanarogahetuH (1-3) · Śloka 3

அத நேத்ரரோகநிதாநம் | உஷ்ணாபிதப்தஸ்ய ஜலே ப்ரவேஶாத்தூரேக்ஷணாத் ஸ்வப்நவிபர்யயாச்ச | ஸ்வேதாத்ரஜோதூமநிஷேவணாச்ச சர்தேர்விகாதாத்வமநாதியோகாத் ||௧|| த்ரவாத்ததாऽந்நாந்நிஶி ஸேவிதாச்ச விண்மூத்ரவாதக்ரமநிக்ரஹாச்ச | ப்ரஸக்தஸஂரோதநகோபஶோகாச்சிரோऽபிகாதாததிமத்யபாநாத் ||௨|| ததா தூநாஂ ச விபர்யயேண க்லேஶாபிகாதாததிமைதுநாச்ச | பாஷ்பக்ரஹாத் ஸூக்ஷ்மநிரீக்ஷணாச்ச நேத்ரே விகாராஞ்ஜநயந்தி தோஷாஃ ||௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) |

இந்த்ரியாதிஷ்டாநகதவிகாரபாரிஶேஷ்யாந்நேத்ரரோகாபிதாநம்| ஏதே ச நயநரோகா வாதபித்தகபரக்தஸந்நிபாதாகந்துஜாஃ ஸந்தஃ ஷட்ஸப்ததிஃ| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “தைஸ்த்ரிபிஸ்த்ரிஂஶதுக்தாஸ்தே கபேநாப்யதிகாஸ்த்ரயஃ| ரக்தஜாஃ ஷோடஶ ப்ரோக்தாஃ ஸர்வஜாஃ பஞ்சவிஂஶதிஃ|| பாஹ்யௌ புநர்த்வௌ ச ததா ரோகாஃ ஷட்ஸப்ததிஃ ஸ்மதாஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி| ஷட்ஸப்ததிஶ்சைதே ரோகா ஆஶ்ரயபேதேந ஸுஶ்ருதேநைவ விபக்தாஃ|| யதாஹ– “நவ ஸந்த்யாஶ்ரயாஸ்தேஷு வர்த்மஜாஸ்த்வேகவிஂஶதிஃ| ஶுக்லபாகே தஶைகஶ்ச சத்வாரஃ கஷ்ணபாகஜாஃ|| ஸர்வாஶ்ரயாஃ ஸப்ததஶ தஷ்டிஜா த்வாதஶைவ து| த்வௌ ச பாஹ்யாஶ்ரயாவந்யாவநிமித்தநிமித்தஜௌ|| ஷட்ஸப்ததிர்நேத்ரரோகாஃ ஸங்க்ரஹேண ப்ரகீர்திதாஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி| நேத்ரப்ரமாணஂ ச ஸுஶ்ருதேநைவோக்தஂ “வித்யாத் த்வ்யங்குலபாஹுல்யஂ ஸ்வாங்குஷ்டோதரஸம்மிதம்| த்வ்யங்குலஂ ஸர்வதஃ ஸார்தஂ பிஷங்நயநபுத்புதம்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி| த்வ்யங்குலபாஹுல்யஂ விஸ்தாரேண, அந்தஃஸ்வாங்குஷ்டோதரஸம்மிதம், த்வ்யங்குலஂ ஸர்வதஃ ஸார்தமாயாமேந| அந்யே த்வ்யங்குலபாஹுல்யமிதி யதுக்தஂ தத்ர த்வ்யங்குலமாநநியமஂ ஸ்வாங்குஷ்டோதரஸம்மிதமித்யநேநாஹுஃ| அயமர்தஃ– ஸ்வேநாங்குஷ்டோதரேண ஸம்மிதஂ த்வ்யங்குலபஹுலஂ, த்வ்யங்குலஂ ஸர்வதஃ ஸார்தமிதி சாயாமவிஸ்தாராப்யாஂ போத்தவ்யமிதி| நநு, யத்யர்தததீயாங்குலாயாமஂ நேத்ரஂ தர்ஹி “த்வ்யங்குலாயதஂ ச நயநம்” (ஸு. ஸூ. அ. ௩௫) இத்யாதுரோபக்ரமணீயோக்தஂ விருத்யதே? நைவஂ, வர்த்மமண்டலஂ கஹீத்வா கணநயாऽர்தததீயாங்குலஂ, தத்விரஹாத் த்வ்யங்குலாயதமிதி ந விரோதஃ| நயநரோகஹேதுமாஹ– உஷ்ணாபிதப்தஸ்யேத்யாதி| உஷ்ணேநாதபாதிநா ஸந்தப்ததேஹஸ்ய ஜலாவகாஹநாத், ஶீதாவததேஹஸ்யோர்த்வகதேநோஷ்மணா |நயநதேஜஸோऽபிபவாச்சக்ஷூரோகோதயஃ ஸ்வேதாத்ரஜோதூமநிஷேவணாச்சேதி கர்மரஜோதூமாநாஂ நயநஸம்பந்தாநாஂ ஹேதுத்வம்| சர்தேர்விகாதாத் வாந்திவேகவிகாதாத்| வமநாதியோகாததிவாந்தேஃ| விண்மூத்ரவாதக்ரமநிக்ரஹாத் விண்மூத்ரவாதாநாஂ க்ரமேண ஶநைஃ ஶநைர்நிக்ரஹாத் வேகவிதாரணாத்| ப்ரஸக்தஸஂரோதநஶோககோபாதிதி ப்ரஸக்தஂ நிரந்தரஂ கதஸஂரோதநாதேரித்யர்தஃ| துவிபர்யயேண ஏகர்துசர்யாயா அந்யர்தௌ கரணேந| க்லேஶாபிகாதாத் க்லேஶஃ காயாதிதுஃகஂ, தேநாபிஸம்பந்தாத்; பாஷ்பநிக்ரஹாத் அஶ்ருவேகதாரணாத்| யதுக்தம்– “ஆநந்தஜஂ வாऽப்யத ஶோகஜஂ வா நேத்ரோதகஂ ப்ராப்தமமுஞ்சதோ ஹி| ஶிரோகுருத்வஂ நயநாமயாஶ்ச பவந்தி தீவ்ராஃ ஸஹ பீநஸேந||” இதி| நயநரோகஸம்ப்ராப்திஶ்ச ஸுஶ்ருதே பட்யதே– “ ஸிராநுஸாரிபிர்தோஷைர்விகுணைரூர்த்வமாஶ்ரிதைஃ| ஜாயந்தே நேத்ரபாகேஷு ரோகாஃ பரமதாருணாஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி||௧-௩||

Adhikarana abhiShyandabhedAH (4) · Śloka 4

வாதாத் பித்தாத் கபாத்ரக்தாதபிஷ்யந்தஶ்சதுர்விதஃ | ப்ராயேண ஜாயதே கோரஃ ஸர்வநேத்ராமயாகரஃ ||௪||

ஸாமாந்யபூர்வகத்வாத் விஶேஷஸ்ய, ததா ஸர்வநயநரோகஹேதுத்வாச்ச, ஆதௌ ஸர்வநயநகதமபிஷ்யந்தமாஹ– வாதாதித்யாதி| கோர இதி துஃஸஹவேதநஃ| ஸர்வநேத்ராமயாகர இதி ஸர்வேஷாஂ நேத்ரரோகாணாமதிமந்தாதீநாமாகர உத்பத்திகரத்வாத்; ஆகரஃ ஸ்தாநம்| அத ஏவாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ப்ராயேண ஸர்வே நயநாமயாஸ்தே பவந்த்யபிஷ்யந்தநிமித்தமூலாஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி||௪||

Adhikarana vAtAbhiShyandalakShaNam (5) · Śloka 5

நிஸ்தோதநஸ்தம்பநரோமஹர்ஷஸங்கர்ஷபாருஷ்யஶிரோऽபிதாபாஃ | விஶுஷ்கபாவஃ ஶிஶிராஶ்ருதா ச வாதாபிபந்நே நயநே பவந்தி ||௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

வாதாபிஷ்யந்தரூபமாஹ– நிஸ்தோதநேத்யாதி| நிஸ்தோதநஂ ஸூசீவ்யதநவத்வ்யதா, ஸ்தம்பநஂ ஜடிமா, ஸங்கர்ஷஃ கரகரிகா, பாருஷ்யஂ ரூக்ஷதா, ஶிரோऽபிதாபஃ ஶிரோவ்யதா| விஶுஷ்கபாவோ தூஷிகாரஹிதத்வஂ, ந த்வாஸ்ராவரஹிதத்வஂ, ஶிஶிராஶ்ருதேத்யுக்தேஃ||௫||

Adhikarana pittAbhiShyandalakShaNam (6) · Śloka 6

தாஹப்ரபாகௌ ஶிஶிராபிநந்தா தூமாயநஂ பாஷ்பஸமுச்ச்ரயஶ்ச | உஷ்ணாஶ்ருதா பீதகநேத்ரதா ச பித்தாபிபந்நே நயநே பவந்தி ||௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

பைத்திகலக்ஷணமாஹ– தாஹப்ரபாகாவித்யாதி| ப்ரபாகஃ ப்ரகஷ்டபாகஃ| ஶிஶிராபிநந்தா ஶீதேச்சா| தூமாயநஂ தூமஸ்யோத்வமநம்| பாஷ்பஸமுச்ச்ரயோ பாஷ்பபாஹுல்யம்||௬||

Adhikarana kaphAbhiShyandalakShaNam (7) · Śloka 7

உஷ்ணாபிநந்தா குருதாऽக்ஷிஶோதஃ கண்டூபதேஹாவதிஶீததா ச | ஸ்ராவோ முஹுஃ பிச்சில ஏவ சாபி கபாபிபந்நே நயநே பவந்தி ||௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

கபஜலிங்கமாஹ– உஷ்ணாபிநந்தேத்யாதி| உபதேஹஃ பிச்சடபாஹுல்யம்| ஶீததா நேத்ரஸ்ய| பிச்சில இதி ஸ்ராவவிஶேஷணம்| கபாபிபந்நே கபயுக்தே| நயநே சக்ஷுஷி| பவந்தி ஜாயந்தே||௭||

Adhikarana raktAbhiShyandalakShaNam (8) · Śloka 8

தாம்ராஶ்ருதா லோஹிதநேத்ரதா ச நாட்யஃ ஸமந்தாததிலோஹிதாஶ்ச | பித்தஸ்ய லிங்காநி ச யாநி தாநி ரக்தாபிபந்நே நயநே பவந்தி ||௮|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

ரக்தாபிஷ்யந்தலக்ஷணமாஹ– தாம்ராஶ்ருதேத்யாதி| பித்தஸ்ய லிங்காநீதி பித்தாபிஷ்யந்தலிங்காநி||௮||

Adhikarana adhimanthAnAmabhiShyandajatvam (9) · Śloka 9

வத்தைரேதைரபிஷ்யந்தைர்நராணாமக்ரியாவதாம் | தாவந்தஸ்த்வதிமந்தாஃ ஸ்யுர்நயநே தீவ்ரவேதநாஃ ||௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

அதிமந்தாநாமபிஷ்யந்தஜத்வமாஹ– வத்தைரித்யாதி| தாவந்த இதி அபிஷ்யந்தைர்வாதபித்தகபரக்தஜைஶ்சத்வாரோऽதிமந்தாஃ ப்ரத்யேதவ்யாஃ| தீவ்ரவேதநா இதி ஸாமாந்யலக்ஷணம்| வேதநாஶப்தஶ்சாத்ர வ்யதாமாத்ரவாசீ, தேந வாதிகாபிஷ்யந்தாத்வாதிக ஏவாதிமந்தஸ்தீவ்ரவாதஜநிததோதாதிஸகலவேதநஃ, ஏவஂ பித்தஜகபஜரக்தஜாஶ்சாதிமந்தாஃ ப்ரத்யேதவ்யாஃ||௯||

Adhikarana adhimanthasya sAmAnyalakShaNam (10) · Śloka 10

உத்பாட்யத இவாத்யர்தஂ நேத்ரஂ நிர்மத்யதே ததா | ஶிரஸோऽர்தஂ ச தஂ வித்யாததிமந்தஂ ஸ்வலக்ஷணைஃ ||௧௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

அஸ்யாபரஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– உத்பாட்யத இத்யாதி| ஶிரஸோऽர்தமித்யத்ர பூர்வக்ரியே ஸம்பத்யேதே, தேந ஶிரஸோऽர்தமுத்பாட்யதே ததா நிர்மத்யதே சேத்யர்தஃ| ஶிரஸோऽர்தே ச வேதநா வ்யாதிப்ரபாவாத்| ஸ்வலக்ஷணைரிதி யதோக்தவாதாத்யபிஷ்யந்தலக்ஷணைஃ| ஸ சாதிமந்தஃ ஸ்யந்தாத்மகஃ||௧௦||

Adhikarana adhimanthasya doShabhedena kAlAvadhiH (11) · Śloka 11

ஹந்யாத்தஷ்டிஂ ஶ்லைஷ்மிகஃ ஸப்தராத்ராததிமந்தோ ரக்தஜஃ பஞ்சராத்ராத் | ஷட்ராத்ராத்வாதிகோ வை நிஹந்யாந்மித்யாசாராத் பைத்திகஃ ஸத்ய ஏவ ||௧௧|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

யாவதா காலேந மித்யாசாராத்தஷ்டிஂ ஹந்தி தமாஹ– ஹந்யாதித்யாதி| ஸத்ய ஏவேதி ஶ்லேஷ்மணி ஸப்தராத்ரஸ்யோக்தத்வாத் ஸத்யஃஶப்தேநாத்ர த்ரிராத்ரமுக்தஂ, வைத்யகே ஹி ஸத்யஃஶப்தஸ்ய த்ரிராத்ரஸப்தராத்ரவாசித்வேந தஷ்டத்வாத்| காலாவதிரத்ர வ்யாதிஸ்வபாவாத்||௧௧||

Adhikarana netrarogasya sAmatvalakShaNam (12) · Śloka 12

உதீர்ணவேதநஂ நேத்ரஂ ராகஶோதஸமந்விதம் | கர்ஷநிஸ்தோதஶூலாஶ்ருயுக்தமாமாந்விதஂ விதுஃ ||௧௨||

லங்கநப்ரலேபாதிவிதாநார்தம் அஞ்ஜநாதிநிஷேதார்தஂ ச நேத்ரரோகஸ்ய ஸாமத்வலக்ஷணமாஹ– உதீர்ணவேதநமித்யாதி| உதீர்ணவேதநமுத்கதபஹுவேதநம்| கர்ஷஃ கரகரிகா| லங்கநாதிவிதாநார்தமஞ்ஜநாதிநிஷேதார்தஂ ச தந்த்ராந்தரம்– “ஸ்வேதஃ ப்ரலேபஸ்திக்தாந்நஂ தூமோ திநசதுஷ்டயம்| லங்கநஂ சாக்ஷிரோகாணாமாமாநாஂ பாசநாநி ஷட்|| அஞ்ஜநஂ ஸர்பிஷஃ பாநஂ கஷாயஂ குருபோஜநம்| நேத்ரரோகேஷு ஸாமேஷு ஸ்நாநஂ சாபி விவர்ஜயேத்||” இதி||௧௨||

Adhikarana netrarogasya nirAmatvalakShaNam (13) · Śloka 13

மந்தவேதநதா கண்டூஃ ஸஂரம்பாஶ்ருப்ரஶாந்ததா | ப்ரஶஸ்தவர்ணதா சாக்ஷ்ணோஃ ஸம்பக்வதோஷமாதிஶேத் ||௧௩||

நிராமலக்ஷணமாஹ– மந்தேத்யாதி| ஸஂரம்பாஶ்ருப்ரஶாந்ததேதி ஸஂரம்பஃ ஶோதஃ தஸ்ய, அஶ்ருணோ நேத்ரஜலஸ்ய ச ப்ரஶமஃ||௧௩||

Adhikarana sashotha-ashothanetrapAkali~ggam (14) · Śloka 14

கண்டூபதேஹாஶ்ருயுதஃ பக்வோதும்பரஸந்நிபஃ | ஸஂரம்பீ பச்யதே யஸ்து நேத்ரபாகஃ ஸ ஶோதஜஃ | ஶோதஹீநாநி லிங்காநி நேத்ரபாகே த்வஶோதஜே ||௧௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

ஸஶோதபாகலிங்கமாஹ– கண்டூபதேஹாஶ்ருயுத இத்யாதி| பக்வோதும்பரஸந்நிப இதி லோஹிதஃ| ஸஂரம்பீதி ஶோதவாந்; கார்திகஸ்து மஹாரம்பவாநித்யாஹ; ஶோதஸ்த்வநுக்தோऽபி கம்யதே, தத்ப்ரதாநத்வாத் பாகஸ்ய, உத்தரத்ர ஶோதஹீநாநீத்யஸ்யாபிதாநாச்ச| அயஂ த்ரிதோஷஜஃ, ஏவமஶோதபாகஶ்ச||௧௪||

Adhikarana hatAdhimanthalakShaNam (15) · Śloka 15

உபேக்ஷணாதக்ஷி யதாऽதிமந்தோ வாதாத்மகஃ ஸாதயதி ப்ரஸஹ்ய | ருஜாபிருக்ராபிரஸாத்ய ஏஷ ஹதாதிமந்தஃ கலு நாம ரோகஃ ||௧௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

ஹதாதிமந்தலக்ஷணமாஹ– உபேக்ஷணாதித்யாதி| அயஂ ரோகோ விதேஹே தஷ்ட்யுத்க்ஷேபலக்ஷண ஏகஃ, அந்யஃ ஸகலநயநஶோஷலக்ஷணஃ பட்யதே| தத்யதா– “அந்தர்கதஃ ஸிராணாஂ து யதா திஷ்டதி மாருதஃ| ஸ ததா நயநஂ ப்ராப்ய ஶீக்ரஂ தஷ்டிஂ நிரஸ்யதி|| தஸ்யாஂ நிரஸ்யமாநாயாஂ நிர்மந்தந்நிவ மாருதஃ| நயநஂ நிர்வமத்யாஶு ஶூலதோதாதிமந்தநைஃ||” இதி| இதஂ தஷ்டிநிர்கமலக்ஷணம், அத ஏவைதஸ்மிந்நர்தே ஸுஶ்ருதே கேசித் படந்தி– “அந்தஃ ஸிராணாஂ ஶ்வஸநஃ ஸ்திதோ தஷ்டிஂ ப்ரதிக்ஷிபந்| ஹதாதிமந்தஂ ஜநயேத்தமஸாத்யஂ விதுர்புதாஃ||” இதி| விதேஹ ஏவ ஸகலாக்ஷிஶோஷஃ பட்யதே– “அதவா ஶோஷயேதக்ஷி க்ஷீணதேஜோபலாதயம்| தத்பத்மமிவ ஸஂஶுஷ்கமவஸீததி லோசநம்|| ஹதாதிமந்தஂ தஂ வித்யாதஸாத்யஂ வாதகோபதஃ||” இதி| அதஃ ஶோஷார்தே உபேக்ஷணாதக்ஷீத்யாதி ஶ்லோகோऽவகந்தவ்யஃ| ஸாதயதீதி ஶோஷயதி| ருஜாபிருக்ராபிரிதி ருஜாபிஸ்தோதாதிபிர்மஹதீபிருபலக்ஷிதஃ||௧௫||

Adhikarana vAtaparyayali~ggam (16) · Śloka 16

வாரஂவாரஂ ச பர்யேதி ப்ருவௌ நேத்ரே ச மாருதஃ | ருஜஶ்ச விவிதாஸ்தீவ்ராஃ ஸ ஜ்ஞேயோ வாதபர்யயஃ ||௧௬||

வாதபர்யயலிங்கமாஹ– வாரஂவாரமித்யாதி| பர்யாயேண க்ரமேண கதாசித்ப்ருவி, கதாசில்லோசநே, வாயுஸ்தீவ்ராஂ ருஜாஂ கரோதீதி வாதபர்யாயார்தஃ||௧௬||

Adhikarana shuShkAkShipAkalakShaNam (17) · Śloka 17

யத் கூணிதஂ தாருணரூக்ஷவர்த்ம ஸந்தஹ்யதே சாவிலதர்ஶநஂ யத் | ஸுதாருணஂ யத் ப்ரதிபோதநே ச ஶுஷ்காக்ஷிபாகோபஹதஂ ததக்ஷி ||௧௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

ஶுஷ்காக்ஷிபாகமாஹ– யத் கூணிதமித்யாதி| கூணிதமிதி நிமீலிதம்| தாருணஂ கடிநஂ ரூக்ஷஂ ச வாதஶோஷாத் வர்த்ம யஸ்ய தத்தாருணரூக்ஷவர்த்ம| ஸந்தஹ்யதே ஸதாஹஂ பவதி| ஆவிலதர்ஶநமாகுலதர்ஶநம்| ஸுதாருணஂ கச்ச்ரோந்மீலநம்| ப்ரதிபோதநே உந்மேஷணே| ஸுதாருணஂ ஸுகடிநமிதி கதாதரஃ| ஶுஷ்காக்ஷிபாகோபஹதஂ ததக்ஷீதி தச்சுஷ்கேணாக்ஷிபாகேந உபஹதமக்ஷீத்யர்தஃ| அயஂ ரோகஃ ஸரக்தவாதஜந்யஃ| யதாஹ கராலஃ– “கூணிதஂ கரவர்த்மாக்ஷி கச்ச்ரோந்மீலாவிலேக்ஷணம்| ஸதாஹஂ ஸாஸஜாத்வாதாச்சுஷ்கபாகாந்விதஂ வதேத்||” இதி||௧௭||

Adhikarana anyatovAtalakShaNam (18) · Śloka 18

யஸ்யாவடுகர்ணஶிரோஹநுஸ்தோ மந்யாகதோ வாऽப்யநிலோऽந்யதோ வா | குர்யாத்ருஜஂ வை ப்ருவி லோசநே ச தமந்யதோவாதமுதாஹரந்தி ||௧௮|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

அந்யதோவாதமாஹ– யஸ்யேத்யாதி| அவடுர்காடா| மந்யே க்ரீவாபார்ஶ்வஸிரே| அந்யதோ வேதி உக்தப்ரதேஶாதிதரத்ர பஷ்டே, ஸப்தம்யர்தே தஸிஃ| அந்யத்ர வாதஸ்ய காரணஸ்யாவஸ்தாநம், அந்யத்ர லோசநே ப்ருவி ச ருஜாஂ கரோதீத்யந்யதோவாதஃ| விதேஹேऽப்யுக்தம்– “ மந்யயோரந்தரே வாயுருத்திதஃ பஷ்டதோऽபி வா| கரோதி பேதஂ நிஸ்தோதஂ ஶங்கே சாக்ஷ்ணோர்ப்ருவோஸ்ததா|| தமாஹுரந்யதோவாதஂ ரோகஂ தஷ்டிவிதோ ஜநாஃ||” இதி||௧௮||

Adhikarana amlAdhyuShitalakShaNam (19) · Śloka 19

ஶ்யாவஂ லோஹிதபர்யந்தஂ ஸர்வஂ சாக்ஷி ப்ரபச்யதே | ஸதாஹஶோதஂ ஸாஸ்ராவமம்லாத்யுஷிதமம்லதஃ ||௧௯||

அம்லாத்யுஷிதமாஹ– ஶ்யாவமித்யாதி| ஶ்யாவமீஷந்நீலம்| அம்லத இத்யம்லபோஜநாத்| அம்லாத்யுஷிதமிதி பித்தாத்யுஷிதஂ, காரணே கார்யோபசாராத்||௧௯||

Adhikarana sirotpAtalakShaNam (20) · Śloka 20

அவேதநா வாऽபி ஸவேதநா வா யஸ்யாக்ஷிராஜ்யோ ஹி பவந்தி தாம்ராஃ | முஹுர்விரஜ்யந்தி ச யாஃ ஸ தாதக்வ்யாதிஃ ஸிரோத்பாத இதி ப்ரதிஷ்டஃ ||௨௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

ஸிரோத்பாதமாஹ– அவேதநா வாऽபீத்யாதி| அக்ஷிராஜ்ய இதி அக்ஷிஸிராஃ| விரஜ்யந்தீதி விரக்தா பவந்தி, விஶேஷரக்தா பவந்தீத்யர்தஃ| ரக்தஜோऽயம்||௨௦||

Adhikarana sirApraharShalakShaNam (21) · Śloka 21

மோஹாத் ஸிரோத்பாத உபேக்ஷிதஸ்து ஜாயேத ரோகஸ்து ஸிராப்ரஹர்ஷஃ | தாம்ராபமஸ்ரஂ ஸ்ரவதி ப்ரகாடஂ ததா ந ஶக்நோத்யபிவீக்ஷிதுஂ ச ||௨௧|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬) |

ஸிராப்ரஹர்ஷமாஹ– மோஹாதித்யாதி| அயமபி ரக்தஜஃ| இதி ஸர்வகதாஃ||௨௧||

Adhikarana savraNashuklalakShaNam (22) · Śloka 22

நிமக்நரூபஂ து பவேத்தி கஷ்ணே ஸூச்யேவ வித்தஂ ப்ரதிபாதி யத்வை | ஸ்ராவஂ ஸ்ரவேதுஷ்ணமதீவ யச்ச தத் ஸவ்ரணஂ ஶுக்ல(க்ர)முதாஹரந்தி ||௨௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

ஸந்திவர்த்மஶுக்லகஷ்ணதஷ்டிகதேஷு மத்யே ப்ராதாந்யாத்தஷ்டிகதேஷு வக்துமுசிதேஷு ஸ்வல்பவக்தவ்யதயா தஷ்டிமண்டலப்ரத்யாஸத்த்யா கஷ்ணகதவிகாராபிதாநம்| தத்ர ஸவ்ரணஶுக்லலக்ஷணமாஹ– நிமக்நரூபமித்யாதிநா| ரூபக்ரஹணமாபாஸநிஷேதார்தஂ, தேந நிமக்நரூபமேவ| யத் ஸூச்யேவேத்யுபமாநஂ வர்துலத்வக்யாபநாய ஸூசீவ்யதநவத்வேதநாதர்ஶநாய ச| ஸ்ராவஂ ஸ்ரவேதுஷ்ணமிதி ஸ்ரவேதுஷ்ணமித்யேதாவதைவ லப்தே ஸ்ராவே புநஃ ஸ்ராவக்ரஹணஂ நிரந்தரஸ்ராவஂ லக்ஷயதி| அதிஶப்தஸ்தூஷ்ணேந ஸம்பத்யத இதி கார்திகஃ| உஷ்ணஸ்ராவதா ரக்தாத்மகத்வாத்| ஶுக்லஸ்யாத்ர சாத்யந்தருக் போத்தவ்யா, ஸவ்ரணத்வாத்| யதாஹ அவ்ரணலக்ஷணே ஸுஶ்ருதஃ– ‘நாதிருகஶ்ருயுக்தஂ’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) இதி| தத் ஸ்ரவணஂ ஸக்ஷதஂ, க்ஷதே து ருஜா யுக்தைவ, நயநே து ஸுகுமாரே விஶேஷேணோதாஹரந்தி விதேஹப்ரபதயஃ| விதேஹேऽப்யுக்தம்– “ரக்தராஜீநிபஂ கஷ்ணே சிந்நாபஂ யச்ச லக்ஷ்யதே| ஸூச்யக்ரேணேவ தச்சுக்லமுஷ்ணாஶ்ருஸ்ராவி ஸவ்ரணம்||” இதி||௨௨||

Adhikarana savraNashuklasya sAdhyAsAdhyatA (23) · Śloka 23

தஷ்டேஃ ஸமீபே ந பவேத்து யச்ச ந சாவகாடஂ ந ச ஸஂஸ்ரவேத்தி | அவேதநஂ வா ந யுக்மஶுக்லஂ தத் ஸித்திமாயாதி கதாசிதேவ ||௨௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

அஸ்யாஸாத்யதயா நிர்திஷ்டஸ்யாவஸ்தாவஶேந பாக்ஷிகீஂ ஸித்திமாஹ– தஷ்டேஃ ஸமீப இத்யாதி| க்ஷதஂ ஹி ஸ்வபாவத ஏவ ஸஂஶ்ரயோபகாதகரம், அதோ தஷ்டிஸமீபே ந ஸாத்யம்; உக்தவிபர்யயாத்து தஷ்டிஸமீபேऽபி ஸுகஸாத்யமவ்ரணம்| ந சாவகாடமேகத்வக்கதம்| விபர்யயாத்த்வவகாடமப்யவ்ரணஂ ஸித்யதி| அத ஏவாவ்ரணே வக்ஷ்யதி– கம்பீரஜாதமிதி| ந ச ஸஂஸ்ரவேதிதி ந சாத்யர்தஂ ஸ்ரவேத், ஸஂஶப்தஸ்யாதிஶயார்தத்வாத்| அவேதநஂ மந்தவேதநஂ, ரக்தஸ்ய கபாநுகமாத்; வாதாநுகமாததிவேதநஂ து ந ஸித்யதி| யுக்மஂ ச க்ஷதஶுக்லஂ கதாऽபி ந ஸித்யதி||௨௩||

Adhikarana avraNashuklalakShaNam (24) · Śloka 24

ஸ்யந்தாத்மகஂ கஷ்ணகதஂ ஸசோஷஂ ஶங்கேந்துகுந்தப்ரதிமாவபாஸம் | வைஹாயஸாப்ரப்ரதநுப்ரகாஶமதாவ்ரணஂ ஸாத்யதமஂ வதந்தி ||௨௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

இதாநீமவ்ரணஶுக்ரலக்ஷணமாஹ– ஸ்யந்தாத்மகமித்யாதி| ஸ்யந்தாத்மகமபிஷ்யந்தநிமித்தகஂ, ஸர்வேஷாமக்ஷிரோகாணாமபிஷ்யந்தநிமித்தத்வேऽபி சாஸ்ய நியமப்ரதிபாதநார்தமபிதாநம்| வைஹாயஸாப்ரப்ரதநுப்ரகாஶமிதி விஹாயஸி ஸ்திதஂ வைஹாயஸஂ, ‘தஸ்ய நிவாஸஃ’ இத்யண், விஹாயோ நபஃ; ஆகாஶஸ்திதாப்ரவத் ப்ரதநுப்ரகாஶமித்யர்தஃ| ஏதேநாச்சத்வஂ ப்ரதிபாத்யதே| ஶுக்லத்வஂ து ஶங்கேந்துகுந்தப்ரதிமாவபாஸமித்யநேநைவ லப்தம்| வைஹாயஸாப்ரக்ரஹணஂ ஸஜலாப்ரவ்யவச்சேதார்தஂ, தத்தி ப்ராயஃ பார்வதஂ பவதீதி கார்திகஃ| ஸாத்யதமஂ ஸுகஸாத்யம்| நநு, கம்பீரஜாதமித்யாதிநா கச்ச்ராபிதாநேநைவ தத்விபர்யயேண ஸுகஸாத்யத்வாவகதிஃ ஸேத்ஸ்யதி, தத் கிஂ ஸாத்யதமாபிதாநேந? நைவம், அஸத்யத்ர ஸாத்யதமாபிதாநே உபயத்ராபி கச்ச்ரத்வப்ராந்திஃ ஸ்யாததஸ்ததபிதாநம்||௨௪||

Adhikarana avraNashuklasyAvasthAbhedena kRucchrasAdhyatvam (25) · Śloka 25

கம்பீரஜாதஂ பஹுலஂ ச ஶுக்லஂ சிரோத்திதஂ சாபி வதந்தி கச்ச்ரம் | விச்சிந்நமத்யஂ பிஶிதாவதஂ வா சலஂ ஸிராஸூக்ஷ்மமதஷ்டிகச்ச | த்வித்வக்கதஂ லோஹிதமந்ததஶ்ச சிரோத்திதஂ சாபி விவர்ஜநீயம் ||௨௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

அவ்ரணஸ்யைவாவஸ்தாபேதேந கச்ச்ரத்வமாஹ– கம்பீரஜாதமித்யாதி| கம்பீரஜாதஂ த்வித்ரித்வக்கதம்| பஹுலஂ ப்ரதநுநோऽப்ராத்கநம்| அவ்ரணஸ்யைவாவஸ்தாபேதேநாஸாத்யத்வமாஹ– விச்சிந்நமத்யமித்யாதி| விச்சிந்நமத்யஂ விதீர்ணமாஂஸத்வாத் ஸச்சித்ரஂ, நிம்நமிதி யாவத்; தத்விபர்யயஂ து பிஶிதாவதமுந்நதமாஂஸரூபதயா| சலமித்யநவஸ்திதம்| ஸிராஸூக்ஷ்மமிதி ஸிராவதத்வாத் ஸூக்ஷ்மம்; அந்யே ‘ ஸிராஸக்தம்’ இதி படந்தி, வ்யாசக்ஷதே ச– ஸிராஸக்தஂ யதஸ்ததஶ்சலஂ, ஸிராணாஂ சலத்வாத்; ஸிரா ஹி மத்ஸ்யவத் பரிவர்தமாநா முஹுர்முஹுஶ்சலந்தி; அந்யே ‘ ஸிராஶுக்லம்’ இதி பாடாந்தரஂ வ்யாசக்ஷதே; ஸிராபிஃ ஶுக்லஂ, ஸிராஶுக்லஂ ஸிராஶுக்லத்வஹேதுகஂ; ந ஹி ஸிராபவநஂ ஶுக்லத்வே ஹேதுரிதி கதாதரஃ| அதஷ்டிகதிதி தர்ஶநாபாவகாரி, தஷ்டேஃ ஸமீபே ந பவேதித்யஸ்ய விபர்யயோऽயம்| த்வித்வக்கதஂ த்விபடலாஶ்ரிதம், ஏததபரலிங்கஸஹிதமஸாத்யஂ, ந து கேவலஂ; த்வித்வக்கதஸ்ய கச்ச்ரத்வாபிதாநாத்| லோஹிதமந்ததஶ்சேதி மத்யே ஶுக்லமந்தே லோஹிதஂ, வ்ரணாகாரேண||௨௫||

Adhikarana avraNashuklasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

உஷ்ணாஶ்ருபாதஃ பிடகா ச நேத்ரே யஸ்மிந் பவேந்முத்கநிபஂ ச ஶுக்லம் | ததப்யஸாத்யஂ ப்ரவதந்தி கேசிதந்யச்ச யத்தித்திரிபக்ஷதுல்யம் ||௨௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

ந கேவலமேவஂவிதஂ பரமஸாத்யஂ கிந்த்வந்யாதஶமபீத்யத ஆஹ– உஷ்ணாஶ்ருபாத இத்யாதி| பிடகா ச நேத்ர இத்யந்தஂ த்வித்வக்கதஶுக்லே| ததாऽऽஹ விதேஹஃ– “ஏகத்வக்கதமேவஂ ஸ்யாத் த்வித்வக்கதமிதஂ பவேத்| சோஷோஷ்ணஸ்ராவதாஹாஸ்து தஷ்ணா ச பிடகோத்கமஃ||” இதி முத்கநிபஂ ச ஶுக்லமித்யாகாரேண, ஏதத்த்வித்வக்கதம்| ததா ச விதேஹஃ– “வ்யக்தமுத்கபலாகாரஂ ஶுக்லஂ த்வித்வக்கதஂ பவேத்|” இதி| த்வித்ரித்வக்கதஸ்யாவ்ரணஶுக்ரஸ்ய கச்ச்ரத்வே ஏதத் பிடகோத்கமமுத்கபலாகாரத்வேநைவாஸாத்யத்வஂ போத்யம்| அந்யே புநஃ ஸவ்ரணஶுக்லஸ்ய விச்சிந்நமத்யமித்யாதிகமஸாத்யலக்ஷணஂ வர்ணயந்தி| அத்ர பக்ஷே த்வித்வக்கதமிதி கேவலமேவாஸாத்யலக்ஷணம், ஏதந்ந சாவகாடமித்யஸ்ய விபர்யயஃ| லோஹிதமந்ததஃ, உஷ்ணாஶ்ருபாதஃ பிடகா சேத்யாதி த்வித்வக்கதஶுக்லலக்ஷணமிதி| கிந்த்வியமத்ராஸங்கதிஃ– விச்சிந்நமத்யஂ ஸச்சித்ரஂ, தத்யதி ஸச்சித்ரத்வஂ ஸவ்ரணஶுக்லஸ்யாப்யுபகம்யதே, ததா நிமக்நரூபமித்யநேநைவ ஸித்தத்வாத் புநருக்தஂ ஸ்யாத், கிஞ்ச ஸவ்ரணஶுக்லாநந்தரமஸ்ய பாடோ விபலஃ ஸ்யாத்| அந்யே து ஸவ்ரணாவ்ரணஶுக்லவிஷயஂ ஸாமாந்யமஸாத்யலக்ஷணமேததாஹுஃ; யதாயோக்யதயா க்வசில்லிங்காந்தரயோகேந ச வ்யவஸ்தேதி ச வர்ணயந்தி| அஸாத்யத்வஂ விதேஹதந்யேஷாஂ மதேநாஹ– கேசிதித்யாதி| தித்திரிபக்ஷதுல்யமிதி ஶபலம்; ஏதச்சாநிஷேதாதநுமதம்||௨௬||

Adhikarana akShipAkAtyayalakShaNam (27) · Śloka 27

ஶ்வேதஃ ஸமாக்ராமதி ஸர்வதோ ஹி தோஷேண யஸ்யாஸிதமண்டலஂ ச | தமக்ஷிபாகாத்யயமக்ஷிரோகஂ ஸர்வாத்மகஂ வர்ஜயிதவ்யமாஹுஃ ||௨௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

இதாநீமக்ஷிபாகாத்யயமாஹ– ஶ்வேத இத்யாதி| தோஷேண யஃ கதஃ ஶ்வேதஃ ஸ ஸமாக்ராமதி| ஸர்வாத்மகஂ த்ரிதோஷஜம்; அந்யே து ‘ஸ்யந்தாத்மகம்’ இதி படித்வா அபிஷ்யந்தாத்மகமாஹுஃ| ததா ஸர்வேஷாமபிஷ்யந்தமூலத்வாத்விஶேஷார்தமபிதாநம்||௨௭||

Adhikarana ajakAjAtalakShaNam (28) · Śloka 28

அஜாபுரீஷப்ரதிமோ ருஜாவாந் ஸலோஹிதோ லோஹிதபிச்சிலாஸ்ரஃ | விகஹ்ய கஷ்ணஂ ப்ரசயோऽப்யுபைதி தச்சாஜகாஜாதமிதி வ்யவஸ்யேத் ||௨௮|| (இதி கஷ்ணஜாஃ) | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

அஜகாஜாதமாஹ– அஜாபுரீஷப்ரதிம இத்யாதி| அஜாபுரீஷப்ரதிமஃ ஶுஷ்காஜபுரீஷதுல்யஃ| ஸலோஹித ஈஷல்லோஹிதஃ| விகஹ்ய கஷ்ணமிதி ஸ்வோச்ச்ராயேண கஷ்ணதேஶஂ மஹத்த்வாத்விச்சித்ய| ப்ரசய இதி ப்ரகஷ்டஶ்சயஃ உத்கம இதி யாவத்| அஜகாயா மேதோவத் ஸஂஶ்ரயஸ்ததீயத்வக்கதத்வேந மேதஸஃ ப்ரசயோ போத்தவ்யஃ| ததாச விதேஹஃ– “கஷ்ணேऽக்ஷ்ணோர்யத்பவேச்சுக்லஂ சாகலீவிட்ஸமப்ரபம்| ஸாந்த்ரபிச்சிலரக்தாஸ்ரஂ த்ரித்வக்கமஜகேதி ஸா||” இதி| இதி கஷ்ணஜாஃ||௨௮||

Adhikarana prathamapaTalasthadoShalakShaNam (29) · Śloka 29

ப்ரதமே படலே தோஷா யஸ்ய தஷ்ட்யாஂ வ்யவஸ்திதாஃ | அவ்யக்தாநி ஸ ரூபாணி கதாசிதத பஶ்யதி ||௨௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫) |

கஷ்ணாஶ்ரிதத்வாத் தஷ்டிமண்டலஸ்ய தஷ்டிஜா உச்யந்தே| தஷ்டிப்ரமாணஂ து ஸுஶ்ருதேநோக்தம்– “மஸூரதலமாத்ராஂ து பஞ்சபூதப்ரஸாதஜாம்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) இதி| அத்ர மஸூரதலமாத்ராமிதி மஸூரார்ததலமாத்ராஂ, ததா ச நிமிஃ– “பஞ்சபூதாத்மிகா தஷ்டிர்மஸூரார்ததலோந்மிதிஃ|” இதி| நநு, ஏவஂ தர்ஹி விருத்யதே, யதாஹ ஸ ஏவ புநஃ– “நேத்ராயாமத்ரிபாகஂ ச கஷ்ணமண்டலமுச்யதே| கஷ்ணாத் ஸப்தமமிச்சந்தி தஷ்டிஂ தஷ்டிவிதோ ஜநாஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி, அத்ர கஷ்ணஸப்தமபாகத்வேந தஷ்டேருக்தத்வாத்| உச்யதே– கஷ்ணஸப்தமபாகத்வேநாபி மஸூரார்ததலப்ரமாணா தஷ்டிரித்யேக ஏவார்தஃ| நநு, ஏவமாதுரோபக்ரமணீயோக்தஂ “ த்வ்யங்குலாயதஂ நயநஂ, நயநத்ரிபாகபரிமாணா தாரகா, நவமஸ்தாரகாஂஶோ தஷ்டிமண்டலம்|” (ஸு. ஸூ. அ. ௩௫) இதி விருத்யதே| உச்யதே– தத்ர மண்டலாபிதாநேந மண்டலஸஹிதாயா தஷ்டேருக்திஃ, அத்ர து மண்டலரஹிதாயா இதி; மதபேதாத்வா ந விரோதஃ, தாரகாநவமாஂஶோ தஷ்டிரிதி ஶல்யமதஂ, தாரகாஸப்தமாஂஶோ தஷ்டிரிதி ஶாலாக்யஸித்தாந்தேந| நநு, ஏவஂ தர்ஹி “தஷ்டிஶ்ச ரோமகூபாஶ்ச ந வர்தந்தே” (ஸு. ஶா. அ. ௪) இதி ஶாரீரோக்தஂ விருத்யதே, யதஃ கஷ்ணஸப்தமபாகத்வேந தஷ்டேருக்தத்வாத் கஷ்ணவத்த்யா தத்வத்தேஃ ஸம்பவாத்| நைவம், அங்காந்தரவந்ந பஹு வர்தத இத்யபிப்ராயேணோக்தஂ தஷ்டிர்ந வர்தத இதி| தஷ்ட்யாஂ ச சத்வாரி படலாநி| ரஸரக்தாஶ்ரயஂ பாஹ்யஂ, த்விதீயஂ மாஂஸஸஂஶ்ரயஂ, ததீயஂ மேதஃஸஂஶ்ரயஂ, சதுர்தஂ காலகாஸ்திஸஂஸ்திதம்| ததா ச ஸுஶ்ருதஃ– “தேஜோஜலாஶ்ரிதஂ பாஹ்யஂ தேஷ்வந்யத் பிஶிதாஶ்ரிதம்| மேதஸ்ததீயஂ படலமாஶ்ரிதஂ த்வஸ்தி சாபரம்| பஞ்சமாஂஶஸமஂ தஷ்டேஸ்தேஷாஂ பாஹுல்யமிஷ்யதே||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி| அத்ர தேஜஃஶப்தேந ரக்தஂ, ஜலஶப்தேந ச ரஸோ வ்யாக்யாதஃ| தேஷு படலேஷு பாஹ்யாதிபேதேநாதிஷ்டாநவிஶேஷப்ரபாவாத் தோஷாணாஂ லிங்கவிஶேஷமாஹ– ப்ரதமே படல இத்யாதி| ப்ரதமே படலே ஸர்வாப்யந்தரே படலே காலகாஸ்திஸஂஶ்ரயே; ந து பாஹ்யே, தத்ர ப்ரதமஂ தோஷலிங்காநுபலப்தேஃ; யதி து குஷ்டாதிவத்பாஹ்யஂ ப்ரதமஂ ப்ரதூஷ்யாப்யந்தரே தோஷாநுப்ரவேஶஃ ஸ்யாத்ததா ப்ராகேவ ரோகஸ்தத்ரோபலப்யேத், ந சைவஂ தஶ்யதே| ததாச விதேஹஃ– “தஷ்டேரந்தரமாத்யஂ து படலஂ ஸமபித்ருதாஃ|” இத்யாரப்ய “ஏகைகமநுபத்யந்தே பர்யாயாத் படலாந்தரம்|” இதி| ப்ரதமே படல இத்யாதிக்ரந்தாத் பூர்வஂ கேசித் “ ஸிராபிரபிஸம்ப்ராப்ய விகுணோऽப்யந்தரே பஶம்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி ஶ்லோகார்தஂ ஸம்ப்ராப்திரூபஂ படந்தி ஸுஶ்ருதே, தச்ச ‘ ஸிராநுஸாரிபிர்தோஷைஃ’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இத்யநேநைவ கதார்தமித்யநார்ஷஂ டீகாகாரைர்வ்யாக்யாதம்| ரூபாணீதி ரூபவந்தி த்ரவ்யாணி| கதாசிதத பஶ்யதீத்யநேநாத்ராதிஷ்டாநவிஶேஷாத்தோஸ்யால்பபலதா உக்தா பவதி| அவ்யக்தரூபாண்யபி வக்ஷ்யமாணப்ரமராருணவர்ணாதியுக்தாநி வாதேந, பித்தேநாதித்யகத்யோதாதிபீதநீலவர்ணாநி, கபேந ஸிதவர்ணாநி, ரக்தேந ரக்தவர்ணாநி, ஸந்நிபாதேந சித்ரவர்ணாநி; ஏவஂ த்விதீயததீயசதுர்தபடலேஷ்வபி வ்யாக்யேயம்||௨௯||

Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (30-32) · Śloka 32

தஷ்டிர்பஶஂ விஹ்வலதி த்விதீயஂ படலஂ கதே | மக்ஷிகாமஶகாஂஶ்சாபி ஜாலகாநி ச பஶ்யதி ||௩௦|| மண்டலாநி பதாகாஂஶ்ச மரீசிஂ குண்டலாநி ச | பரிப்லவாஂஶ்ச விவிதாந் வர்ஷமப்ரஂ தமாஂஸி ச ||௩௧|| தூரஸ்தாநி ச ரூபாணி மந்யதே ஸ ஸமீபதஃ | ஸமீபஸ்தாநி தூரே ச தஷ்டேர்கோசரவிப்ரமாத் ||௩௨|| யத்நவாநபி சாத்யர்தஂ ஸூசீபாஶஂ ந பஶ்யதி | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

த்விதீயபடலகதஸ்ய லிங்கமாஹ– தஷ்டிர்பஶஂ விஹ்வலதீத்யாதி| விஹ்வலதி புநஃ புநஃ அஸம்யக்ரூபஂ கஹ்ணாதி, ததா அவித்யமாநாந் மக்ஷிகாதீந் பஶ்யதி; அதவா மக்ஷிகேத்யாதிநா விஹ்வலத்வமேவ வ்யாக்ரியதே| ஜாலகாநி ஜாலாந்யேவ| மரீசீநிதி ரஶ்மீந்| பரிப்லவாநிதி மண்டூகாதீநாஂ பரி ஸர்வதஃ ப்லவாந் கதீஃ| விவிதாநிதி ஊர்த்வாதஸ்திர்யக்கதஶ்லேஷ்மாதிதோஷவர்ணேந ச நாநாவிதாந், அந்யே பரிப்லவாந் விவிதாநிதி நாநாவர்ணாந் ஜலப்லவாநித்யாசக்ஷதே| கோசரவிப்ரமாதிதி விஷயப்ராந்தேஃ| ஸூசீபாஶஂ ந பஶ்யதீதி ஸதோऽபி ஸூக்ஷ்மஸ்யாநுபலம்பஃ; ஸூசீபாஶஂ ஸூசீரந்த்ரஂ, பாஶஂ வா குணம்||௩௦-௩௨||–

Adhikarana tRutIyapaTalagatadoShalakShaNam (33-34) · Śloka 34

ஊர்த்வஂ பஶ்யதி நாதஸ்தாத்ததீயஂ படலஂ கதே ||௩௩|| மஹாந்த்யபி ச ரூபாணி சாதிதாநீவ சாம்பரைஃ | கர்ணநாஸாக்ஷிஹீநாநி விகதாநீவ பஶ்யதி ||௩௪|| யதாதோஷஂ ச ரஜ்யேத தஷ்டிர்தோஷே பலீயஸி | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

ததீயபடலகதஸ்ய லிங்கமாஹ– ஊர்த்வஂ பஶ்யதீத்யாதி| ஊர்த்வதர்ஶநாபிதாநாததோதர்ஶநஸ்ய நிஷேதஸித்தௌ ததபிதாநஂ ஸ்வரூபாநுவாதார்தம்| நநு, பார்ஶ்வயோரீஷத்தர்ஶநார்தஂ கிமித்யேதந்ந பவதி? உச்யதே– ஊர்த்வாதோகதத்வேநைவ பார்ஶ்வஸ்ய பரிக்ரஹாதிதி கார்திகஃ| யதேதத்ரூபஂ பஶ்யதி தத் கீதஶமித்யத ஆஹ– மஹாந்த்யபீத்யாதி| “சாதிதாநீவ சாம்பரைரிதி ஆவதாநீவ வஸ்த்ரைஃ|” ‘அம்பரே’ இதி பாடாந்தரே ஆகாஶே சாதிதாநி கேநாபி| விகதாநீவேதி சிந்நகரபாதாதீநி| அத்ர ராகப்ராப்திமாஹ– யதாதோஷஂ ச ரஜ்யேத தஷ்டிர்தோஷே பலீயஸீதி| அஸ்யார்தஃ– யதாயதஂ தோஷவர்ணைரருணபீதஸிதாதிபிர்யுஜ்யதே தஷ்டிஃ; ராகஶ்சாத்ர வர்ணமாத்ரவசநஃ| அத ஏவ வக்ஷ்யதி– “கபாத் ஸிதஃ ஶோணிதஜஃ ஸரக்த” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) இதி| தோஷே பலீயஸீதி ரக்தமாஂஸமேதஃஸஹாயே பலவதி தோஷே, அந்யதா து ததீயேऽபி ராகோ ந பவதீதி வ்யபிசாரஃ ஸூச்யத இதி கதாதரஃ| நநு, ததீயே கதஂ ராகவர்ணநஂ, பாஹ்யபடலேநாவதே தர்ஶநாஸம்பவாத்? ந சாஶ்மரீவர்ணாபிதாநவதாயுர்வேதப்ராமாண்யார்தஂ பவிஷ்யதீதி, அஶ்மர்யா உத்தரகாலமாகஷ்டௌ ததா ப்ரதீதேஃ, இஹ து ந தாதக்| உச்யதே– ததீயபடலகதஸ்ய தோஷஸ்ய ததாஸ்வபாவாத்பாஹ்யே ராகோபலப்திஃ, ததீயபடலாதாரப்ய ராகோதயஃ| யதாஹ விதேஹஃ– “யதாஸ்வஂ ரஜ்யதே தஷ்டிர்தோஷைஸ்த்ரிபடலஸ்திதைஃ| சதுர்தபடலப்ராப்தைர்மண்டலஂ ரஜ்யதே து தைஃ||” இதி||௩௩-௩௪||–

Adhikarana adhaUrdhvAdipradeshasthadoShali~ggam (35-37) · Śloka 1

அதஃஸ்திதே ஸமீபஸ்தஂ தூரஸ்தஂ சோபரிஸ்திதே ||௩௫|| பார்ஶ்வஸ்திதே ததா தோஷே பார்ஶ்வஸ்தஂ நைவ பஶ்யதி | ஸமந்ததஃ ஸ்திதே தோஷே ஸங்குலாநீவ பஶ்யதி ||௩௬|| தஷ்டிமத்யஸ்திதே தோஷே மஹத்த்ரஸ்வஂ ச பஶ்யதி | த்விதா ஸ்திதே த்விதா பஶ்யேத்பஹுதா சாநவஸ்திதே ||௩௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) | தோஷே தஷ்ட்யாஶ்ரிதே திர்யக் ஸ ஏகஂ மந்யதே த்விதா ||௧||

அதுநாத ஊர்த்வமேவஂ யதாப்ரதேஶஂ தஷ்டௌ தோஷாவஸ்தாநே யதா ந பஶ்யதி யாதக்வா பஶ்யதி ததா தர்ஶயிதுமாஹ– அதஃஸ்தித இத்யாதி| ஸமீபஸ்தஂ தூரஸ்தஂ சேதி நைவ பஶ்யதீதி ஸம்பந்தஃ| ஸமந்தத இதி ஸர்வதஃ| ஸங்குலாநீவேதி அந்யாந்யரூபேணைவ மிஶ்ராணி| அநவஸ்தித இதி அநியதாவஸ்தாந இத்யர்தஃ||௩௫-௩௭||–

Adhikarana caturthapaTalagatadoShalakShaNam (38-40) · Śloka 40

திமிராக்யஃ ஸ வை தோஷஶ்சதுர்தஂ படலஂ கதஃ ||௩௮|| ருணத்தி ஸர்வதோ தஷ்டிஂ லிங்கநாஶமதஃ பரம் | அஸ்மிந்நபி தமோபூதே நாதிரூடே மஹாகதே ||௩௯|| சந்த்ராதித்யௌ ஸநக்ஷத்ராவந்தரீக்ஷே ச வித்யுதஃ | நிர்மலாநி ச தேஜாஂஸி ப்ராஜிஷ்ணூந்யத பஶ்யதி ||௪௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

சதுர்தபடலகதமாஹ– திமிராக்ய இத்யாதி| ஆந்த்யோத்பாதகதயா திமிரஸாதர்ம்யாத்திமிராக்யஃ, தோஷோ ரோகஃ, “தோஷா அபி ரோகாக்யாஂ லபந்தே” இத்யாகமாத்; ஸ ஏவ ரோகஃ ஸர்வதோ தஷ்டிரோதால்லிங்கநாஶ உச்யதே; லிங்க்யதே ஜ்ஞாயதேऽநேநேதி லிங்கமிந்த்ரியஂ தர்ஶநஶக்திஃ, தந்நாஶோऽஸ்மிந்நிதி லிங்கநாஶஃ| லிங்கநாஶமதஃ பரஂ ‘வதந்தி’ இதி ஶேஷஃ| அஸ்மிந்நபி தமோபூத இதி பூதஶப்தஃ ஸாதஶ்யே, ரூபஸ்யாநுபலம்பாதந்தகாரஸதஶே| நாதிரூடே நாதிவத்தே, அதஶ்சந்த்ராதித்யாதீநி பாஸ்வந்தி வஸ்தூநி பஶ்யதி| அந்தரீக்ஷே சேத்யஸ்யோபாதாநஂ பூமேஸ்தமோமயத்வாத், தத்ர ச தமோऽபிபவாத்தாதஶஸ்ய சக்ஷுஷோ தர்ஶநாஶக்தேஃ||௩௮-௪௦||

Adhikarana li~gganAshasya nIlikA-kAcasa~jj~jAntaram (41) · Śloka 41

ஸ ஏவ லிங்கநாஶஸ்து நீலிகா காசஸஞ்ஜ்ஞிதஃ |௪௧| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

தஸ்யைவ லிங்கநாஶஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞாந்தரமாஹ– ஸ ஏவ லிங்கநாஶஸ்த்வித்யாதி| யஸ்ததீயபடலஸ்திதஃ காசஸஞ்ஜ்ஞிதோ தோஷஃ ஸ ஏவோபேக்ஷயா சதுர்தே படலே புநர்லிங்கநாஶோ நீலிகா ச| துஶப்தஃ புநரர்தே| குதஃ புநரயமஜுரேவ க்ரந்தோ ந லகதி– நீலிகாகாசாப்யாஂ பர்யாயாப்யாஂ ஸஞ்ஜ்ஞிதோ நீலிகாகாசஸஞ்ஜ்ஞித இதி; நைவஂ, தந்த்ராந்தரே ததீயபடலஸ்திதே தோஷே காசாபிதாநாத்| யதாஹ நிமிஃ– “காச இத்யேஷ விஜ்ஞேயோ யாப்யஸ்த்ரிபடலோத்திதஃ| சதுர்தபடலப்ராப்தோ லிங்கநாஶஃ ஸ உச்யதே|| ப்ரத்யாக்யேயஶ்ச கபஜோ வ்யாதிஃ ஸாத்யஸ்து தத்விதா|” இதி| அத்ராபி தத்ப்ரத்யயாத் ததீயபடலஸ்தஸ்ய காசஸஞ்ஜ்ஞா, சதுர்தபடலப்ராப்தஸ்ய ப்ரத்யாக்யேயத்வஂ ப்ரத்யேதவ்யம்| யத் புநர்லிங்கநாஶோபாதாநஂ தத் ஸகலபர்யாயஜ்ஞாபகார்தம்| கதாதரஸ்து “நீலிகாவிஶேஷிதா காசஸஞ்ஜ்ஞா நீலிகாகாசஸஞ்ஜ்ஞா” இத்யாஹ; ஏதேந ததீயபடலஸ்ததோஷே காசஸஞ்ஜ்ஞா, சதுர்தே து ஸா நீலிகயா விஶிஷ்யதே இதி பலதி| ஏகஜாதீயதயா த்ரிசதுஃபடலயோரபி ரோகாணாஂ ஷட்த்வமேவ, நது த்வாதஶத்வஂ; தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| இதமிதாநீஂ சிந்த்யதே– ததீயபடலஸ்தே தோஷே காசஸஞ்ஜ்ஞா திமிரஸஞ்ஜ்ஞா ச, தர்ஹி கதஂ ந ஷட்ஸங்க்யாஹாநிஃ? காசாத்திமிரஸ்ய பிந்நத்வாத், உக்தஂ ச– “ஷட் லிங்கநாஶாஃ” இதி; அத மந்யஸே, திமிராத் காசோ ந பித்யதே, தஸ்யாவஸ்தாந்தரத்வாதிதி; ந, தத்விபரீதஸாதகத்வாத்தேதோஃ; யதோऽபிஷ்யந்தஸிரோத்பாதாப்யாமதிமந்தஸிராஹர்ஷயோரவஸ்தாந்தரத்வேऽபி பிந்நத்வஂ ப்ரதீயதே| உச்யதே– பவத்யேவஂ, யத்யவஸ்தாந்தரத்வேऽபி விஶிஷ்டநாமப்ராப்திஸ்தயோரிவாஸ்ய ப்ரதமநாமபரித்யாகாத் ஸ்யாத்; ந சைவஂ, “திமிராக்யஃ ஸ வை த்ஷஃ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) இத்யபிதாநாத் ததாச ‘திமிரே ராகிணி’ இதி வசநாத்; தஸ்மாந்நாஸ்யாவஸ்தாந்தரே பூர்வநாமபரித்யாகஃ, ததஸ்திமிராத் காசஸ்யாவஸ்தாந்தரத்வேऽப்யநந்யத்வஂ ஸாது, யதா– ஸத்யபி யௌவநத்வே யஜ்ஞதத்தஸ்ய ந ஸ்வாபிதேயஹாநிஃ, அதோ ந ஸங்க்யாதிரேகப்ரஸங்க இதி|௪௧|–

Adhikarana doShavisheSheNa rUpavisheShadarshanam (41-46) · Śloka 46

வாதேந சாபி ரூபாணி ப்ரமந்தீவ ச பஶ்யதி ||௪௧|| ஆவிலாந்யருணாபாநி வ்யாவித்தாநீவ மாநவஃ | பித்தேநாதித்யகத்யோதஶக்ரசாபதடித்குணாந் ||௪௨|| நத்யதஶ்சைவ ஶிகிநஃ ஸர்வஂ நீலஂ ச பஶ்யதி | கபேந பஶ்யேத்ரூபாணி ஸ்நிக்தாநி ச ஸிதாநி ச ||௪௩|| (கௌரசாமரகௌராணி ஶ்வேதாப்ரப்ரதிமாநி ச | பஶ்யேதஸூக்ஷ்மாண்யத்யர்தஂ வ்யப்ரே சைவாப்ரஸம்ப்லவம்) | ஸலிலப்லாவிதாநீவ பரிஜாட்யாநி மாநவஃ | பஶ்யேத்ரக்தேந ரக்தாநி தமாஂஸி விவிதாநி ச ||௪௪|| ஸ ஸிதாந்யபி கஷ்ணாநி பீதாந்யபி ச மாநவஃ | ஸந்நிபாதேந சித்ராணி விப்லுதாநீவ பஶ்யதி ||௪௫|| பஹுதா ச த்விதா சாபி ஸர்வாண்யேவ ஸமந்ததஃ | ஹீநாதிகாங்காந்யபி து ஜ்யோதீஂஷ்யபி ச பூயஸா ||௪௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

தோஷவிஶேஷேண ரூபவிஶேஷதர்ஶநமாஹ– வாதேநேத்யாதி| அவிஶேஷேண யதுக்தமேதத் வாதே தத் ஸர்வபடலேஷு ஸம்பத்யதே, துல்யத்வாந்ந்யாயஸ்ய| வ்யாவித்தாநீவ குடிலாநீவ| கத்யோதோ ஜ்யோதிரிங்கணஃ, ஶக்ரசாப இந்த்ரதநுஃ, குணாந் ரூபாணி, ஆதித்யாதீநாஂ ரூபாணீத்யர்தஃ| ஶிகிநோ மயூராந்| ஸலிலப்லாவிதாநீவ பரிஜாட்யாநீதி ஸலிலப்லவநேநைவ ஸ்திமிதாநீத்யர்தஃ| ஸிதாநீதி ஶ்வேதாநி| நநு, ரக்தேந கதஂ ஸிதாநீத்யுச்யந்தே? ஶ்லேஷ்மணா ஸிதரூபஸ்ய தர்ஶிதத்வாத்| நைவஂ, ஸிதாந்யபி கஷ்ணாநி பீதாநி பஶ்யதீதி வ்யாக்யாநாததோஷஃ; ஸ இதி மாநவஃ| ரக்தேந கஷ்ணபீததர்ஶநஂ பித்தஸதர்மகத்வாத்ரக்தஸ்ய| சித்ராணீதி நாநாவர்ணாநி| விப்லுதாநீவேதி விபரீதாநி| விபரீதத்வமேவ விவணோதி– பஹுதேத்யாதி| அயமர்தஃ– ஸந்நிபாதேந பூர்வப்ரகாரேண பஹுவிதாநி த்விவிதாநி வா ஸர்வாணி த்ரவ்யாணி பஶ்யதி, ததீயபடலே ஹீநாதிகாங்காந்யபீதி கதாதரஃ||௪௧-௪௬||

Adhikarana parimlAyisa~jj~jakatimiralakShaNam (47) · Śloka 47

பித்தஂ குர்யாத் பரிம்லாயி மூர்சிதஂ பித்ததேஜஸா | பீதா திஶஸ்து கத்யோதாந் பாஸ்கரஂ சாபி பஶ்யதி ||௪௭|| விகீர்யமாணாந் கத்யோதைர்வக்ஷாஂஸ்தேஜோபிரேவ வா | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

பித்தேநாபரஂ பரிம்லாயிஸஞ்ஜ்ஞகஂ திமிரமாஹ– பித்தஂ குர்யாதித்யாதி| பரிம்லாயீதி பரிம்லாயி திமிரம்; ஏதச்ச ரக்தமூர்சிதபித்தகதஂ பீதஂ நீலஂ போத்தவ்யம்| யதாஹ ஸாத்யகிஃ– “ஏவமேவ து விஜ்ஞேயா நீலாஃ பித்தஸமுத்திதாஃ| ரக்தாஃ பித்தோத்திதாஃ பீதாஃ||” இதி| அத்ர வசநே காச இதி விஶேஷ்யத்வேந போத்தவ்யம்| மூர்சிதஂ பித்ததேஜஸேதி பித்தஸ்ய தேஜோ ரக்தஂ, ப்ரஸாதரூபத்வாத்; தேந மிஶ்ரிதம்| அந்யே து ‘ரக்ததேஜஸா’ இதி படந்தி, ரக்தஸ்ய தேஜோ பலஂ ரக்ததேஜஃ; கேசித் ‘பக்ததேஜஸா’ இதி படந்தி, பக்தஸ்ய அந்நஸ்ய தேஜஸா ப்ரஸாதேந ரஸேநேத்யர்தஃ; ரக்ததேஜஸேத்யத்ராபி ரக்தார்தஂ தேஜோ ரக்ததேஜ இதி ரஸ ஏவாபிதாதுஂ ஶக்யதே, பித்ததேஜஸேத்யத்ராபி பித்தார்தஂ தேஜஃ பித்ததேஜஃ; பித்தஶப்தேந ஸமாநத்வேந தத்ப்ரஸாதத்வேந ச ரக்தமபிதாய பூர்வ ஏவார்தஃ கர்துஂ ஶக்யதே| ததா ச விதேஹஃ– “பித்தஂ ரக்தப்ரஸாதேந மூர்சயித்வா ச மாருதம்|” இத்யாரப்ய “ஏஷ யாப்யஃ ஸ்மதஃ காசோ ம்லாயீநாம்நா ஶரீரிணாம்|” இதி| இதஂ த்வந்யத்ர ரக்தபித்தாப்யாஂ பட்யதே| யதுக்தஂ – “விததாதி பரிம்லாயி பித்தஂ ரக்தேந ஸங்கதம்| தேந பீதா திஶஃ பஶ்யேதுத்யந்தமிவ பாஸ்கரம்||” இதி| அத்ராபி யதி ரக்தஶப்தேந ரக்தார்தஂ யத்தத்ரக்தமிதி குஸஷ்ட்யா ரஸோऽபிதீயதே, ததா பூர்வேண ஸஹ ஸமாநார்தமேவைதத்வசநஂ ஸ்யாதிதி| பரிம்லாயிரோகே திமிரவதஃ புஂஸோ ராகக்ரஹணே லிங்கமாஹ– பீதா திஶ இத்யாதி| விகீர்யமாணாநிதி ஆச்சாத்யமாநாந்| யாப்யஶ்சாயஂ, ததாஹி ஸாத்யகிஃ– “ததீயஂ படலஂ ப்ராப்தஂ திமிரஂ ராகி ஜாயதே| அராகி திமிரஂ ஸாத்யமாத்யஂ படலமாஶ்ரிதம்|| கச்ச்ரஂ த்விதீயே ராகி ஸ்யாத் ததீயே யாப்யமுச்யதே|” இதி||௪௭||–

Adhikarana li~gganAshasya rAgaiH ShaDvidhatvam (48) · Śloka 48

வக்ஷ்யாமி ஷட்விதஂ ராகைர்லிங்கநாஶமதஃ பரம் ||௪௮||

வாதாதிபேதேந ஷட்விதஂ திமிரமபிதாய ராகைஃ ஷட்விதமாஹ– வக்ஷ்யாமி ஷட்விதஂ ராகைரித்யாதி| ஸர்வாநுகாஂ திமிரஸஞ்ஜ்ஞாஂ விஹாய லிங்கநாஶஸஞ்ஜ்ஞயா கீர்தநஂ ராகப்ரகர்ஷப்ராப்தேஃ||௪௮||

Adhikarana vAtikAdirAgoddeshaH (49) · Śloka 49

ராகோऽருணோ மாருதஜஃ ப்ரதிஷ்டோ ம்லாயீ ச நீலஶ்ச ததைவ பித்தாத் | கபாத் ஸிதஃ ஶோணிதஜஃ ஸரக்தஃ ஸமஸ்ததோஷப்ரபவோ விசித்ரஃ ||௪௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

வாதாதிராகோத்தேஶமாஹ– ராகோऽருண இத்யாதி| ம்லாயீ ச நீலஶ்ச ததைவ பித்தாதிதி ம்லாயீ பீதநீலோ வர்ணஃ| நநு, ஶேஷே பரிம்லாயி படிதஂ தத் கதமதுநா வாதரோகஸ்யாநந்தரோக்திஃ? நைவஂ, ராககாலே வாயுரப்யத்ராஂஶேந வ்யாப்ரியதே இதி ப்ரதிபாதநார்தமிதி கார்திகஃ| பைத்திகரூபத்வயஸ்யைகத்ராபிதாநேந லாகவஂ ஸ்யாதிதி யுக்தஂ, யத்து ப்ராகேவ ந கதஂ ததேகவிகாரஶங்காநிராஸார்தம்||௪௯||

Adhikarana vAtikarAgasya vishiShTalakShaNam (50) · Śloka 50

அருணஂ மண்டலஂ தஷ்ட்யாஂ ஸ்தூலகாசாருணப்ரபம் |௫௦| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

உத்தேஶக்ரமேண வாதிகராகஸ்யைவ விஶிஷ்டலக்ஷணமாஹ– அருணஂ மண்டலமித்யாதி| அருணஂ மண்டலஂ கீதஶஂ பவதீத்யத ஆஹ– ஸ்தூலகாசாருணப்ரபமிதி| ஸ்தூலகாசஸ்யேவ அருணா ப்ரபா யஸ்ய தத்ததா; ஏதேந பாஹுல்யமருணத்வஂ ச ப்ரதிபாத்யதே| காசோऽத்ராருணோ விவக்ஷிதஃ|௫௦|–

Adhikarana parimlAyino vishiShTali~ggam (50) · Śloka 50

பரிம்லாயிநி ரோகே ஸ்யாந்ம்லாயி நீலஂ ச மண்டலம் ||௫௦|| தோஷக்ஷயாத் ஸ்வயஂ தத்ர கதாசித் ஸ்யாத்து தர்ஶநம் | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

பரிம்லாயிநோ விஶிஷ்டலிங்கமாஹ– பரிம்லாயிநீத்யாதி| அத்ர கதாதரஸ்து “ரக்தஜஂ மண்டலஂ தஷ்ட்யாஂ ஸ்தூலகாசாநலப்ரபம்|” இதி படித்வா ஏததபி பரிம்லாயிலக்ஷணமாஹ, வ்யாசஷ்டே ச– பாஹுல்யேந ஸ்தூலகாசஸ்யேவ வர்ணதஃ அநலஸ்யேவ ப்ரபா யஸ்ய தத்ததேதி, அநலப்ரபத்வேந பீதஂ மண்டலஂ பவதி; பீதஂ சேஷந்நீலஂ போத்தவ்யஂ, “ம்லாயி நீலஂ ச மண்டலம்” இத்யபிதாநாத்; ததா “பித்தாந்மண்டலமாநீலஂ காஂஸ்யாபஂ பீதமேவ ச|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) இத்யுக்தம்; ஆநீலமீஷந்நீலமித்யர்தஃ| ம்லாயீதி ம்லாநமிதி கார்திகஃ| தோஷக்ஷயாதிதி கர்மக்ஷயாத்; ஸத்யபி தோஷரூபத்வே தர்ஶநஸத்பாவாத்| நநு, கிஂ தர்ஹி தோஷரூபஂ தாதஶமேவாவதிஷ்டதே உத க்ஷீணஂ வா? தத்ர ந தாவதாத்யஃ பக்ஷஃ, தோஷாணாஂ கதகார்யாணாஂ ததாத்வே தர்ஶநஸ்யாஸங்கதத்வாத்; அத த்விதீயஸ்ததா தோஷஸ்யைவ க்ஷயாதித்யாபதிதஂ கிமிதி கர்மக்ஷயாதிதி ஸ்வீக்ரியதே? நைவஂ, விநா தோஷப்ரதீகாரஂ தர்ஶநோதயாத்விகாரஸ்வபாவாதிதி கார்திகஃ| அந்யே து காலவஶாத் வாதாதிதோஷஸ்யைவ க்ஷயாத் கதாசித்தர்ஶநஂ ஸ்யாதித்யாஹுஃ, யதஃ காலாதிஜமபி விஶேஷஂ க்வசில்லக்ஷணத்வேந படத்யேவ, தோஷஶப்தேந ச கர்மணோऽபிதாநமப்ரஸித்தஂ; கிஂவா தோஷக்ஷயே ஏவ கதாசித் கர்மக்ஷயோ ஹேதுரிஷ்யதாஂ, கர்மணஶ்ச கதாசித் க்ஷயோ வைசித்ர்யாத்| அதாத்ரைவ குத ஏவம்? உச்யதே– அஸ்யைவஂவிதகர்மஜந்யத்வாதிதி| கதாதரபாடே ரக்தஜமித்யத்ர ரக்தமித்யுபலக்ஷணஂ, தேந ரக்தபித்தஜம்||௫௦||–

Adhikarana vAtikAdirAgANAmuddiShTAnAM lakShaNam (51-54) · Śloka 54

அருணஂ மண்டலஂ வாதாச்சஞ்சலஂ பருஷஂ ததா ||௫௧|| பித்தாந்மண்டலமாநீலஂ காஂஸ்யாபஂ பீதமேவ ச | ஶ்லேஷ்மணா பஹுலஂ பீதஂ ஶங்ககுந்தேந்துபாண்டுரம் ||௫௨|| சலத்பத்மபலாஶஸ்தஃ ஶுக்லோ பிந்துரிவாம்பஸஃ | ( ஸங்குசத்யாதபேऽத்யர்தஃ சாயாயாஂ விஸ்ததோ பவேத்) | மஜ்யமாநே ச நயநே மண்டலஂ தத்விஸர்பதி ||௫௩|| ப்ரவாலபத்மபத்ராபஂ மண்டலஂ ஶோணிதாத்மகம் | தஷ்டிராகோ பவேச்சித்ரோ லிங்கநாஶே த்ரிதோஷஜே | யதாஸ்வஂ தோஷலிங்காநி ஸர்வேஷ்வேவ பவந்தி ஹி ||௫௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) | ( ததா நரஃ பித்தவிதக்ததஷ்டிஃ கபேந சாந்யஸ்த்வத தூமதர்ஶீ | யோ ஹ்ரஸ்வஜாத்யோ நகுலாந்ததா ச கம்பீரஸஞ்ஜ்ஞாச்ச ததைவ தஷ்டிஃ) |

ராகோऽருணோ மாருதஜ இத்யாதி ஸூத்ரஂ பூர்வோக்தஂ விவணோதி– அருணஂ மண்டலஂ வாதாதித்யாதி| பித்தாந்மண்டலமாநீலமிதி ஆநீலமீஷந்நீலஂ பீதமேவ, தேந ரக்தஸம்பந்தே ஸதி காஂஸ்யாபம்| பீதமேவ சேதி ரஸஸம்பந்தே பீதமேவ, காஂஸ்யாபமாபாண்டுபீதமித்யர்தஃ| கேசிதத்ர கபஜே படந்தி– “ஸங்குசத்யாதபேऽத்யர்தஂ சாயாயாஂ விஸ்ததோ பவேத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) இதி| ஶோணிதஜே ப்ரவாலேத்யாதௌ ப்ரவாலஂ ஸ்வநாமக்யாதஂ ததாபஂ, பத்மபத்ராபஂ ச ரக்தபத்மபுஷ்பதலாபம்| த்ரிதோஷஜே சித்ர இத்யத்ர யதாஸ்வஂ வாதாதிவர்ணவிபேதேந சித்ரத்வஂ போத்தவ்யஂ, யதாஸ்வமித்யஸ்ய வக்ஷ்யமாணஸ்யாத்ராபி ஸம்பந்தாத்; தேநாயமர்தஃ– யதாயதஂ வாதாதீநாஂ வர்ணபேதேந சித்ரவர்ணோ பவதி, உத்தேஶோக்தவர்ணசித்ரத்வே ஸாக்ஷாதேதாதஶவிவரணாபாவ இதி விஶேஷஃ| யதாஸ்வஂ தோஷலிங்காநீத்யஸ்யாபிதாநஂ ந்யாயஸித்தஸ்யைவார்தஸ்ய த்யோதநார்தம்| தோஷலிங்காநி வாதாதீநாஂ க்ரமேணாருணாதிலிங்காந்யுக்தேஷு ஜ்ஞாதவ்யாநி||௫௧-௫௪||

Adhikarana dRuShTigatarogANAM sa~gkhyA (55) · Śloka 55

ஷட் லிங்கநாஶாஃ ஷடிமே ச ரோகா தஷ்ட்யாஶ்ரயாஃ ஷட் ச ஷடேவ வாச்யாஃ |௫௫| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

அதஃ பரமுக்தவக்ஷ்யமாணவிகாரயோஃ ஸங்க்யாபிதாநார்தமாஹ– ஷடித்யாதி| ஷட் லிங்கநாஶா இத்யுக்தாநுவாதோऽயம்| ஷடிமே ச ரோகா இதி பித்தவிதக்ததஷ்ட்யாதயோ வக்ஷ்யமாணாஃ| நநு, உக்தாநுவாதோ யுக்தஃ, வக்ஷ்யமாணாநாஂ புநஃ கிமர்தஂ ஸங்க்யோக்திஃ? நைவஂ, பித்தகபவிதக்ததஷ்ட்யவஸ்தாந்தராப்யாஂ திவாந்தராத்ர்யந்தாப்யாஂ ஸங்க்யாதிக்யநிராஸார்தம், அத ஏவ ஷடேவேத்யவதாரணஂ கதஂ, ஷட் ச ஷடேவ இதி மிலித்வா த்வாதஶ; அமுஂ ச க்ரந்தஂ கேசிதத்ர ஸங்க்ரஹே ந படந்த்யேவ|௫௫|–

Adhikarana pittavidagdhadRuShTilakShaNam (55-56) · Śloka 56

பித்தேந துஷ்டேந ஸதா து தஷ்டிஃ பீதா பவேத்யஸ்ய நரஸ்ய கிஞ்சித் ||௫௫|| பீதாநி ரூபாணி ச தேந பஶ்யேத் ஸ வை நரஃ பித்தவிதக்ததஷ்டிஃ | ப்ராப்தே ததீயஂ படலஂ து தோஷே திவா ந பஶ்யேந்நிஶி சேக்ஷதே ஸஃ ||௫௬|| ராத்ரௌ ச ஶீதாநுகஹீததஷ்டிஃ பித்தால்பபாவாதபி தாநி பஶ்யேத் | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

பித்தவிதக்ததஷ்டிலிங்கமாஹ– பித்தேநேத்யாதி| தஷ்டிஃ பீதா பவேதிதி ப்ரதமத்விதீயயோஃ படலயோரிதி கம்யதே, யதஃ பரதஃ “ப்ராப்தே ததீயஂ படலஂ” இத்யபிதாஸ்யதி| நநு, யத்யேவஂ கதஂ திமிராதஸ்யாஃ பார்தக்யம்? உச்யதே– ததீயபடலப்ராப்திமந்தரேண வர்ணாஸத்பாவாத்| ஏதச்ச ஸதி வர்ணே படலாந்தரகததோஷலிங்காபாவாத் ப்ரத்யேதவ்யம்| அஸ்மிந்நேவ வ்யவஸ்தாநே தாதக் ஸ்வரூபோ தோஷஃ கதமந்யவிகாரஂ கரோதீதி நாஶங்கநீயம், தஜ்ஜநககர்மணோ பிந்நத்வேந ஸாமக்ரீபேதாத்| அயஂ திவாந்தஃ, திவா ந பஶ்யேதிதி வசநாத்| தாநீதி ரூபாணி| தோஷே பித்தே||௫௫-௫௬||–

Adhikarana shleShmavidagdhadRuShTilakShaNam (57-58) · Śloka 58

ததா நரஃ ஶ்லேஷ்மவிதக்ததஷ்டிஸ்தாந்யேவ ஶுக்லாநி து மந்யதே ஸஃ ||௫௭|| த்ரிஷு ஸ்திதோऽல்பஃ படலேஷு தோஷோ நக்தாந்த்யமாபாதயதி ப்ரஸஹ்ய | திவா ஸ ஸூர்யாநுகஹீததஷ்டிஃ பஶ்யேத்து ரூபாணி கபால்பபாவாத் ||௫௮|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

ஶ்லேஷ்மவிதக்ததஷ்டிலிங்கமாஹ– ததா நரஃ ஶ்லேஷ்மவிதக்ததஷ்டிரித்யாதி| ஏதாஂ ச ப்ரதமத்விதீயபடலாஶ்ரிதஃ ஶ்லேஷ்மா ஜநயதி; பரதஃ ‘த்ரிஷு’ இத்யுக்தேஃ| தாநீதி ரூபாணி| த்ரிஷு ஸ்திதோऽல்ப இத்யநேந திவாதர்ஶநஂ ப்ரத்யாநுகூல்யஂ க்யாப்யதே, யதி ஹி அநல்பதோஷஃ ஸ்யாத்ததா திவாऽபி தர்ஶநஂ ந பவேதேவ| தோஷோऽத்ர கபஃ, தஸ்யைவ ப்ரக்ராந்தத்வாத்; அயஂ நக்தாந்தஃ||௫௭-௫௮||

Adhikarana dhUmadarshIlakShaNam (59) · Śloka 59

ஶோகஜ்வராயாஸஶிரோऽபிதாபைரப்யாஹதா யஸ்ய நரஸ்ய தஷ்டிஃ | தூம்ராஂஸ்ததா பஶ்யதி ஸர்வபாவாந் ஸ தூமதர்ஶீதி நரஃ ப்ரதிஷ்டஃ ||௫௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

தூமதர்ஶிநோ லிங்கமாஹ– ஶோகஜ்வராயாஸேத்யாதி| ஶோகாதிபிஃ காரணைஃ குபிதேந பித்தேநாப்யாஹதா உபஹதா தஷ்டிரிதி ப்ரத்யேதவ்யம், அஸ்ய ஸுஶ்ருதே ரோகஸங்க்ரஹே பைத்திககணேऽபிதாநாத்| அயஂ ச ரோகோ பாஹ்யபடலஸ்தேந தோஷேண ஜந்யத இதி கதாதரஃ, ததீயபடலாஶ்ரிததோஷேணேதி கார்திகஃ| திவா தூமாந் பஶ்யதி, ந து நக்தஂ; ததா பித்தஸ்ய க்ஷீணத்வாதிதி வ்யாக்யாநயந்தி||௫௯||

Adhikarana hrasvajADyalakShaNam (60) · Śloka 60

யோ ஹ்ரஸ்வஜாட்யோ திவஸேஷு கச்ச்ராத்த்ரஸ்வாநி ரூபாணி ச தேந பஶ்யேத் |௬௦| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

ஹ்ரஸ்வஜாட்யலக்ஷணமாஹ– யோ ஹ்ரஸ்வஜாட்ய இத்யாதி| தேந ஹ்ரஸ்வஜாட்யேந ஹ்ரஸ்வாநி ரூபாணி திவா யஃ பஶ்யேத் ஸ ஹ்ரஸ்வஜாட்ய இதி யோஜநா| அத்ர தோஷோ தஷ்டிமத்யகதஃ| யதுக்தம்– “தஷ்டிமத்யகதே தோஷே மஹத்த்ரஸ்வஂ ச பஶ்யதி|” இதி| அயஂ பைத்திகஃ|௬௦|–

Adhikarana nakulAndhyalakShaNam (60) · Śloka 60

வித்யோததே யஸ்ய நரஸ்ய தஷ்டிர்தோஷாபிபந்நா நகுலஸ்ய யத்வத் ||௬௦|| சித்ராணி ரூபாணி திவா ஸ பஶ்யேத் ஸ வை விகாரோ நகுலாந்த்யஸஞ்ஜ்ஞஃ | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

நகுலாந்த்யஸஞ்ஜ்ஞமாஹ– வித்யோததே யஸ்யேத்யாதி| நகுலஸ்ய யத்வத் வ்யதா தஷ்டிர்வித்யோததே வர்ணேந ப்ரதிபாஸதே ததாऽஸ்யேத்யர்தஃ| அதஃ ஸர்வதஷ்டிமண்டலகதோ ராகஃ ஸர்வதோஷவர்ணஶ்ச; தோஷாபிபந்நேத்யத்ர தோஷஶப்தஸ்யாவிஶேஷித்வாதபிஶப்தஸ்யாபிவ்யாப்த்யர்தஸ்ய ப்ரயோகாத்| ஏதௌ ஹ்ரஸ்வஜாட்யநகுலாந்த்யௌ சதுஃபடலஸ்திததோஷஜந்யௌ ஸராகௌ ந ஸாத்யௌ| ததாச விதேஹஃ– “நக்தமந்தாஸ்து சத்வாரோ யே புரஸ்தாத் ப்ரகீர்திதாஃ| தேஷாமஸாத்யோ நகுலோ ஹ்ரஸ்வஜாட்யஸ்ததைவ ச|| விஶேஷேண பவேயாதாஂ த்வௌ சதுஃபடலாஶ்ரிதௌ| தௌ ச ஸம்ப்ராப்தராகத்வாதஸாத்யௌ பரிகீர்திதௌ||” இதி| ஏதௌ ச ராத்ர்யந்தௌ ப்ரத்யேதவ்யௌ, திவா ஹ்ரஸ்வசித்ரரூபதர்ஶநாபிதாநேந ராத்ராவதர்ஶநப்ரதீதேஃ| விதேஹேந து நக்தாந்த்யே த்ரித்வேऽபி சத்வார இத்யுக்தஂ, நக்தாந்த்யபாஹுல்யேந திவாந்த்யேऽபி தத்ப்ரயோகாத்; சத்ரிணோ கச்சந்தீதிவத்||௬௦||

Adhikarana gambhIrikAlakShaNam (61) · Śloka 61

தஷ்டிர்விரூபா ஶ்வஸநோபஸஷ்டா ஸங்கோசமப்யந்தரதஸ்து யாதி ||௬௧|| ருஜாவகாடா ச தமக்ஷிரோகஂ கம்பீரிகேதி ப்ரவதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஃ | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

கம்பீரிகாலக்ஷணமாஹ– தஷ்டிரித்யாதி| விரூபா விகதா| ஶ்வஸநோபஸஷ்டா வாதோபகதா, ஸங்கோசமப்யந்தரதஸ்து யாதீதி அந்தஃஸங்கோசமேதி நிமஜ்ஜதீத்யர்தஃ; “ ஸங்குச்யதேऽப்யந்தரதஶ்ச யாதி” இதி பாடாந்தரேऽப்யயமேவார்தஃ, இயமவிஶேஷோக்திஃ| ஸகலபடலகதவாதஜந்யா அஸாத்யா, ஸுஶ்ருதே கம்பீரிகா ததேதி நிர்தேஶாத்||௬௧||–

Adhikarana sanimittali~gganAsha-animittali~gganAshalakShaNam (62-64) · Śloka 64

பாஹ்யௌ புநர்த்வாவிஹ ஸம்ப்ரதிஷ்டௌ நிமித்ததஶ்சாப்யநிமித்ததஶ்ச ||௬௨|| நிமித்ததஸ்தத்ர ஶிரோऽபிதாபாஜ்ஜ்ஞேயஸ்த்வபிஷ்யந்தநிதர்ஶநஃ ஸஃ | ( விதார்யதே ஸீததி ஹீயதே வா நணாமபிகாதஹதா ச தஷ்டிஃ) | ஸுரர்ஷிகந்தர்வமஹோரகாணாஂ ஸந்தர்ஶநேநாபி ச பாஸ்கரஸ்ய ||௬௩|| ஹந்யேத தஷ்டிர்மநுஜஸ்ய யஸ்ய ஸ லிங்கநாஶஸ்த்வநிமித்தஸஞ்ஜ்ஞஃ | தத்ராக்ஷி விஸ்பஷ்டமிவாவபாதி வைதூர்யவர்ணா விமலா ச தஷ்டிஃ ||௬௪|| (இதி தஷ்டிகதாஃ) | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

ததேவஂ ஶாரீராந் த்வாதஶ தஷ்டிகதவிகாராநபிதாய ஸநிமித்தாநிமித்தபேதாதாகந்துபாஹ்யஜௌ நயநவிகாரௌ (லிங்கநாஶௌ) தர்ஶயந்நாஹ– பாஹ்யௌ புநர்த்வாவிஹேத்யாதி| ஸம்ப்ரதிஷ்டௌ கதிதாவௌபத்ரவிகாத்யாயே “ ததா பாஹ்யௌ புநர்த்வௌ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இத்யாதிநா| பஹிர்பவௌ பாஹ்யௌ, ஆகந்தூ இத்யர்தஃ| தத்ர ஸநிமித்தஂ தர்ஶயந்நாஹ– நிமித்ததஸ்தத்ரேத்யாதி| ஶிரோऽபிதாபாதிதி ஶிரோ அபி ஸர்வதஸ்தப்யதே யேந விஷகுஸுமகந்தவாஹிபவநஸ்பர்ஶாதிநா ஸ ஶிரோऽபிதாபஸ்தஸ்மாத்; தேந ஸமஸ்தஶிரஸ உபதாபாந்நயநகதருதிராதிககோபோ தஷ்டேரபி ஶக்தேர்வ்யாகாதஃ| அபிஷ்யந்தநிதர்ஶந இதி ரக்தாபிஷ்யந்தலிங்க இதி கதாதரஃ; ஸுஶ்ருதே ரோகஸங்க்ரஹே ஸர்வஜகணே த்வயோரப்யேதயோஃ பாடாத் ஸந்நிபாதஜாபிஷ்யந்தலக்ஷண இதி கார்திகஃ| அநிமித்தமாஹ– ஸுரர்ஷிகந்தர்வேத்யாதி| அநுபலப்யமாநவிஶிஷ்டஸுராதிதர்ஶநநிமித்தமாஹுஃ| ஸந்தர்ஶநேந ஸம்யக்தர்ஶநேந, ஹந்யேத ஹந்துஂ ஸம்பாவ்யேத, ந த்வவஶ்யஂ ஹந்யேத இத்யபிப்ராயஃ| (தஷ்டிரிதி தர்ஶநமுபலப்திரித்யர்தஃ, ந து தஷ்டிமண்டலம், அஸ்யாதஷ்டிகதவிகாரத்வாத்| லிங்கநாஶப்ரயோகஶ்சாத்ர ரூபக்ரஹணாபாவஸாமாந்யாந்ந து ரூட்யா, தஸ்ய சதுர்தபடலஸ்ததிமிர ஏவ ரூடத்வாத்|) தச்சேதஂ தர்ஶநஂ கிமபிஷ்யந்தவத் ஸகலகோலகோபகாதகஂ திமிரத்வாத்தஷ்டிமாத்ரோபகாதகஂ வேதி ஶங்காநிராஸார்தமாஹ– தத்ராக்ஷீத்யாதி| விஸ்பஷ்டமிவேதி பூர்வாவஸ்தாதோ விஶேஷேண ப்ரஸந்நமிவ கோலகாவச்சிந்நஂ சக்ஷுரவபாஸதே| தஷ்டிரபி வைடூர்யவர்ணா ஶ்யாவா தஷ்டிஃ ப்ரகதிவர்ணேத்யர்தஃ| விமலேதி விகதகாசாதிமலா| அயஂ தாத்பர்யார்தஃ– பூர்வாவஸ்தாதஃ ஶக்திமாத்ரமுபஹந்யதே, யதோ தேவாதயோ ஹி அவயவமதூஷயந்த ஏவ ஶக்திமாத்ரமுபக்நந்தி| யதுக்தஂ சரகே– “தேவாதயோऽஷ்டௌ ஹி மஹாநுபாவா ந தூஷயந்தஃ புருஷஸ்ய தேஹம்| விஶந்த்யதஶ்யாஸ்தரஸா யதைவ சாயாதபௌ தர்பணஸூர்யகாந்தௌ||” (ச. சி. அ. ௯) இதி| ( ஏதௌ ச பாஹ்யஜௌ தஷ்ட்யாதாநநிரூபணீயதயா தஷ்டிகதாவேவ, அத ஏவ தததிகாரநிர்திஷ்டௌ, ஶாரீராபிப்ராயேண த்வாதஶவிதத்வமுக்தஂ, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ,) த்வாவப்யேதாவஸாத்யௌ|| இதி தஷ்டிகதாஃ||௬௨-௬௪||

Adhikarana prastAryarmalakShaNam (65) · Śloka 65

ப்ரஸ்தார்யர்ம தநு ஸ்தீர்ணஂ ஶ்யாவஂ ரக்தநிபஂ ஸிதே |௬௫|

அத மண்டலகதநிதாநாபிதாநபாரிஶேஷ்யாத் தஷ்டிகதாநந்தரஂ ஶுக்லமண்டலவர்த்மபக்ஷ்மமண்டலகதாநாஂ நிதாநாபிதாநாவஸரப்ராப்தௌ வர்த்மாதிமண்டலப்ரதியோகிதயா ஶுக்லமண்டலஸ்யாந்தர்கதத்வாத் ஸௌகுமார்யேணாநந்தரஂ கத்வா ச நிதாநோத்தேஶாரம்பஃ| தத்ர ப்ரஸ்தாரிஶப்தாபிதாநஸ்யார்மணோ லக்ஷணமாஹ– ப்ரஸ்தாரீத்யாதி| ப்ரஸ்தாரீதி லக்ஷ்யஂ, ஶேஷஂ லக்ஷணம்| தநு அபஹலம்| ஸ்தீர்ணஂ விததம்| ( ஶ்யாவமீஷந்நீலம்| ரக்தநிபஂ ரக்தவர்ணம்| அத்ர ஶ்யாவரக்தயோர்விரோதாத் ஸமுச்சயாபாவேந விகல்பஃ| அத ஏவாஹ நிமிஃ– “ஸமந்தாத்விஸதஃ ஶ்யாவோ ரக்தோ வா மாஂஸஸஞ்சயஃ| ஸந்நிபாதேந தோஷாணாஂ ப்ரஸ்தார்யர்ம ததுச்யதே||” இதி| கதாதரண ஈஷந்நீலலோஹிதவர்ணஸமுச்சய ஏவ தர்ஶிதஃ| ஸிதே ஶுக்லபாகே)|௬௫|–

Adhikarana shuklArmalakShaNam (65) · Śloka 65

ஸஶ்வேதஂ மது ஶுக்லார்ம ஶுக்லே தத்வர்ததே சிராத் ||௬௫||

ஶுக்லார்மலக்ஷணமாஹ– ஸஶ்வேதமித்யாதி| ஸஶ்வேதஂ கிஞ்சிச்ச்வேதம்| மது கோமலம்| பரதோ வக்ஷ்யமாணஂ மாஂஸமிதி பதஂ ஸிஂஹாவலோகநந்யாயேந ஸம்பந்தநீயம்| ஸஶப்தஸ்யாதிகஸ்யோபாதாநஂ ஸம்யக் ஶ்வேதத்வப்ரதிபாதநார்தமிதி கார்திகஃ| ஶுக்லே ஶுக்லமண்டலே| சிராத் சிரகாலேந தத்வர்ததே, கபஜத்வாத்||௬௫||

Adhikarana raktArmalakShaNam (66) · Śloka 66

பத்மாபஂ மது ரக்தார்ம யந்மாஂஸஂ சீயதே ஸிதே |௬௬|

ரக்தார்மலக்ஷணமாஹ– பத்மாபமித்யாதி| பத்மாபமருணபத்மபத்ரநிபம்| மது கோமலஂ, ஸிதே ஶுக்லமண்டலே| சீயதே வத்திமுபைதி| ஏதத்ரக்தஜம்|௬௬|–

Adhikarana adhimAMsArmalakShaNam (66) · Śloka 66

பது மத்வதிமாஂஸார்ம பஹுலஂ ச யகந்நிபம் |௬௬|

அதிமாஂஸார்மலக்ஷணமாஹ– பத்வித்யாதி| பது விததஂ, விஸ்தீர்ணமித்யர்தஃ| பஹுலஂ ஸ்தூலம்| லோஹிதத்வேந யகந்நிபஂ, ஶ்யாவவர்ணஸம்பந்தோऽப்யத்ர ஜ்ஞேயஃ; யதாऽऽஹ ஸுஶ்ருதஃ– “விஸ்தீர்ணஂ மது பஹலஂ யகத்ப்ரகாஶஂ ஶ்யாவஂ வா தததிகமாஂஸஜார்ம வித்யாத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪) இதி| அத்ர ஶ்யாவஂ வேதி வாஶப்தஃ ஸமுச்சயே, தேந ஶ்யாவஂ லோஹிதஂ சேத்யர்தஃ| ஏதச்ச த்ரிதோஷஜஂ, ஸுஶ்ருதே த்ரிதோஷஜப்ரகரணே படிதத்வாத்|௬௬|–

Adhikarana snAyvarmalakShaNam (66) · Śloka 66

ஸ்திரஂ ப்ரஸ்தாரி மாஂஸாட்யஂ ஶுக்லஂ ஸ்நாய்வர்ம பஞ்சமம் ||௬௬||

ஸ்நாய்வர்மலக்ஷணமாஹ– ஸ்திரமித்யாதி| ஸ்திரஂ கடிநம்| மாஂஸாட்யஂ பஹுமாஂஸம்| ஶுஷ்கமவிஸ்ராவி| இதஂ ச ப்ரஸ்தார்யர்மோத்பவம்| ததா ச நிமிஃ– “ப்ரஸ்தாரிணோऽர்மணஃ ஸ்ராவஂ நிருணத்தி யதாऽநிலஃ| விநா ஸ்ராவஂ விஶுஷ்கஂ தத் ஸ்நாய்வர்மேதி ப்ரகீர்திதம்||” இதி| இதஂ து ஸந்நிபாதஜமபி ஸாத்யம்||௬௬||

Adhikarana shuktikAlakShaNam (67) · Śloka 67

ஶ்யாவாஃ ஸ்யுஃ பிஶிதநிபாஶ்ச பிந்தவோ யே ஶுக்த்யாபாஃ ஸிதநியதாஃ ஸ ஶுக்திஸஞ்ஜ்ஞஃ |௬௭| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௭) |

ஶுக்திகாலக்ஷணமாஹ– ஶ்யாவா இத்யாதி| ஶ்யாவாஃ பாண்டுஶ்யாமாஃ, பிஶிதநிபா இதி நியமேந பணிதாஃ, ( தேந பிஶிதஸ்யேவ நியமேந பா தீப்திர்யேஷாஂ தே ததா, ஸா ச ப்ரபா ஶ்யாவா இதி ஸமபிவ்யாஹாரேண ஶ்யாவவர்ணைவ; நத்வத்ர மாஂஸஸ்யோபமாநத்வஂ பிஶிதநிபஶப்தோऽபிதத்தே, வக்ஷ்யமாணார்ஜுநே ருதிரோபமஶப்தவத், மாஂஸாத்மகத்வாதேவ ஶுக்திகாயாஃ)| ஸிதநியதா இதி ஸிதே ஶுக்லமண்டலே நியதாஃ; ஶுக்த்யாபா ஜலஶுக்திநிபாஃ, வர்ணஸாம்யாத்; அத ஏவ ஶுக்திஸஞ்ஜ்ஞஃ| அயஂ பித்தஜஃ| அத்ர வாக்படஃ “பித்தஂ குர்யாத் ஸிதே பிந்தூநஸிதஶ்யாவபீதகாந்| மலாக்தாதர்ஶதுல்யஂ வா ஸர்வஂ ஶுக்லஂ ஸதாஹருக்|| ரோகோऽயஂ ஶுக்திகாஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸஶகத்பேததட்ஜ்வரஃ||” (வா. உ. தஂ. அ. ௧) இதி|௬௭|–

Adhikarana arjunalakShaNam (67) · Śloka 67

ஏகோ யஃ ஶஶருதிரோபமஶ்ச பிந்துஃ ஶுக்லஸ்தோ பவதி தமர்ஜுநஂ வதந்தி ||௬௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪) |

அர்ஜுநலக்ஷணமாஹ– ஏக இத்யாதி| ஏக ஏவ ஸந் யஃ ஶஶருதிரவல்லோஹிதோ பிந்துரூபஶ்ச விகாரஸ்தமர்ஜுநஂ வதந்தீத்யர்தஃ| உக்தஂ ச கல்யாணவிநிஶ்சய– “ஶக்ரகோபநிபஂ ஶுக்லேऽர்ஜுநஂ ரக்தப்ரகோபதஃ|” இதி| ஏதேந பிந்துரூபத்வே நியமோ நாஸ்தீதி ஜ்ஞேயம்| அத ஏவ ரவிகுப்த– “கஷ்ணபாகே ஸிதஂ பிந்துஂ ஶுக்லஂ வித்யாத் கபாத்மகம்| ரக்தஂ ச ஶுக்லபாகஸ்தமர்ஜுநஂ ஶோணிதோத்பவம்||” இதி||௬௭||

Adhikarana piShTakalakShaNam (68) · Śloka 68

ஶ்லேஷ்மமாருதகோபேந ஶுக்லே பிஷ்டஂ ஸமுந்நதம் | பிஷ்டவத் பிஷ்டகஂ வித்தி மலாக்தாதர்ஶஸந்நிபம் ||௬௮||

பிஷ்டகலக்ஷணமாஹ– ஶ்லேஷ்மமாருதகோபேநேத்யாதி| பிஷ்டமிதி லக்ஷணபதம்| பிஷ்டவதிதி ஆலேபநபிஷ்டதுல்யஂ ஶ்வேதத்வேந| புநஃ பிஷ்டகமிதி லக்ஷ்யபதம்| ஸமுந்நதமுச்சூநம்| மலாக்தாதர்ஶஸந்நிபமிதி தூல்யாதிம்ரக்ஷிததர்பணதுல்யம்| அயஂ கபவாதஜஃ, அதஃ கபேநாச்சதயா, வாதேந கிஞ்சித் ஶ்யாவதயா மலாக்ததர்பணநிபத்வமஸ்யேத்யர்தஃ||௬௮||

Adhikarana sirAjAlalakShaNam (69) · Śloka 69

ஜாலாபஃ கடிநஸிரோ மஹாந் ஸரக்தஃ ஸந்தாநஃ ஸ்மத இஹ ஜாலஸஞ்ஜ்ஞிதஸ்து |௬௯| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪) |

ஸிராஜாலலக்ஷணமாஹ– ஜாலாப இத்யாதி| அநுலோமவிலோமஸிராநிசயரசிதநிரந்தரவிவரகவாக்ஷிபாவாத் ஜாலஸ்யேவ ஆபா ஆகதிர்யஸ்ய ஸ ததா| கடிநஸிர இத்யநேந ஸிராணாமேவ ஸந்தாநோऽயஂ விகார இதி தர்ஶயதி| ஸரக்த ஈஷல்லோஹிதஃ| ஸந்தநோதி ஆச்சாதயதீதி ஸந்தாநஃ, பஹுலவசநாத் கர்தரி கஞ்| அத்ர பிந்துஶப்தோऽநுவர்தநீயஃ, ஸ ஸர்வத்ர விஶேஷ்யஃ| ஜாலஸஞ்ஜ்ஞித இத்யத்ர ‘ ஸிராபூர்வ’ இதி ஶேஷஃ, தேந ஸிராஜாலஸஞ்ஜ்ஞித இத்யர்தஃ| அயஂ ச ரக்தஜஃ|௬௯|–

Adhikarana sirAjapiDakAlakShaNam (69) · Śloka 69

ஶுக்லஸ்தாஃ ஸிதபிடகாஃ ஸிராவதா யாஸ்தா ப்ரூயாதஸிதஸமீபஜாஃ ஸிராஜாஃ |௬௯| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪) |

ஸிராஜபிடகாலக்ஷணமாஹ– ஶுக்லஸ்தா இத்யாதி| ஸிதபிடகா இதி ஸிதவர்ணாஃ பிடகாஃ| ஸிராவதாஃ ஸிராவ்யாப்தாஃ| அஸிதஸமீபஜா இதி கஷ்ணபாகாப்யர்ணஶுக்லஜாஃ| ஸிராபரிவதத்வாத் ஸிராஜாஃ, நது ஸாக்ஷாத் ஸிராஜாதா இதி கதாதரஃ| அயஂ ச த்ரிதோஷஜஃ, த்ரிதோஷஜஸாத்யப்ரகரணே ஸுஶ்ருதேந படிதத்வாத்|௬௯|–

Adhikarana balAsagrathitalakShaNam (69) · Śloka 69

காஂஸ்யாபோऽமதுரத வாரிபிந்துகல்போ விஜ்ஞேயோ நயநஸிதே பலாஸஸஞ்ஜ்ஞஃ ||௬௯|| (இதி ஶுக்லஜாஃ) | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪) |

பலாஸக்ரதிதலக்ஷணமாஹ– காஂஸ்யாப இத்யாதி| காஂஸ்யஸ்யேவாபா தீப்திர்யஸ்ய ஸ ததா ஸித இத்யர்தஃ, வாரிபிந்துரிவோச்சூநத்வாத்| அமதுஃ கடிநஃ, கபாநிலஜத்வாத்| ததா ச விதேஹஃ– “மாருதோத்பீடிதஃ ஶ்லேஷ்மா ஶுக்லபாகே வ்யவஸ்திதஃ| ஜலபிந்துரிவோச்சூநோ ஹ்யமதுஃ கபஸம்பவஃ|| பலாஸக்ரதிதஂ நாம தஂ ஶோதஂ வத்தமாதிஶேத்|” இதி| ( ‘கோஷாப’ இதி கஶ்சித் படதி, கோஷோ மாஂஸகுட்மலஃ, ததாபஸ்ததாகாரஃ; ஏதாவதாऽத்யர்தமுச்சூநத்வஂ ப்ரதிபாத்யதே, வாரிபிந்துகல்ப இதி ச ஈஷதுச்சூநதாऽபி, நயநஸிதே ஶுக்லபாகே இத்யர்தஃ|) பலாஸஸஞ்ஜ்ஞ இத்யத்ர க்ரதிதஶப்தலோபஃ, தேந பலாஸக்ரதித இதி ஸஞ்ஜ்ஞா| அத்ர ஸிரோத்பாதஸிராஹர்ஷௌ வாக்படேந படிதௌ| ததா ஹி– “ரக்தராஜீநிபஂ ஶுக்லே உஷ்யதேऽபி ஸவேதநம்| அஶோதாஶ்ரூபதேஹஂ ச ஶிரோத்பாதஃ ஸஶோணிதம்| உபேக்ஷிதஃ ஸிரோத்பாதோ ராஜீஸ்தா ஏவ வர்தயந்| குர்யாத் ஸாஸ்ரஂ ஸிராஹர்ஷஂ தேநாக்ஷ்யுத்வீக்ஷணாக்ஷமம்||” (வா. உ. அ. ௧௦) இதி|| இதி ஶுக்லஜாஃ||௬௯||

Adhikarana pUyAlasalakShaNam (70) · Śloka 70

பக்வஃ ஶோதஃ ஸந்திஜோ யஃ ஸதோதஃ ஸ்ரவேத் பூயஂ பூதி பூயாலஸாக்யஃ |௭௦| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

அத மண்டலகதநிதாநாபிதாநபாரிஶேஷ்யாத்வர்த்மமண்டலகதநிதாநாபிதாநே ப்ராப்தே கநீநிகாஸந்த்யாதீநாஂ வர்த்மமண்டலாபியோகிதயாऽந்தர்கதத்வேநாந்தரங்கத்வாத் ஸந்திகதநிதாநோத்தேஶாரம்பஃ| தே ச ஸந்தயஃ ஷட்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “பக்ஷ்மவர்த்மகதஃ ஸந்திர்வர்த்மஶுக்லகதோऽபரஃ| ஶுக்லகஷ்ணகதஸ்த்வந்யஃ கஷ்ணதஷ்டிகதஸ்ததா|| கநீநிகாகதோ ஜ்ஞேயஃ ஷஷ்டஶ்சாபாங்ககஃ ஸ்மதஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) இதி| நாஸாஸமீபநேத்ராந்தஃ கநீநிகா; சக்ஷுஃபுச்சஸ்யாதோ நேத்ராந்தோऽபாங்கஃ| தத்ர பூயாலஸலக்ஷணமாஹ– பக்வ இத்யாதி| ஸந்திஜ இதி கநீநிகாஸந்திஜஃ| யதாஹ விதேஹஃ– “ஶோதக்லேதஸமாவிஷ்டஂ தோதபேதஸமாகுலம்| பூயாலஸஂ து தஂ வித்யாத் ஸந்தௌ காநீநிகே நணாம்||” இதி| அயஂ த்ரிதோஷஜஃ, ஸுஶ்ருதேந ஸாத்யத்ரிதோஷஜப்ரகரணே படிதத்வாத்|௭௦|–

Adhikarana shleShmopanAhalakShaNam (70) · Śloka 70

க்ரந்திர்நால்போ தஷ்டிஸந்தாவபாகீ கண்டூப்ராயோ நீருஜஸ்தூபநாஹஃ ||௭௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

ஶ்லேஷ்மோபநாஹலக்ஷணமாஹ– க்ரந்திரித்யாதி| நால்ப இதி மஹாந்| அபாகீ ஈஷத்பாகஃ; அத ஏவ ஸுஶ்ருதேऽல்பஸ்ராவஃ படிதஃ| தஷ்டிஸந்தாவிதி கஷ்ணதஷ்டிமண்டலயோஃ ஸந்தாவித்யர்தஃ| கண்டூப்ராயஃ கபப்ராபல்யாத்| நீருஜோऽல்பருஜ இத்யர்தஃ| ததாச விதேஹஃ– “வாயுஃ ஶ்லேஷ்மாணமாதாய தஷ்டிஸந்தௌ வ்யவஸ்திதஃ| அருணஂ கடிநஂ க்ரந்திஂ ஜநயேதல்பவேதநம்|| ஶ்லேஷ்மோபநாஹஂ தஂ வித்யாத் ஸ்ராவாந் வக்ஷ்யாம்யதஃ பரம்|” இதி| வாதஶ்லேஷ்மஜந்யத்வேऽபி ஶ்லேஷ்மப்ராபல்யாத் ஶ்லேஷ்மோபநாஹவ்யபதேஶஃ| ஆஶ்ரயப்ரபாவாதருணத்வமத்ர||௭௦||

Adhikarana netrasrAvasamprAptiH (71) · Śloka 71

கத்வா ஸந்தீநஶ்ருமார்கேண தோஷாஃ குர்யுஃ ஸ்ராவாந் லக்ஷணைஃ ஸ்வைருபேதாந் | தஂ ஹி ஸ்ராவஂ நேத்ரநாடீதி சைகே தஸ்யா லிங்கஂ கீர்தயிஷ்யே சதுர்தா ||௭௧|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

சதுர்ணாஂ ஸ்ராவாணாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– கத்வா ஸந்தீநித்யாதி| ஸந்தீநிதி பஹுவசநநிர்தேஶாத் ஸர்வநேத்ராந்தர்கதாஶ்சத்வாரஃ ஸந்தயோ கஹ்யந்தே| அஶ்ருமார்கேணேதி அஶ்ருவாஹிந்யௌ தமந்யௌ அஶ்ருமார்கஃ, “த்வே சாஶ்ருவாஹிந்யௌ” (ஸு. ஶா. அ. ௯) இதி ஸுஶ்ருதஃ; அஶ்ருவஹதமநீப்யாமித்யர்தஃ| நநு, யத்யஶ்ருவஹதமநீப்யாஂ கத்வா தோஷாஃ ஸ்ராவாநாபாதயந்தி, தத் கதஂ “ ஸிராநுஸாரிபிர்தோஷைஃ” இத்யாத்யுக்தா ஸம்ப்ராப்திர்ந வ்யாஹந்யதே, ஸிராதமந்யோரந்யத்வாத்| உச்யதே– ஸாமாந்யவிஶேஷத்வாத் ஸம்ப்ராப்த்யபிதாநத்வயஸ்ய; பூர்வா ஸம்ப்ராப்திஃ ஸாமாந்யம், இதரா ச விஶேஷ இதி ந விரோதஃ| அதவா “ ஸிராதமநீஸ்ரோதஸாமவிபாகஃ” (ஸு. ஶா. அ. ௯) இதி பரகீயமதேந ஸிராதமந்யோரைக்யாதவிரோதஃ| அஸ்மிந்நர்தே ஸம்ப்ராப்த்யுக்த ஏவார்தோ நிஷ்பந்நீக்ரியதே| நேத்ரநாடீதி சைக இதி ‘வதந்தி’ இதி ஶேஷஃ, அநிஷேதாதநுமதமிதம்| ( தோஷாஃ ஸந்நிபாதஶ்லேஷ்மரக்தபித்தாத்மகாஃ| லக்ஷணைர்தோஷலக்ஷணைஃ| உபேதாந் பரீதாநிதி| கதாதரண ‘லக்ஷணைஃ’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ஸர்வதஃ’ இதி படிதஂ; தோஷாஃ பரீதாந் ஸ்வலக்ஷணைரித்யர்தவிஶேஷாததிகந்தவ்யம்| சதுர்தேதி ஸாந்நிபாதிககபஜரக்தஜபித்தஜத்வபேதாத்| வாதஜஸ்து ஸ்ராவோ நாஸ்த்யேவ, வ்யாதிஸ்வபாவாத்; பித்தஜகலகண்டவத்)||௭௧||

Adhikarana pUyasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

பாகாத் ஸந்தௌ ஸஂஸ்ரவேத்யஸ்து பூயஂ பூயாஸ்ராவோऽஸௌ கதஃ ஸர்வஜஸ்து |௭௨| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

சதுர்விதஸ்ராவமத்யே பூயாஸ்ராவலக்ஷணமாஹ– பாகாதித்யாதி| ஸர்வஜஸ்த்ரிதோஷஜ இத்யர்தஃ| அஸ்ய ப்ரத்யாக்யேயத்வாதக்ரேऽபிதாநஂ, யத்யப்யந்யேऽபி ஸ்ராவா அஸாத்யத்வேநோக்தாஸ்ததாऽபி யாப்யா போத்தவ்யாஃ| ‘பாகஃ’ இதி பாடே பாகஃ ஸஂஸ்ரவேத் பாகவாந் ஶோதஃ ஸ்ரவேதித்யர்தஃ, உபசாராத்; பாகஸ்ய க்ரியாமாத்ரத்வாத்|௭௨|–

Adhikarana shleShmasrAvalakShaNam (72) · Śloka 72

ஶ்வேதஂ ஸாந்த்ரஂ பிச்சிலஂ யஃ ஸ்ரவேத்து ஶ்லேஷ்மாஸ்ராவோऽஸௌ விகாரோ மதஸ்து ||௭௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

ஶ்லேஷ்மஸ்ராவலக்ஷணமாஹ– ஶ்வேதமித்யாதி| ஸாந்த்ரஂ கநம்||௭௨||

Adhikarana raktasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

ரக்தஸ்ராவஃ ஶோணிதோத்தோ விகாரஃ ஸ்ரவேத்துஷ்டஂ தத்ர ரக்தஂ ப்ரபூதம் |௭௩| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

ரக்தஸ்ராவலக்ஷணமாஹ– ரக்தஸ்ராவ இத்யாதி| ரக்தகதஸ்ராவோ ரக்தஸ்ராவஃ ( ரக்தஸ்ராவ இத்யநேநைவ ஸ்ரவேதித்யஸ்ய லப்தத்வாத்ததுக்திர்நிரந்தரஸ்ராவப்ரதிபாதநார்தமிதி கார்திகஃ; ந சைதத் ப்ரபூதமித்யநேந கதார்தம், அநிரந்தரதயாऽபி ப்ரபூதஸ்ராவஸம்பவாத்)| ரக்தஸ்ராவ இத்யநேநைவ ரக்தஜத்வே ஸித்தே ஶோணிதஜோ விகார இதி யதுச்யதே ததத்யந்தகுபிதரக்தஜத்வப்ரதிபாதநார்தம்| கார்திகஸ்த்வாஹ– பித்தலிங்கபரிக்ரஹார்தஂ, பித்தேந ஸஹ துல்யத்வாத் ரக்தஸ்ய| ததாச க்வசித் பாடஃ “ரக்தஸ்ராவஃ பித்தலிங்கைருபேதஃ” இதி|௭௩|–

Adhikarana pittasrAvalakShaNam (73) · Śloka 73

ஹரித்ராபஂ பீதமுஷ்ணஂ ஜலாபஂ பித்தாத் ஸ்ராவஃ ஸஂஸ்ரவேத் ஸந்திமத்யாத் ||௭௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

ஜலஸ்ராவபர்யாயஸ்ய பித்தஸ்ராவஸ்ய லக்ஷணமாஹ– ஹரித்ராபமித்யாதி| ஹரித்ராபஂ பீதலோஹிதஂ போத்தவ்யஂ, பரதஃ பீதமித்யஸ்யோக்தேஃ ( ஜலாபமிதி ஜலவத் ஸ்வச்சம்| உஷ்ணமிதி ஸர்வத்ரைவ ஸம்பத்யதே| கேசித் ‘பீதம்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘நீலம்’ இதி படந்தி| யத்து ‘ஜலாபம்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ஜலஂ வா’ இதி, ததஸங்கதஂ, ஸுஶ்ருதேநோத்தேஶாவஸரே ஜலஸ்ராவநாமதயாऽஸ்யோத்தேஶாத்; தத்தி நாம ஜலவதாஸ்ராவோऽஸ்யேதி யோகதஃ ஸமாவேஶிதம்| யதா து ‘ஜலஂ வா’ இதி பாடஃ ஸ்யாத்ததா கதாசிஜ்ஜலாபதா ஸ்யாதிதி ந ஸர்வத்ர யோகவ்யாப்திரிதி)| ஸந்திமத்யாதிதி அவிஶேஷோக்தேஃ ஸர்வஸந்திமத்யாதிதி போத்தவ்யம்| நநு, வாதஜஸ்ராவஃ குதோ நோக்தஃ, வாதேந ஸ்ராவாபாவாதிதி சேத்; நைவஂ, வாதாபிஷ்யந்தே ‘ஶிஶிராஶ்ருதா’ இத்யுக்தேர்வாதஜோऽபி ஸ்ராவோ தர்ஶிதஃ| உச்யதே– விஶிஷ்டே அக்ஷிப்ரதேஶே கேவலவாயோஃ ஸ்ராவஜநகத்வஂ ஸம்பந்திதவ்யமபிதாநாத்| விதேஹேऽபி சத்வார ஏவோக்தாஃ– “ஸந்நிபாதாத் கபாத்ரக்தாத் பித்தாத் ஸ்ராவோऽக்ஷிஸந்திஷு|” இதி||௭௩||

Adhikarana parvaNIlakShaNam (74) · Śloka 74

தாம்ரா தந்வீ தாஹஶூலோபபந்நா ரக்தாஜ்ஜ்ஞேயா பர்வணீ வத்தஶோதா | ஜாதா ஸந்தௌ கஷ்ணஶுக்லே... |௭௪| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

ததேவமஸாத்யாநாஂ சதுர்ணாஂ ஸ்ராவாணாஂ லக்ஷணமபிதாய பர்வணீலக்ஷணமாஹ– தாம்ரேத்யாரப்ய கஷ்ணஶுக்ல இத்யந்தேந| இயஂ ரக்தஜா கபாநிலஜா ச, ரக்தஜத்வமத்ர ஸுஶ்ருதே தர்ஶிதமாதிக்யேந|௭௪|–

Adhikarana alajIlakShaNam (74) · Śloka 74

...ऽலஜீ ஸ்யாத் தஸ்மிந்நேவ க்யாபிதா பூர்வலிங்கை ||௭௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

அலஜீலக்ஷணமாஹ– அலஜீ ஸ்யாதித்யாதி| தஸ்மிந்நேவேதி ஶுக்லகஷ்ணஸந்தௌ, பூர்வலிங்கைஃ பர்வணீலக்ஷணைருபேதேத்யர்தஃ| நநு, ஏவஂ ஸதி ஸ்தாநலக்ஷணயோரபேதேநாநயோரபேதஃ ஸ்யாதிதி சேத்; நைவஂ, தநுத்வஸ்தூலத்வாப்யாஂ பர்வணிகாலஜ்யோர்பேதாத்| ததாச விதேஹஃ– “ஶுக்லகஷ்ணாந்தஃஸந்தௌ து சீயந்தேऽஸக்கபாநிலாஃ| பர்வணீபிடகா தைஸ்து ஜாயதே த்வங்குரோபமா|| தாம்ரா ஸதாஹசோஷோஷ்ணபீதகாஶ்ருஸமாகுலா| கபபித்தே து ஸம்மூர்ச்ய ஸஹ ரக்தேந மாருதஃ|| ஶுக்லகஷ்ணாந்தஃஸந்தௌ து ஜநயேத்கோஸ்தநாகதிம்| பிடகாமலஜீஂ தாஂ து வித்தி தோதாஶ்ருஸங்குலாம்||” இதி| கார்திகஸ்த்வபேதாநுபபத்திஂ ஶங்கமாநஃ பூர்வலிங்கைரித்யந்யதா வ்யாசஷ்டே– பூர்வோக்தாயாஃ ப்ரமேஹபிடகாயா அலஜ்யா லிங்கைரித்யர்தஃ| இயஂ த்ரிதோஷஜா, அஸாத்யா ச||௭௪||

Adhikarana krimigranthilakShaNam (75) · Śloka 75

க்ரிமிக்ரந்திர்வர்த்மநஃ பக்ஷ்மணஶ்ச கண்டூஂ குர்யுஃ க்ரிமயஃ ஸந்திஜாதாஃ | நாநாரூபா வர்த்மஶுக்லாந்தஸந்தௌ சரந்த்யந்தர்லோசநஂ தூஷயந்தஃ ||௭௫|| (இதி ஸந்திகதாஃ) | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

க்ரிமிக்ரந்திலக்ஷணமாஹ– க்ரிமிக்ரந்திரித்யாதி| ( ப்ரதமஂ வர்த்மஶுக்லயோஃ ஸந்தௌ பூத்வா க்ரமேண வர்த்மநஃ பக்ஷ்மணஶ்ச ஸந்திஜாதாஃ ஸம்பாவிதஂ ப்ராப்தாஃ க்ரிமயோ யத்ர கண்டூஂ குர்யுஃ ஸ க்ரிமிக்ரந்திஃ| ஸ சாயஂ க்ரிமிக்ரந்திர்வர்த்மஶுக்லயோஃ ஸந்தௌ பவதி, ததைவ ஸ்தித்வா அந்தர்லோசநஂ நயநஸ்யாப்யந்தரஂ சரந்தி பக்ஷயந்தி, தூஷயந்தஃ ஸந்த இத்யர்தஃ| அத்ரைவ விதேஹஃ– “வர்த்மஶுக்லஸ்ய ஸந்தௌ து க்ரந்திஃ பித்தகபாத்மகஃ| ஊஷ்மணா பச்யதே காடஂ தத்ர மூர்சந்தி ஜந்தவஃ|| ஸுஸூக்ஷ்மஜாதசரணா வர்த்மபக்ஷ்மஸமாஶ்ரயாஃ| ததஸ்தே பூயஸஂஸஷ்டாஃ பதந்தி க்ரிமயஸ்ததா|| லக்ஷணைர்விவிதைர்யுக்தாஃ ஸந்நிபாதஸமுத்திதாஃ| க்ரிமிக்ரந்திஂ து தஂ வித்யாத்தேஹிநாஂ நேத்ரதூஷணம்||” இதி| கார்திகஸ்த்வந்யதா படித்வா வ்யாசஷ்டே– ) “வர்த்மநஃ பக்ஷ்மணஶ்சாபி கண்டூஂ குர்யுஃ” இத்யபிதாநாத் க்ரிமிக்ரந்திஃ பக்ஷ்மவர்த்மஸந்தௌ பவதீதி கம்யதே, கதமந்யதாऽந்யத்ராவஸ்திதைஃ க்ரிமிபிரந்யத்ர கண்டூர்ஜந்யதே இதி| ஏதச்ச ந ஸம்யக், வர்த்மஶுக்லாந்தஃஸந்தாவிதி விரோதப்ரஸங்காத்|| இதி ஸந்திகதாஃ||௭௫||

Adhikarana utsa~ggapiDakAlakShaNam (76) · Śloka 76

அப்யந்தரமுகீ தாம்ரா பாஹ்யதோ வர்த்மநஶ்ச யா | ஸோத்ஸங்கோத்ஸங்கபிடகா ஸர்வஜா ஸ்தூலகண்டுரா ||௭௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨) |

அத ஸந்திகதரோகாபிதாநாநந்தரஂ பாரிஶேஷ்யாத் வர்த்மஶுக்லாந்தஃஸந்தாவித்யத்ர வர்த்மநிர்தேஶேந தத்கதரோகநிதாநாரம்பஃ| நயநகோலகாவரகஂ நிமேஷோந்மேஷாஶ்ரயஂ படலத்வயஂ வர்த்ம உச்யதே| ஸுஶ்ருதே ப்ரதமோத்திஷ்டத்வேந உத்ஸங்கபிடகாலக்ஷணமாஹ– அப்யந்தரமுகீத்யாதி| வர்த்மந ஏவாப்யந்தரே முகஂ யஸ்யாஃ ஸா ததா| (நநு, கதஂ பாஹ்யத இதி? உச்யதே– வாஸ்தூத்ஸேதேந பஹிரப்யுந்நததயா தர்ஶநாத்பாஹ்யத்வஂ, ந து பாஹ்யமுகத்வேந)| பாஹ்யத இதி ஸப்தம்யர்தே தஸில், ஏவஂ வர்த்மந இத்யத்ராபி| இயஂ விதேஹஸஂவாதாததரவர்த்மாந்தர்ஜாதா போத்யா| தாம்ரா தாம்ரவர்ணா| ஸோத்ஸங்கா ஸா உத்ஸங்கா உத்ஸங்கிநீ, அர்ஶஆதித்வாதச்| உத்ஸங்கபிடகேதி உத்ஸங்கே க்ரோடே பஹ்வ்யஃ பிடகா யஸ்யாஃ ஸா| ( அந்யே து ஸோத்ஸங்கா க்ரோடீகதபூயா| ‘உத்ஸங்கபிடகா’ இதி நாமேயம்| தத்ராபி குக்குடாண்டரஸபூயதா சகாராத்போத்தவ்யா) ஸ்தூலகண்டுரேதி ஸ்தூலா சாஸௌ கண்டுரா சேதி கர்மதாரயஃ, கண்டுரா கண்டுமதீ, தோஷாணாஂ கபப்ராபல்யாத்| சகாரேணாத்ர விதேஹக்தகாடிந்யாதி ஸங்கஹீதம்| ததாச விதேஹஃ– “வர்த்மோத்ஸங்கேऽதரே ஜந்தோஃ ஸந்நிபாதாத் ப்ரஜாயதே| அப்யந்தரமுகீ ஸ்தூலா பாஹ்யதஶ்சாபி தஶ்யதே|| பிடகா பிடகாபிஶ்ச சிதாऽந்யாபிஃ ஸமந்ததஃ| உத்ஸங்கபிடகா நாம கடிநா மந்தவேதநா|| ஸா ப்ரபிந்நா ஸ்ரவேத் ஸ்ராவஂ குக்குடாண்டரஸோபமம்|” இதி| ஸர்வஜேதி ஸந்நிபாதபவா||௭௬||

Adhikarana kumbhIkAlakShaNam (77) · Śloka 77

வர்த்மாந்தே பிடகா த்மாதா பித்யந்தே ச ஸ்ரவந்தி ச | கும்பீகாபீஜப்ரதிமாஃ கும்பீகாஃ ஸந்நிபாதஜாஃ ||௭௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

கும்பீகாலக்ஷணமாஹ– வர்த்மாந்த இத்யாதி| பிடகா இதி பஹுவசநநிர்தேஶாத்பஹ்வ்யஃ| பித்யந்தே விதீர்யந்தே ததா ஸ்ரவந்தி ச| த்மாதா இதி பித்யமாநாஃ ஸ்வயமேவ பூர்ணோதரா பவந்தீதி த்மாதாஃ| கும்பீகாபீஜப்ரதிமா இதி கும்பீகா கச்சதேஶோத்பவா தாடிமபலாகாரபலா லதா, தத்பீஜேந ப்ரதிமா யாஸாஂ தா இத்யர்தஃ; அந்யே ‘கும்பீகபீஜஸதஶா’ இதி படந்தி, தத்ர கும்பீகஃ கும்பாடுலதா, தத்பீஜமபி தாடிமபலபீஜாகாரஂ; தத்ஸதஶாஃ பிடகா உச்யந்தே| கும்பீஶப்தாத் ‘இவே ப்ரதிகதௌ’ இதி கந்| ஏஷா த்ரிதோஷஜா அஸாத்யா ச||௭௭||

Adhikarana pothakIlakShaNam (78) · Śloka 78

ஸ்ராவிண்யஃ கண்டுரா குர்வ்யோ ரக்தஸர்ஷபஸந்நிபாஃ | ருஜாவத்யஶ்ச பிடகாஃ போதக்ய இதி கீர்திதாஃ ||௭௮|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

போதகீநாஂ லக்ஷணமாஹ– ஸ்ராவிண்ய இத்யாதி| ஸ்ராவிண்யோ பஹுஸ்ராவாஃ| குர்வ்ய இதி கௌரவயுதாஃ| ருஜாவத்ய இதி ரக்தஸம்பந்தாத், கபஜா அபி வேதநாந்விதாஃ||௭௮||

Adhikarana vartmasharkarAlakShaNam (79) · Śloka 79

பிடகா யா கரா ஸ்தூலா ஸூக்ஷ்மாபிரபிஸஂவதா | வர்த்மஸ்தா ஶர்கரா நாம ஸ ரோகோ வர்த்மதூஷகஃ ||௭௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

வர்த்மஶர்கராலக்ஷணமாஹ– பிடகா யேத்யாதி| கரா கரஸ்பர்ஶா| ஸூக்ஷ்மாபிரபிஸஂவதேதி ஸூக்ஷ்மாபிஃ ப்ரகரணாத் பிடகாபிர்வேஷ்டிதா| அத்ரைவ விதேஹஃ– “ஸுஸூக்ஷ்மபிடகாகீர்ணா யா ஸ்தூலா பிடகா கரா| ஜாயதே ஸந்நிபாதாத்து வர்த்மஶர்கரிகேதி ஸா||” இதி||௭௯||

Adhikarana arshovartmalakShaNam (80) · Śloka 80

ஏர்வாருபீஜப்ரதிமாஃ பிடகா மந்தவேதநாஃ | ஶ்லக்ஷ்ணாஃ கராஶ்ச வர்த்மஸ்தாஸ்ததர்ஶோவர்த்ம கீர்த்யதே ||௮௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

அர்ஶோவர்த்மலக்ஷணமாஹ– ஏர்வாருபீஜேத்யாதி| ஏர்வாருஃ க்ரீஷ்மகர்கடீ| ஶ்லக்ஷ்ணா அகர்கஶா| வர்த்மஸ்தா இத்யவிஶேஷிதாபிதாநாதந்தர்பஹிஶ்ச வர்த்மநோ பவதீதி கம்யதே| இயஂ ஸந்நிபாதஜா| ததாச நிமிஃ– “நீருஜா கடிநா வர்த்மபக்ஷ்மாந்தர்பாஹ்யதோऽபி வா| பிடகா ஸந்நிபாதேந ததர்ஶோவர்த்ம நிர்திஶேத்||” இதி||௮௦||

Adhikarana shuShkArsholakShaNam (81) · Śloka 81

தீர்காங்குரஃ கரஃ ஸ்தப்தோ தாருணோऽப்யந்தரோத்பவஃ | வ்யாதிரேஷோऽபிவிக்யாதஃ ஶுஷ்கார்ஶோ நாம நாமதஃ ||௮௧|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

ஶுஷ்கார்ஶோலக்ஷணமாஹ– தீர்காங்குர இத்யாதி| கரஃ கர்கஶஃ| ஸ்தப்தஃ கடிநஃ, ஶுஷ்கத்வாத்| தாருணஃ பஹுதுஃகதத்வாத்| அப்யந்தரோத்பவ இதி வர்த்மாப்யந்தரஸ்திதஃ| அபிவிக்யாதஃ கதிதஃ| நாமதஃ ப்ரஸித்திதஃ| ஸந்நிபாதஜமிதம்| அத்ர விதேஹஃ– “வர்த்மாப்யந்தர்கதஂ த்வர்ஶஃ ஶுஷ்கஂ ஸ்தூலஂ ச தாருணம்| ஜாயதே ஸந்நிபாதேந தச்சுஷ்கார்ஶஃ ப்ரகீர்திதம்||” இதி||௮௧||

Adhikarana a~jjananAmikAlakShaNam (82) · Śloka 82

தாஹதோதவதீ தாம்ரா பிடகா வர்த்மஸம்பவா | மத்வீ மந்தருஜா ஸூக்ஷ்மா ஜ்ஞேயா ஸாऽஞ்ஜநநாமிகா ||௮௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

அஞ்ஜநநாமிகாலக்ஷணமாஹ– தாஹதோதவதீத்யாதி| இயஂ ரக்தஜா||௮௨||

Adhikarana bahulavartmalakShaNam (83) · Śloka 83

வர்த்மோபசீயதே யஸ்ய பிடகாபிஃ ஸமந்ததஃ | ஸவர்ணாபிஃ ஸ்திராபிஶ்ச வித்யாத்பஹுலவர்த்ம தத் ||௮௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

பஹுலவர்த்மலக்ஷணமாஹ– வர்த்மோபசீயத இத்யாதி| ஸவர்ணாபிஸ்த்வக்ஸமாநவர்ணாபிஃ| ஏதத் ஸந்நிபாதாதேவ||௮௩||

Adhikarana vartmabandhakalakShaNam (84) · Śloka 84

கண்டூமதாऽல்பதோதேந வர்த்மஶோதேந யோ நரஃ | ந ஸ ஸஞ்ச்சாதயேதக்ஷி யத்ராஸௌ வர்த்மபந்தகஃ ||௮௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

வர்த்மபந்தகலக்ஷணமாஹ– கண்டூமதேத்யாதி| வர்த்மஶோதேநோபலக்ஷிதோ நரஃ ஸ சக்ஷுர்ந ஸஞ்ச்சாதயேத் ஸம்யக் சாதயிதுஂ ந ஶக்நுயாதித்யர்தஃ| ஏஷ ஸந்நிபாதஜஃ||௮௪||

Adhikarana kliShTavartmalakShaNam (85) · Śloka 85

மத்வல்பவேதநஂ தாம்ரஂ யத்வர்த்ம ஸமமேவ ச | அகஸ்மாச்ச பவேத்ரக்தஂ க்லிஷ்டவர்த்மேதி தத்விதுஃ ||௮௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

க்லிஷ்டவர்த்மலக்ஷணமாஹ– மத்வல்பவேதநமித்யாதி| ரக்தஜத்வேऽப்யஸ்யால்பவேதநத்வமதிககபதூஷிதத்வாத்ரக்தஸ்ய| வர்த்மேதி விதேஹதர்ஶநாத்வர்த்மத்வயஂ க்ராஹ்யம், அத ஏவ ஸமஂ யுகபதேவேத்யர்தஃ| அகஸ்மாதித்யஹேதோரநியமேநைவேத்யர்தஃ| தாம்ரமித்யநேநோபாத்தேऽபி லௌஹித்யே ரக்தமித்யுபாதாநஂ ஹேத்வநியமப்ரயுக்தஂ காதாசித்கஂ லௌஹித்யமிதி த்யோதயதி| அத்ரைவ விதேஹஃ– “ ஶ்லேஷ்மரக்தேந துஷ்டேந க்லிஷ்டஂ மாஂஸமிவோபயம்| பந்துஜீவநிபஂ வர்த்ம க்லிஷ்டவர்த்ம ததுச்யதே||” இதி| அந்யே ஸமமநுச்சூநஂ யாவதித்யாசக்ஷதே| அத்ர பக்ஷே க்லிஷ்டத்வஂ வேதநாதியோகாதவகந்தவ்யம்||௮௫||

Adhikarana vartmakardamalakShaNam (86) · Śloka 86

க்லிஷ்டஂ புநஃ பித்தயுதஂ ஶோணிதஂ விதஹேத்யதா | ததஃ க்லிந்நத்வமாபந்நமுச்யதே வர்த்மகர்தமஃ ||௮௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

வர்த்மகர்தமலக்ஷணமாஹ– க்லிஷ்டஂ புநரித்யாதி| ( க்லிஷ்டமிதி ப்ராகுக்தஸ்ய கர்தத்வேநாயமர்தஃ– க்லிஷ்டஂ க்லிஷ்டவர்த்மைவ யதா பித்தலாப்யாஸாததிகபித்தஂ ஸச்சோணிதஂ விதஹேத்விருத்ததாஹேந ஸஂயோஜயேத்ததா க்லிஷ்டத்வமாபாதயதி, ஸங்க்லேதத்வமாபந்நஂ வர்த்ம வர்த்மகர்தம உச்யத இதி யோஜ்யம்|) “ததஃ கஷ்ணத்வமாபந்நம்” இத்யந்யே படந்தி| தத்ர கஷ்ணத்வஂ ஶோணிதவிதாஹேநைவ| ஏவஂ ச ஸதி கஷ்ணத்வேந கர்தமஸஞ்ஜ்ஞாஸமாவேஶோऽபி கடத இதி| கார்திகஸ்த்வந்யதா வ்யாசஷ்டே– ஶோணிதமிதி கர்தபதஂ, தேந ஶோணிதஂ பித்தயுக்தஂ கர்தபூதஂ, யதா பூர்வோக்தஂ க்லிஷ்டமேவ விதஹேதித்யாதி ஸர்வமபரஂ ஸமாநஂ பூர்வேண| அஸ்ய து ஸுஶ்ருதே யத் ஸாந்நிபாதிகத்வமுக்தஂ தத் கபபித்தரக்தாரப்தத்வாத்; வாதகரணத்வஸ்யாஶ்ருதேஃ||௮௬||

Adhikarana shyAvavartmalakShaNam (87) · Śloka 87

யத்வர்த்ம பாஹ்யதோऽந்தஶ்ச ஶ்யாவஂ ஶூலஂ ஸவேதநம் | ததாஹுஃ ஶ்யாவவர்த்மேதி வர்த்மரோகவிஶாரதாஃ ||௮௭|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

ஶ்யாவவர்த்மலக்ஷணமாஹ– யத்வர்த்ம பாஹ்யத இத்யாதி| பஹிரந்தஶ்ச ஶ்யாவத்வஂ வாதகதம்| அத்ரைவ ஶூலஂ ச ஜாயத இத்யஸ்யாந்தே “ஸவேதநஂ ஸகண்டு ச ஹ்யல்பக்லேதி த்ரிதோஷஜம்|” இத்யபி கேசித் படந்தி, ததப்யுபபந்நஂ; கபாத் கண்டூஃ, அல்பக்லேதி பித்தாத், ஸவேதநஂ வாதாத்| அத்ரைவ விதேஹஃ– “துஷ்டஂ ஶ்லேஷ்மா மருத் பித்தஂ வர்த்மநோஶ்சீயதே யதா| அக்நிதக்தநிபஂ ஶ்யாவஂ ஶ்யாவவர்த்மேதி தத்விதுஃ||” இதி| அத்ர வாதாதிகத்வஂ போத்தவ்யம்||௮௭||

Adhikarana praklinnavartmalakShaNam (88) · Śloka 88

அருஜஂ பாஹ்யதஃ ஶூநஂ வர்த்ம யஸ்ய நரஸ்ய ஹி | ப்ரக்லிந்நவர்த்ம தத்வித்யாத் க்லிந்நமத்யர்தமந்ததஃ ||௮௮|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

ப்ரக்லிந்நவர்த்மலக்ஷணமாஹ– அருஜமித்யாதி| அருஜமல்பருஜம்| பாஹ்யதஃ ஶூநமிதி பஹிஃ ஶோதயுக்தம்| க்லிந்நமத்யர்தமந்தத இதி அந்தத உபாந்தே க்லேதவத்| கதாதரஸ்து க்லிந்நமந்தரிதி விவணோதி| ஏதச்ச சக்ஷுஷ்யண பில்லாக்யயா படிதம்| ததா ஹி– “பஶஂ ப்ரக்லித்யதே வர்த்ம கண்டூமந்மந்தவேதநம்| வித்யாத் ப்ரக்லிந்நவர்த்மேதி தத் பில்லஂ ஸந்நிபாதஜம்||” இதி| யத்யேவஂ கதஂ விதேஹேऽக்லிந்நவர்த்ம பில்லாக்யயா நிர்திஶ்யதே?; யதா– “ப்ரக்ஷாலிதேऽதவா மஷ்டே ஆநஹ்யேத புநஃ புநஃ| அபரிக்லிந்நவர்த்மேதி தத் பில்லமிதி நிர்திஶேத்|” இதி| ததேவஂ சக்ஷுஷ்யேணாபிதாநஂ விருத்யதே| கிஞ்ச ஸுஶ்ருதே ப்ரக்லிந்நவர்த்ம ஶ்லேஷ்மஸங்க்ரஹே படிதஂ, பில்லஂ ச ஸந்நிபாதஜகணே; தத் கதஂ ப்ரக்லிந்நவர்த்ம பில்லமிதி ஸங்கதம்? உச்யதே– அக்லிந்நவர்த்மேவ பில்லஂ, தஸ்ய ஸந்நிபாதஜத்வாத்; ந து ப்ரக்லிந்நவர்த்ம, தஸ்ய கபாத்மகத்வாத்; யதி து ப்ரக்லிந்நவர்த்மைவ கபோல்பணஸந்நிபாதஜஂ பில்லத்வேநாப்யுபகம்யதே, ஏதத் க்யாபநாய ச தஸ்ய கபஜஸர்வகணயோர்நிவேஶஃ கத இதி ஸ்வீக்ரியதே, ததா ஸந்நிபாதஜகணே பித்தேநாக்லிந்நவர்த்ம ந பரிகஹீதஂ ஸ்யாத்; ததஸ்ததபரிக்ரஹே ஷட்ஸப்ததித்வோபஸஂஹாரோ நேத்ரரோகாணாஂ ந கடதே, பஞ்சஸப்ததேரபிதாநாத், பில்லஸ்ய ப்ரக்லிந்நவர்த்மஸ்வரூபத்வேநாபதக்த்வாத்| நநு, ஏவஂ தர்ஹி கதஂ “வித்யாத் ப்ரக்லிந்நவர்த்மேதி தத் பில்லஂ ஸந்நிபாதஜம்|” இதி ஸமர்தயிதவ்யம்? உச்யதே– ( அஸ்யாயமர்தஃ ப்ரத்யேதவ்யஃ– யதா ததேவ ப்ரக்லிந்நவர்த்ம ஶ்லேஷ்மாத்மகமேவ ஸத் வாதபித்தாப்யாஂ விஶேஷகாப்யாமுபநிருத்யதே ததா ஸந்நிபாதஜஂ ஸத் அபரிக்லிந்நவர்த்மார்தாந்தரமாஸாதயத் பில்லமித்யபிதீயதே, ததா சோபயோரப்யவிரோதஃ, உபாப்யாமேவாபரிக்லிந்நவர்த்மந ஏவ பில்லாக்யத்வவர்ணநாதிதி| அயஂ ச வாக்படே கபோத்க்லிந்நாக்யதயா நிருத்தஃ) கிஞ்ச யதி ப்ரக்லிந்நவர்த்ம பில்லஂ தத் பதக்த்வேந சாக்லிந்நவர்த்ம அபவிஷ்யத், ததாஸ்யௌபத்ரவிகே ஸுஶ்ருத தோஷாத்மகத்வேந ஸாத்யாதிபேதேந சாபிதாநமகரிஷ்யத், ந ச கதஂ, தஸ்மாதக்லிந்நவர்த்மநோऽவஸ்தாந்தரமிதி||௮௮||

Adhikarana aklinnavartmalakShaNam (89) · Śloka 89

யஸ்ய தௌதாந்யதௌதாநி ஸம்பத்யந்தே புநஃ புநஃ | வர்த்மாந்யபரிபக்வாநி வித்யாதக்லிந்நவர்த்ம தத் ||௮௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

அபரிக்லிந்நவர்த்மநோ லக்ஷணமாஹ– யஸ்ய தௌதாநீத்யாதி| ஏதத்வாக்படே பில்லாக்யம்| ஸம்பத்யந்தே அந்யோந்யஂ லக்நாநி பவந்தீத்யர்தஃ| ததிதஂ ஸம்பத்தத்வஂ கிஂ பூயஸம்பர்காதேவ, ததா ச ப்ரக்லிந்நத்வமேவ ஸ்யாத்ததர்தமாஹ– அபரிபக்வாநீதி| ஏததேவ பில்லாக்யம்| அந்யத்ர க்வசிச்ச பில்லாக்யமந்யதா படிதம்– “பித்தஶ்லேஷ்மப்ரகோபேண வர்த்மாந்தஃ பரிபாட்யதே| தாம்ரஂ நிர்லோம தச்சாபி விஶிஷ்டஂ பில்லலக்ஷணம்||” இதி| ஏததநாததஂ, டீகாகத்பிரவ்யாக்யாதத்வாத்| வாக்படேந குகூணகாதீநாமஷ்டாதஶாநாஂ பில்லாக்யா கதா| வர்த்மாநீதி பஹுவசநஂ நேத்ரத்வயே வர்த்மசதுஷ்டயத்வேந ஸங்கச்சதே, தேந நேத்ரத்வயகத ஏவாயஂ வ்யாதிரிதி கார்திகஃ||௮௯||

Adhikarana vAtahatavartmalakShaNam (90) · Śloka 90

விமுக்தஸந்தி நிஶ்சேஷ்டஂ வர்த்ம யஸ்ய ந மீல்யதே | ஏதத்வாதஹதஂ வர்த்ம ஜாநீயாதக்ஷிசிந்தகஃ ||௯௦|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

வாதஹதவர்த்மலக்ஷணமாஹ– விமுக்தஸந்தீத்யாதி| விமுக்தோ விஶ்லிஷ்டோ வர்த்மஶுக்லகதஃ ஸந்திர்யஸ்மாத் தத்ததா, ஸ்தாநச்யுதஸந்தி| நிஶ்சேஷ்டஂ நிமேஷோந்மேஷரஹிதம்| ஸந்திவிஶ்லேஷாதேவ ததாஶ்ரயாணாஂ நிமேஷோந்மேஷகாரிணாஂ ஸிராணாமபி விஶ்லேஷேண நிமேஷோந்மேஷரஹிதத்வமித்யபிப்ராயஃ| அத ஏவோக்தம்– ந மீல்யதே ந ஸங்குசதீத்யர்தஃ| ‘நிமீல்யத’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர நிமீலிதமேவ திஷ்டதீத்யர்தஃ| இதஂ யுக்தஂ, தஷ்டத்வாத்| ஏதந்ந ஸாத்யஂ, ஸுஶ்ருதே அஸாத்யப்ரகரணே படிதத்வாதிதி||௯௦||

Adhikarana vartmArbudalakShaNam (91) · Śloka 91

வர்த்மாந்தரஸ்தஂ விஷமஂ க்ரந்திபூதமவேதநம் | ஆசக்ஷீதார்புதமிதி ஸரக்தமவிலம்பிதம் ||௯௧|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

அர்புதலக்ஷணமாஹ– வர்த்மாந்தரஸ்தமித்யாதி| வர்த்மநோऽப்யந்தரஸ்தஂ, பாஹ்யேऽப்யுந்நதத்வதர்ஶநாத் விஷமம்| க்ரந்திபூதஂ க்ரந்திரூபேண ஸ்திதம்| அவேதநமிதி ஈஷதர்தே நஞ், தேந க்ரந்திரிவால்பவேதநமித்யர்தஃ; வேதநா ச வாதாநுபந்தேநைவ| ஸரக்தமிதி கிஞ்சித்ரக்தஂ, பித்தாநுபந்தாத்| அவிலம்பிதஂ ஶீக்ரஜந்மேத்யர்தஃ| கேசிதத்ர க்ரியாவிஶேஷணஂ ப்ருவதே, தேநாயமர்தஃ– அவிலம்பிதஂ ஶீக்ரமாசக்ஷீதார்புதமிதி; கிந்த்வேதந்ந ஸங்கதம், அஸ்ய வ்யாக்யாநஸ்ய நிஷ்ப்ரயோஜநத்வாத்| அந்யே து ‘ அவலம்பிதம்’ இதி படந்தி| ஏதத் ஸந்நிபாதஜம் ( அபாகி ச, தச்ச கபேந)||௯௧||

Adhikarana nimeShalakShaNam (92) · Śloka 92

நிமேஷிணீஃ ஸிரா வாயுஃ ப்ரவிஷ்டஃ ஸந்திஸஂஶ்ரயாஃ | ப்ரசாலயதி வர்த்மாநி நிமேஷஂ நாம தத்விதுஃ ||௯௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

நிமேஷலக்ஷணமாஹ– நிமேஷிணீரித்யாதி| நிமேஷிணீஃ நிமேஷகாரிகாஃ ஸிராஃ| ஸந்திஸஂஶ்ரயா இதி வர்த்மஶுக்லகதா இத்யர்தஃ| அயமஸாத்யோ வாதஜஃ| சக்ஷுஷ்யண ச “உந்மேஷணீஃ ஸிரா” இத்யுக்தஂ; யதாஹ– “உந்மேஷணீஃ ஸிரா வாயுஃ ப்ரவிஶ்ய சாவதிஷ்டதே| அத்யர்தஂ சாலயேத்வர்த்ம நிமேஷஃ ஸ ந ஸித்யதி||” இதி||௯௨||

Adhikarana shoNitArsholakShaNam (93) · Śloka 93

யஃ ஸ்திதோ வர்த்மமத்யே து லோஹிதோ மதுரங்குரஃ | தத்ரக்தஜஂ ஶோணிதார்ஶஶ்சிந்நஂ சிந்நஂ ப்ரவர்ததே ||௯௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

ஶோணிதார்ஶோலக்ஷணமாஹ– யஃ ஸ்தித இத்யாதி| அங்குராகாரோ மாஂஸோச்ச்ரயோऽங்குரஃ| ஏததஸாத்யஂ; ததா ச விதேஹஃ– “வாயுஃ ஶோணிதமாதாய ஸிராணாஂ ப்ரமுகே ஸ்திதஃ| ஜநயத்யங்குரஂ தாம்ரஂ வர்த்மநி ச்சிந்நரோஹணம்|| தச்சோணிதார்ஶோऽஸாத்யஂ ஸ்யாத்ரக்தஸ்ராவ்யத நீருஜம்||” இதி||௯௩||

Adhikarana lagaNalakShaNam (94) · Śloka 94

அபாகீ கடிநஃ ஸ்தூலோ க்ரந்திர்வர்த்மபவோऽருஜஃ , லகணோ நாம ஸ வ்யாதிர்லிங்கதஃ பரிகீர்திதஃ ||௯௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) |

லகணலக்ஷணமாஹ– அபாகீத்யாதி| அபாகித்வாதிகஂ ஶ்லேஷ்மாரப்தத்வாதேவ| ததா ச ஸாத்யகிஃ– “வர்த்மோபரிஷ்டாத்யோ க்ரந்திஃ கடிநோ ந விபச்யதே| நீருஜோ லகணோ நாம ரோகஃ ஶ்லேஷ்மஸமுத்பவஃ||” இதி||௯௪||

Adhikarana bisavartmalakShaNam (95) · Śloka 95

த்ரயோ தோஷா பஹிஃஶோதஂ குர்யுஶ்சித்ராணி வர்த்மநோஃ | ப்ரஸ்ரவந்த்யந்தருதகஂ பிஸவத்பிஸவர்த்ம தத் ||௯௫|| (வா. உ. அ. ௮) |

பிஸவர்த்மலக்ஷணமாஹ– த்ரயோ தோஷா இத்யாதி| பஹிஃஶோதமிதி பஹிருச்சூநத்வஂ யதா பவதி ததா வர்த்மநோஶ்சித்ராணி தோஷாஸ்த்ரயஃ குர்யுரித்யர்தஃ| தாநி சித்ராணி அந்தர்முகாந்யேவ, யதாஹ– ப்ரஸ்ரவந்த்யந்தருதகமிதி| சித்ராணீதி பஹுவசநநிர்தேஶாத்பஹுமுகாநி, அத்ராபி தோஷாஃ குர்யுரிதி ஸம்பந்தஃ| அத ஏவ பிஸவத் மணாலவத்; தச்சாநேகச்சித்ரயுக்தஂ பவதி தத்வத்| அத்ரைவ சந்த்ரிகாகாரஃ ஸுஶ்ருதே படதி– “ஶூநஂ யத்வர்த்ம பஹுபிஃ ஶ்லக்ஷ்ணைஶ்சித்ரைஃ ஸமந்விதம்| வர்த்மாந்தரே பிஸமிவ பிஸவர்த்மேதி தத் ஸ்மதம்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) இதி| ஸாத்யகிரப்யாஹ– “பிஸஸ்யாபாசிதஸ்யேவ பஹுமாஂஸஸிராமுகம்| பிஸவர்த்மேதி ஜாநீயாத்துஶ்சிகித்ஸ்யஂ த்ரிதோஷஜம்||” இதி||௯௫||

Adhikarana ku~jcanalakShaNam (96) · Śloka 96

வாதாத்யா வர்த்மஸங்கோசஂ ஜநயந்தி மலா யதா | ததா த்ரஷ்டுஂ ந ஶக்நோதி குஞ்சநஂ நாம தத்விதுஃ ||௯௬||

குஞ்சநலக்ஷணமாஹ– வாதாத்யா இத்யாதி| மலா இத்யஸ்யாபிதாநஂ துஷ்டத்வப்ரதிபாதநார்தஂ, யதோ மலிநீகரணாந்மலா இத்யுச்யந்தே| குஞ்சநஂ ச கஸ்யாபி தந்த்ரஸ்ய மாதவகரேண லிகிதஂ ந ஸௌஶ்ருதஂ, தேந ஸுஶ்ருதோக்தஷட்ஸப்ததிஸங்க்யா ந ஹீயதே, ஏவஂ வக்ஷ்யமாணேऽபி பக்ஷ்மஶாதே போத்தவ்யம்||௯௬||

Adhikarana pakShmakopalakShaNam (97-98) · Śloka 98

ப்ரசாலிதாநி வாதேந பக்ஷ்மாண்யக்ஷி விஶந்தி ஹி | கஷ்யந்த்யக்ஷி முஹுஸ்தாநி ஸஂரம்பஂ ஜநயந்தி ச ||௯௭|| அஸிதே ஸிதபாகே ச மூலகோஷாத் பதந்த்யபி | பக்ஷ்மகோபஃ ஸ விஜ்ஞேயோ வ்யாதிஃ பரமதாருணஃ ||௯௮||

பக்ஷ்மகோபலக்ஷணமாஹ– ப்ரசாலிதாநீத்யாதி| ப்ரசாலிதாநி ப்ரகர்ஷேண சாலிதாநி, ப்ரதீபீகதாநீத்யர்தஃ| பக்ஷ்மாணி வர்த்மரோமாணி வாதசாலிதாநி ஸந்தி நேத்ரஂ ப்ரவிஶந்தி அந்தர்முகாநி வர்த்மந இத்யர்தஃ| தாந்யஸிதே கஷ்ணமண்டலே, ஸிதபாகே ஶுக்லமண்டலே வா, அக்ஷி கஷ்யந்தி கர்ஷயந்தீத்யர்தஃ| அத ஏவ ஸஂரம்பஂ ஶோதஂ ஜநயந்தி| மூலகோஷாத் பக்ஷ்மகோஷாத், பதந்த்யபீதி ‘பக்ஷ்மாணி’ இதி ஶேஷஃ, அபிஶப்தாந்ந பதந்தி ச| த்ரிதோஷஜஶ்சாயஂ, ப்ரசாலநே வாதமாத்ரகாரணத்வமுக்தஂ; ததா ச| சந்த்ரிகாகாரஃ பாடாந்தரஂ படதி– “பக்ஷ்மாஶயகதா தோஷாஸ்தீக்ஷ்ணாக்ராணி கராணி ச| நிர்வர்தயந்தி பக்ஷ்மாணி தைர்கஷ்டஂ சாக்ஷி தூயதே|| உத்ததைருத்ததைஃ ஶாந்திஃ பக்ஷ்மபிஶ்சோபஜாயதே|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩) இதி| அத்ர பக்ஷ்மாஶயோ வர்த்ம| விதேஹऽப்யாஹ– “யஸ்ய வாதஸம்பந்தேந தோஷாஃ ப்ரகுபிதாஸ்த்ரயஃ|” இத்யாதிநேதி| கல்யாணவிநிஶ்சய உபபக்ஷ்ம பட்யதே– “பக்ஷ்மோபரோதோ வாதேந கோடோऽந்தர்முகரோமவாந்| ரோமைரந்தர்முகைரந்யைருபபக்ஷ்ம மலைஸ்த்ரிபிஃ||” இதி| உபபக்ஷ்மணி யாதஶீ பூர்வஸித்தா தாதஶீ அபராऽந்தர்முகீ பக்ஷ்மபங்க்திரிதி பேதஃ; அஸ்ய பக்ஷ்மோபரோதவிஶேஷத்வாத் ஸமாநசிகித்ஸ்யத்வாச்ச பதகிஹாநபிதாநம்||௯௭-௯௮||

Adhikarana pakShmashAtalakShaNam (99) · Śloka 102

வர்த்மபக்ஷ்மாஶயகதஂ பித்தஂ ரோமாணி ஶாதயேத் | கண்டூஂ தாஹஂ ச குருதே பக்ஷ்மஶாதஂ தமாதிஶேத் ||௯௯|| நவ ஸந்த்யாஶ்ரயாஸ்தேஷு வர்த்மஜாஸ்த்வேகவிஂஶதிஃ | ஶுக்லபாகே தஶைகஶ்ச சத்வாரஃ கஷ்ணபாகஜாஃ ||௧௦௦|| ஸர்வாஶ்ரயாஃ ஸப்ததஶ தஷ்டிஜா த்வாதஶைவ து | பாஹ்யஜௌ த்வௌ ஸமாக்யாதௌ ரோகௌ பரமதாருணௌ ||௧௦௧|| பூய ஏதாந் ப்ரவக்ஷ்யாமி ஸங்க்யாரூபசிகித்ஸிதைஃ ||௧௦௨|| (இதி வர்த்மகதாஃ) | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௧) |

பக்ஷ்மஶாதலக்ஷணமாஹ– வர்த்மேத்யாதி| பக்ஷ்மாஶயோऽத்ர பக்ஷ்மமூலம்| ஶாதயேதுந்மூலயேதித்யர்தஃ| அயஂ ச கபபைத்திகஃ, கண்டூதாஹவத்த்வாத்| அத்ர கச்ச்ரோந்மீலநஂ வாக்படஃ படதி– “ரோகாந் குர்யுஶ்சலஸ்தத்ர ப்ராப்ய வர்த்மாஶ்ரயாஃ ஸிராஃ| ஸுப்தோத்திதஸ்ய குருதே வர்த்மஸ்தம்பஂ ஸவேதநம்|| பாஂஶுபூர்ணாபநேத்ரத்வஂ கச்ச்ரோந்மீலநமஶ்ரு ச| விமர்தநாத் ஸ்யாச்ச ஶமஃ கச்ச்ரோந்மீலஂ வதந்தி தம்||” (வா. உ. அ. ௮) இதி| அஸ்ய சகாரேண ஸங்க்ரஹஃ| பக்ஷ்மணாஂ வர்த்மாஶ்ரயத்வாதயமகி வர்த்மரோக ஏவ| இதி வர்த்மகதா ஏகவிஂஶதிர்வ்யாதயஃ ஸமாப்தாஃ| இதி வர்த்மகதாஃ||௯௯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 59

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே நேத்ரரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௫௯||

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ நேத்ரரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௯||