18. pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam

Adhikarana madAtyayanidAnam (1) · Śloka 1

அத பாநாத்யய-பரமத-பாநாஜீர்ண-பாநவிப்ரமநிதாநம் | யே விஷஸ்ய குணாஃ ப்ரோக்தாஸ்தேऽபி மத்யே ப்ரதிஷ்டிதாஃ | தேந மித்யோபயுக்தேந பவத்யுக்ரோ மதாத்யயஃ ||௧||

‘மூர்சா மத்யேந ச விஷேண ச’ இதி வசநாந்மூர்சாநந்தரஂ மத்யவிகாராந் மதாத்யயாதீநாஹ| நநு, கதஂ மத்யஂ மோஹயதீத்யாஹ– யே விஷஸ்யேத்யாதி| தே ச விஷகுணா மூர்சாத்யாயே நிதர்ஶிதாஃ| மித்யோபயுக்தேநேதி அயதாவிதிபீதேந, விதிஶ்சாயஂ, தத்யதா– குஸுமிதலதோபகூடைஃ ப்ரரூடநிரந்தரநவாங்குரநிகரரோமாஞ்சைர்மதுகரமதுரஜங்காரஸீத்காரைர்முக்தகண்டகலகண்டகூஜிதைர்தக்ஷிணஸமீரணஸமுல்லஸிதபல்லவகரப்ரசாரைஃ தருணதருபிஃ உபக்ராந்தலதாபிரதிஶோபநேஷு துஷாரகரகிரணராஜிபராஜிதாஶேஷதாபதோஷேஷு ப்ரதேஶேஷு ஶங்காரரஸஸமுசிதாலங்கதிகமநீயகாமிநீஸேவிதஂ லலிதலலநோபநீயமாநஂ ஸுரபிருசிரரூபரஸோபதஂஶஂ கஂ நாம பரிமிதஂ பரார்தமதுபாநஂ ந ஸுகயதி? சரகே து விஸ்தரேணைததுக்தம்||௧||

Adhikarana madyasvabhAvaH (2-3) · Śloka 3

கிந்து மத்யஂ ஸ்வபாவேந யதைவாந்நஂ ததா ஸ்மதம் | அயுக்தியுக்தஂ ரோகாய யுக்தியுக்தஂ யதாऽமதம் ||௨|| ப்ராணாஃ ப்ராணபதாமந்நஂ ததயுக்த்யா ஹிநஸ்த்யஸூந் | விஷஂ ப்ராணஹரஂ தச்ச யுக்தியுக்தஂ ரஸாயநம் ||௩|| (ச. சி. அ. ௨௪) |

நநு, விஷஸ்ய யே குணாஸ்தே சேந்மத்யேऽபி ஸந்தி, தர்ஹி விஷவந்மத்யமநுபயோஜ்யஂ ப்ரஸஜ்யேத? அத ஆஹ– கிந்த்வித்யாதி| யதைவாந்நமிதி தேஹதாரகஸ்வபாவஂ, ததேவாயுக்தியுக்தமவிதியுக்தஂ ரோகாய; தஸ்மாதஹிதமபி விஶிஷ்டவிதிநோபயுக்தஂ ஹிதஂ, ஹிதமப்யவிதிநோபயுக்தமநர்தாய பவதீதி| அத்ரைவ தஷ்டாந்தமாஹ– ப்ராணா இத்யாதி| ததயுக்த்யேதி அதிமாத்ரத்வாதிநா விஸூச்யாதிகஂ கத்வா மாரயதீத்யர்தஃ| யுக்தியுக்தமிதி யதா சரகரஸாயநப்ரயோகே உக்தம்– “த்வௌ யவாவத்ர ஹேம்நஸ்து திலஂ தத்யாத்விஷஸ்ய ச|” (ச. சி. அ. ௧) இதி| அத்ர திலமிதி திலப்ரமாணம்||௨-௩||

Adhikarana vidhinopayuktamadyaphalam (4-6) · Śloka 6

விதிநா மாத்ரயா காலே ஹிதைரந்நைர்யதாபலம் | ப்ரஹஷ்டோ யஃ பிபேந்மத்யஂ தஸ்ய ஸ்யாதமதோபமம் ||௪|| (ச. சி. அ. ௨௪) | ஸ்நிக்தைஸ்ததந்நைர்மாஂஸைஶ்ச பக்ஷ்யைஶ்ச ஸஹ ஸேவிதம் | பவேதாயுஃப்ரகர்ஷாய பலாயோபசயாய ச ||௫|| காம்யதா மநஸஸ்துஷ்டிஸ்தேஜோ விக்ரம ஏவ ச | விதிவத்ஸேவ்யமாநே து மத்யே ஸந்நிஹிதா குணாஃ ||௬|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

விதிநோபயுக்தஸ்ய பலமாஹ– விதிநேத்யாதி| கால இதி நித்யகே சாவஸ்திகே ச; தத்யதா– க்ரீஷ்மே ஶீதமதுரஂ மாத்வீகாதி, ஶீதே உஷ்ணதீக்ஷ்ணஂ கௌடிகபைஷ்டிகாதி; ததா வாதே ஸ்நிக்தாதி; ஏவஂ வயஸ்யுதாஹார்யம்| ஹிதைரந்நைரிதி வக்ஷ்யமாணஸ்நிக்தாதிபிர்மத்யவிபரீதகுணைஃ| ஸ்நிக்தைரித்யுபலக்ஷணஂ, தேநாந்யைரபி மத்யவிபரீதகுணைரிதி போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந “மத்யமம்லஂ ததா தீக்ஷ்ணஂ ஸூக்ஷ்மஂ விஶதமேவ ச| ரூக்ஷமாஶுகரஂ சைவ வ்யவாயி ச விகாஶி ச||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) இதி| அம்லரஸத்வஂ சாஸ்யோத்பூதரஸத்வேநோக்தஂ; யதுக்தமந்யத்ர– “ஸர்வேஷாமம்லஜாதீநாஂ மத்யஂ மூர்த்நி வ்யவஸ்திதம்||” இதி| மூர்த்நி வ்யவஸ்திதமுத்கஷ்டம்| அந்யேऽப்யத்ர ரஸாஃ ஸந்தி| யதாஹ போஜஃ– “மைரேயஂ மதிரா ஸீது சதுர்தஂ மது சோச்யதே| ஏகைகஂ ஷட்ரஸஂ தத்ர ரஸதோ மத்யமீரிதம்||” இதி| அந்நபக்ஷ்யஶப்தயோருபாதாநேந ப்ராயோ லேஹ்யஂ த்ரவாந்தரபாநஂ ச மத்யபாநோசிதஂ ந பவதீதி தர்ஶயதி| அந்நபக்ஷ்யாப்யாஂ லப்தேऽபி மாஂஸே மாஂஸக்ரஹணஂ விஶேஷேண ஹிதத்வோபதர்ஶநார்தம்| பலஂ ஶக்திஃ, உபசயஃ ஸ்தௌல்யம்| அபரமபி விதிஸேவாகுணமாஹ– காம்யதேத்யாதி| காம்யதா கமநீயமூர்திதா, மநஸஸ்துஷ்டிஃ ஸந்தோஷஃ| அதவா காம்யதா மநஸ இதி கமநீயவஸ்துநி மநோவத்திஃ, துஷ்டிஶ்ச மநஸ ஏவேதி யோஜ்யம்| தேஜ உத்ஸாஹஃ| விக்ரமஃ பராபிபவார்தஂ பலவதீ ஶரீரசேஷ்டா||௪-௬||

Adhikarana prathamamadalakShaNam (7) · Śloka 7

புத்திஸ்மதிப்ரீதிகரஃ ஸுகஶ்ச பாநாந்நநித்ராரதிவர்தநஶ்ச | ஸம்பாடகீதஸ்வரவர்தநஶ்ச ப்ரோக்தோऽதிரம்யஃ ப்ரதமோ மதோ ஹி ||௭||

உக்தவிதிவிபர்யயேண ஸேவ்யமாநஂ மத்யஂ மதாத்யயாய ஸம்பத்யதே; ஸ ச த்ரிவிதோ பவதி– பூர்வோ, மத்யமோऽந்திமஶ்சேதி; தேஷாஂ க்ரமேணலக்ஷணமாஹ– புத்தீத்யாதி| புத்திரநுபவஃ, ஸ்மதிரநுபூதார்தாநுஸந்தாநம்| பாநாந்நநித்ராரதிவர்தநஶ்சேதி பாநாதிஷு ரதிரநுராகஸ்தத்வர்தநஃ| ஸம்பாடஃ ஸம்யக் பாடஃ| கயதாஸஸ்து ‘ஸம்பாட்ய’ இதி படித்வா கீதநத்யவாத்யாநி மிலிதாநி ஸம்பாட்யமுச்யதே, கீதஂ து கேவலமேவேதி வ்யாசஷ்டே| ஸ்வரோ த்வநிஃ| ப்ரோக்தோऽதிரம்ய இதி| நநு மநோவிகாரகாரித்வாத் கதமஸ்யாதிரம்யதா? உச்யதே– மநோவிகாரகாரித்வேऽபி ததாத்வேந ந துஃகாவஹத்வாத் அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந மாநஸவிகாரேஷு ஹர்ஷஃ படிதஃ||௭||

Adhikarana dvitIyamadalakShaNam (8) · Śloka 8

அவ்யக்தபுத்திஸ்மதிவாக்விசேஷ்டஃ ஸோந்மத்தலீலாகதிரப்ரஶாந்தஃ | ஆலஸ்யநித்ராபிஹதோ முஹுஶ்ச மத்யேந மத்தஃ புருஷோ மதேந ||௮||

த்விதீயமதமாஹ– அவ்யக்தேத்யாதி| விசேஷ்டோ விருத்தசேஷ்டஃ| உந்மத்தஸ்ய லீலாகதிப்யாஂ ஸஹ வர்ததே இதி ஸோந்மத்தலீலாகதிஃ; உந்மத்தப்ராய இத்யர்தஃ| அப்ரஶாந்தஃ ப்ரசண்டஃ||௮||

Adhikarana tRutIyamadalakShaNam (9) · Śloka 9

கச்சேதகம்யாந்ந குரூஂஶ்ச மந்யேத் காதேதபக்ஷ்யாணி ச நஷ்டஸஞ்ஜ்ஞஃ | ப்ரூயாச்ச குஹ்யாநி ஹதி ஸ்திதாநி மதே ததீயே புருஷோऽஸ்வதந்த்ரஃ ||௯||

ததீயமதமாஹ– கச்சேதித்யாதி| நநு சரகே த்விதீயததீயயோர்மத்யே மதாந்தரஂ படிதஂ, யதாஹ– “மத்யமஂ மதமுத்க்ரம்ய மதமப்ராப்ய சோத்தமம்| ந கிஞ்சிதஶுபஂ குர்யுர்நரா ராஜஸதாமஸாஃ|| கோ மதஂ தாதஶஂ கச்சேதுந்மாதமிவ சாபரம்|” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி; தத் குதோऽத்ர ந படிதம்? உச்யதே– த்விதீயமதாந்தே ததீயமதஸ்ய பூர்வாவஸ்தைவாதிநிந்தநீயா, ஸுதராஂ ததீயோ மத இதி ப்ரதிபாதநார்தஂ தத்படிதஂ, ந து தயோஃ பரமார்ததோऽந்தராலே பதங்மதாந்தரமஸ்தி, யதா– “கும்பமீநர்க்ஷயோர்மத்யே யதா சரதி சந்த்ரமாஃ| நாஹரேத்தணகாஷ்டாநி ந கச்சேத்தக்ஷிணாஂ திஶம்||” இதி| அத்ர ஹி கும்பஸ்ய ஶேஷாஂஶோ மீநஸ்ய ப்ரதமாஂஶ ஏதத்த்வயஂ மத்யஶப்தேநோச்யதே இத்யாஹுஃ ஜேஜ்ஜடாதயஃ, ஹரிசந்த்ரவ்யாக்யாநஂ து விஸ்தரத்வாந்ந லிகிதம்| அகம்யாந் குருதாராதீந் துஷ்டயாநாதீஂஶ்ச| நஷ்டஸஞ்ஜ்ஞ இதி ஸஞ்ஜ்ஞா நாமோல்லேகேந ஜ்ஞாநஂ, தந்நஷ்டஂ யஸ்ய ஸ ததா| குஹ்யாநி கோப்யாநி| அஸ்வதந்த்ரோ மதபரவஶஃ||௯||

Adhikarana caturthamadalakShaNam (10-11) · Śloka 11

சதுர்தே து மதே மூடோ பக்நதார்விவ நிஷ்க்ரியஃ | கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞோ மதாதப்யபரோ மதஃ ||௧௦|| கோ மதஂ தாதஶஂ கச்சேதுந்மாதமிவ சாபரம் | பஹுதோஷமிவாமூடஃ காந்தாரஂ ஸ்வவஶஃ கதீ ||௧௧||

சதுர்தமதமாஹ– சதுர்தே த்வித்யாதி| கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞஃ கார்யமகார்யமிதி புத்த்யா ஜாநாதி| ‘கார்யாகார்யவிபாகஜ்ஞஃ’ இதி பாடே கார்யாகார்யவிபாகயோரஜ்ஞ இத்யர்தஃ| மதாதப்யபரோ மத இதி மதமபேக்ஷ்யாபரோऽயஂ மத இவ, அத்யந்தாஜ்ஞாநஸாதர்ம்யாத்| ‘அவரஃ’ இதி பாடாந்தரே மதாதப்யதம இத்யர்தஃ, ததாவிதாவஸ்தாயாஃ ஸ்வயஂ கதத்வாத்| க இத்யாதி| கஃ கதீ குஶலஃ, ஸுகதீ வா, கதகத்யோ வா; ஸ்வவஶோऽபராதீநஃ, தாதஶமுக்தப்ரகாரேண நிந்திதஂ மதஂ கச்சேத் ப்ராப்நுயாத்; ந கஶ்சிதேவஂவிதஂ ப்ராப்நுயாதித்யர்தஃ| கமிவேத்யாஹ– பஹுதோஷமிவாமூடஃ காந்தாரமிதி பஹுதோஷஂ ஹிஂஸ்ராதியுக்தஂ, காந்தாரஂ தூரஶூந்யமத்வநம்| யதுக்தஂ சரகே– “கச்சேதத்வாநமஸ்வந்தஂ பஹுதோஷமிவாऽத்வகஃ|” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி; ஏவஂ விதேஹேऽபி படிதமிதி| அத்ராஸ்வந்தமஶோபமாநமநிஷ்டபலத்வேந| நநு, சரகவிதேஹவாக்படாதிபிஶ்சதுர்தோ மதோ ந படிதஸ்தத்கதஂ ஸுஶ்ருதேந படிதஃ? உச்யதே– சரகே யா த்விதீயததீயயோரந்தராலாவஸ்தா படிதா, ஸைவ ஸுஶ்ருதேந ததீயோ மத இதி கத்வா படிதஃ, யஸ்து சரகே ததீயஃ ஸ ச ஸுஶ்ருதே சதுர்தஃ படித இத்யாவிரோதஃ| வஸ்துகத்யா து த்ரய ஏவ மதா இத்யுபபாதிதம்| நநு, கிங்காரணமேதத்த்ரைவித்யமிதி சேத்? உச்யதே– மத்யஂ ஹி வஹ்நிதுல்யஂ, யதா ஹ்யக்நிஃ ஸுவர்ணாநாமுத்தமமத்யமாதமாநாமபிவ்யஞ்ஜகஸ்ததா மத்யமபி ப்ராணிநாஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமோபூயிஷ்டாநாஂ க்ரமேணாபிவ்யஞ்ஜகமிதி| ததாஹி சரகஃ– “ப்ரதாநாதமமத்யாநாஂ ருக்மாணாஂ வ்யக்திதர்ஶகஃ| யதாऽக்நிரேவஂ ஸத்வாத்யைர்மத்யஂ ப்ரகதிதர்ஶகம்| தஸ்மாத் ப்ரதமத்விதீயததீயமதாஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமோபூயிஷ்டாநாஂ க்ரமேண பவந்தீத்யர்தஃ||௧௦-௧௧||

Adhikarana avidhikRutamadyapAnasya vikArAntarahetutvam (12) · Śloka 12

நிர்பக்தமேகாந்தத ஏவ மத்யஂ நிஷேவ்யமாணஂ மநுஜேந நித்யம் | ஆபாதயேத்கஷ்டதமாந்விகாராநாபாதயேச்சாபி ஶரீரபேதம் ||௧௨|| (ஸ. உ. அ. ௪௭) |

அவிதிமத்யபாநஸ்ய விகாராந்தரஹேதுத்வமாஹ– நிர்பக்தமித்யாதி| நநு, அயமர்தஃ ஸ்நிக்தைஸ்ததந்நைரித்யாதிநா யதுக்தஂ தத்விபர்யயேணைவ லப்தஃ, தத்கதஂ புநருச்யதே? நைவஂ, பூர்வஂ மத்யபாநகுணாபிதாநார்தமுக்தம், இதஂ து கச்ச்ரதமவ்யாதிகர்தத்வாபிதாநார்தமிதி பேதஃ| யத்பரஃ ஶப்தஃ ஸ ஶப்தார்த இத்யபிப்ராயஃ| கஷ்டதமாந் விகாராநிதி வக்ஷ்யமாணபாநாத்யயாதீந்| பேதஂ விநாஶஂ ஶரீரஸ்ய||௧௨||

Adhikarana annasahitasyApi madyasya kruddhatvAdikAraNasahitasya vikArakAritvapradarshanam (13-14) · Śloka 14

க்ருத்தேந பீதேந பிபாஸிதேந ஶோகாபிதப்தேந புபுக்ஷிதேந | வ்யாயாமபாராத்வபரிக்ஷதேந வேகாவரோதாபிஹதேந சாபி ||௧௩|| அத்யம்புபக்ஷாவததோதரேண ஸாஜீர்ணபுக்தேந ததாऽபலேந | உஷ்ணாபிதப்தேந ச ஸேவ்யமாநஂ கரோதி மத்யஂ விவிதாந்விகாராந் ||௧௪|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

அந்நஸஹிதஸ்யாபி மத்யஸ்ய க்ருத்தத்வாதிகாரணஸஹிதஸ்ய விகாரகாரித்வப்ரதர்ஶநார்தமாஹ– க்ருத்தேநேத்யாதி| பரிக்ஷதேந க்ஷீணேந| அவததஂ வ்யாப்தம்| விவிதாந் விகாராந் பாநாத்யயாதீநிதி||௧௩-௧௪||

Adhikarana madyotthavikArabhedAH (15) · Śloka 15

பாநாத்யயஂ பரமதஂ பாநாஜீர்ணமதாபி வா | பாநவிப்ரமமுக்ரஂ ச தேஷாஂ வக்ஷ்யாமி லக்ஷணம் ||௧௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

தாநேவ விவணோதி– பாநாத்யயமித்யாதி| நநு, அயமர்தஃ ‘ஆபாதயேத் கஷ்டதமாந் விகாராந்’ இத்யநேநைவோக்தத்வாத் கதஂ புநருக்தஃ? உச்யதே– பூர்வேண கஷ்டதமவிகாரகாரித்வமுக்தம், அநேந து நாநாவிதவிகாரகாரித்வமிதி பேதஃ||௧௫||

Adhikarana vAtika-paittika-shlaiShmikamadAtyayalakShaNam (16-18) · Śloka 18

ஹிக்காஶ்வாஸஶிரஃகம்பபார்ஶ்வஶூலப்ரஜாகரைஃ | வித்யாத்பஹுப்ரலாபஸ்ய வாதப்ராயஂ மதாத்யயம் ||௧௬|| தஷ்ணாதாஹஜ்வரஸ்வேதமோஹாதீஸாரவிப்ரமைஃ | வித்யாத்தரிதவர்ணஸ்ய பித்தப்ராயஂ மதாத்யயம் ||௧௭|| சர்த்யரோசகஹல்லாஸதந்த்ராஸ்தைமித்யகௌரவைஃ | வித்யாச்சீதபரீதஸ்ய கபப்ராயஂ மதாத்யயம் | ஜ்ஞேயஸ்த்ரிதோஷஜஶ்சாபி ஸர்வலிங்கைர்மதாத்யயஃ ||௧௮|| (ச. சி. அ. ௨௪) |

தேஷாமுத்திஷ்டாநாஂ லக்ஷணமாஹ– ஹிக்கேத்யாதி| ப்ரஜாகரோ நித்ராவிச்சேதஃ| வாதப்ராயமித்யநேந ஸர்வே வாதாதிப்ராயா மதாத்யயாஸ்த்ரிதோஷஜாஃ, உத்பூதத்வேந வ்யபதேஶ இதி சரகே தர்ஶிதம்| யதாஹ– “யே விஷஸ்ய குணாஃ ப்ரோக்தாஃ ஸர்வதோஷப்ரகோபணாஃ|” இத்யாரப்ய யாவத் “ஸர்வஂ மதாத்யயஂ வித்யாத்த்ரிதோஷஂ” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி| ஏவஂ சரகஸஂவாதாத் ஸுஶ்ருதேऽபி போத்யம்| விப்ரமோ ப்ரமஃ| ஹரிதவர்ணஸ்யேத்யநேந ஹரிதவர்ணதாऽபி லக்ஷணம்||௧௬-௧௮||

Adhikarana paramadalakShaNam (19) · Śloka 19

ஶ்லேஷ்மோச்ச்ரயோऽங்ககுருதா விரஸாஸ்யதா ச விண்மூத்ரஸக்திரத தந்த்ரிரரோசகஶ்ச | லிங்கஂ பரஸ்ய ச மதஸ்ய வதந்தி தஜ்ஜ்ஞாஸ்தஷ்ணா ருஜா ஶிரஸி ஸந்திஷு சாபி பேதஃ ||௧௯|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

பரமதமாஹ– ஶ்லேஷ்மோச்ச்ரய இத்யாதி| ஶ்லேஷ்மோச்ச்ரயஶ்சாத்ர நாஸாஸ்ராவாதிநா ஜ்ஞேயஃ| ஸக்திஃ ஸங்கஃ, அப்ரவத்திரிதி யாவத்| தந்த்ரிஸ்தந்த்ரா| பரஸ்ய மதஸ்யேதி பரமதஸ்ய; சந்தோऽநுரோதாதஸமாஸநிர்தேஶஃ||௧௯||

Adhikarana pAnAjIrNalakShaNam (20) · Śloka 20

ஆத்மாநமுக்ரமத சோத்கிரணஂ விதாஹஃ பாநேऽஜராஂ ஸமுபகச்சதி லக்ஷணாநி |௨௦| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

பாநாஜீர்ணமாஹ– ஆத்மாநமித்யாதி| உத்கிரணஂ வாந்திஃ, உத்காரோ வா| பாநே மத்யே, அஜராம் அஜீர்ணமுபகச்சதி அபக்வத்வமுபகச்சதீதி பாநாஜீர்ணவிகார இத்யர்தஃ|௨௦|–

Adhikarana pAnavibhramalakShaNam (20) · Śloka 20

ஹத்காத்ரதோதகபஸஂஸ்ரவகண்டதூமா மூர்சாவமிஜ்வரஶிரோருஜநப்ரதாஹாஃ ||௨௦|| த்வேஷஃ ஸுராந்நவிகதேஷ்வபி தேஷு தேஷு தஂ பாநவிப்ரமமுஶந்த்யகிலேந தீராஃ | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

பாநவிப்ரமமாஹ– ஹதித்யாதி| கண்டதூமஃ கண்டாத்தூமநிர்கமவத்பீடா| ஶிரோருஜநஂ ஶிரஃஶூலம்| ஸுராந்நவிகதேஷ்விதி ஸுராவிகதேஷு அந்நவிகதேஷு ச; பாவே க்தஃ| தேஷு தேஷ்விதி நாநாவிகாரேஷு ஸுராமைரேயபிஷ்டகலட்டுகாதிஷு| உஶந்தி இச்சந்தி| ஏதே ச பரமதாதயஸ்த்ரயோ ந சரகே படிதாஃ, ஸந்நிபாதஜேऽந்தர்பூதத்வாத்; ஸுஶ்ருதேந தூக்தத்ரிதோஷஜமதாத்யயாத் பதகேதே படிதாஃ, விகத்யா பூர்வலக்ஷணவைலக்ஷண்யாபிதாநார்தமித்யாஹுஃ||௨௦||–

Adhikarana pAnAtyayAdInAmasAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

ஹீநோத்தரௌஷ்டமதிஶீதமமந்ததாஹஂ தைலப்ரபாஸ்யமபி பாநஹதஂ த்யஜேத்து ||௨௧|| ஜிஹ்வௌஷ்டதந்தமஸிதஂ த்வதவாऽபி நீலஂ பீதே ச யஸ்ய நயநே ருதிரப்ரபே வா | (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஹீநேத்யாதி| ஹீநோத்தரௌஷ்டஂ ப்ரலம்பமாநோபரிதநௌஷ்டம்| அதிஶீதஂ பஹிஃ, அமந்ததாஹமப்யந்தரே| தைலப்ரபாஸ்யஂ தைலாக்தமுகமிவ||௨௧||–

Adhikarana pAnAtyayAdInAmupadravAH (22) · Śloka 22

ஹிக்காஜ்வரௌ வமதுவேபதுபார்ஶ்வஶூலாஃ காஸப்ரமாவபி ச பாநஹதஂ பஜந்தே ||௨௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) |

உபத்ரவாநாஹ– ஹிக்கேத்யாதி| ஏதைஃ கச்ச்ரஸாத்யஂ பவதி, ந த்வஸாத்யம்; அஸாத்யலக்ஷணேப்யஃ பதக்பாடாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ| த்வஂஸகவிக்ஷேபகாக்யௌ மத்யவிகாரௌ சரகே பதக் படிதௌ; தத்யதா– “விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதிமத்யஂ நிஷேவதே| த்வஂஸோ விக்ஷேபகஶ்சைவ ரோகஸ்தஸ்யோபஜாயதே|| ஶ்லேஷ்மப்ரஸேகஃ கண்டாஸ்யஶோஷஃ ஶப்தாஸஹிஷ்ணுதா| தந்த்ராநித்ராபியோகஶ்ச ஜ்ஞேயஂ த்வஂஸகலக்ஷணம்|| ஹத்கண்டரோதஃ ஸம்மோஹஶ்சர்திரங்கருஜா ஜ்வரஃ| தஷ்ணா காஸஃ ஶிரஃஶூலமேதத்விக்ஷேபலக்ஷணம்||” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி; தௌ ச ஸுஶ்ருதேந “விச்சிந்நமத்யஃ ஸஹஸா யோऽதிமத்யஂ நிஷேவதே| தஸ்ய பாநாத்யயோத்திஷ்டா விகாராஃ ஸம்பவந்தி ஹி||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) இத்யநேந ஸங்கஹீதௌ போத்தவ்யௌ| ந வா சிகித்ஸாபேதஸ்தயோருக்தஃ; யதஶ்சரக ஏவோக்தவாந்– “தயோஃ கர்ம சிகித்ஸா ச வாதிகே யந்மதாத்யயே|” (ச. சி. அ. ௨௪) இதி||௨௨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே பாநாத்யயபரமதபாநாஜீர்ணபாநவிப்ரமநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௧௮||

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பாநாத்யயபரமதபாநாஜீர்ணபாநவிப்ரமநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௮||