8. pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam

Adhikarana pANDurogabhedAH (1) · Śloka 1

அத பாண்டுரோககாமலாகும்பகாமலாஹலீமகநிதாநம் | பாண்டுரோகாஃ ஸ்மதாஃ பஞ்ச வாதபித்தகபைஸ்த்ரயஃ | சதுர்தஃ ஸந்நிபாதேந பஞ்சமோ பக்ஷணாந்மதஃ ||௧|| (ச. சி. அ. ௧௬) |

புரீஷஜாஃ க்ரிமயஃ ஸூக்ஷ்மாஃ பாண்டுதாஂ ஜநயந்தி, அதஃ க்ரிமேரநந்தரஂ பாண்டுரோகமாஹ– பாண்டுரோகா இத்யாதி| பாண்டுத்வேநோபலக்ஷிதோ ரோகஃ பாண்டுரோகஃ| சரகே அஷ்டோதரீயாத்யாயே “பஞ்ச பாண்டுரோகாஃ” (ச. ஸூ. அ. ௧௯)இத்யபிதாயாபி “பாண்டுரோகாஃ ஸ்மதாஃ பஞ்ச” (ச. சி. அ. ௧௬) இதி யதேதத்புநஶ்சரகவசநஂ தத் “பஞ்சாநாமபி ஸாத்யத்வஂ போதயதி, நது பஞ்சோந்மாதேஷ்விவ ஸாந்நிபாதிகஸ்யாஸாத்யத்வமிதி” ஜேஜ்ஜடஃ; “ந்யூநஸங்க்யாவ்யவச்சேதார்தமிதி” சக்ரஃ| நநு, ஸுஶ்ருதே ஹி மத்திகாஜோ ந படிதஃ; மத்திகாऽபி தோஷப்ரகோபத்வாரேணைவ பாண்டுரோகஂ ஜநயதீதி; யதுக்தம்– “கஷாயா மாருதஂ, பித்தமூஷரா, மதுரா கபம்|” (ச. சி. அ. ௧௬) இதி; நிதாநபேதாச்ச ரோகபேதே ரோகாநந்த்யப்ரஸங்கஃ, வாதஜஸ்யாபி ரூக்ஷஶீதாத்யநேகவாதநிதாநகுபிதவாதஜந்யத்வாத்| உச்யதே– தோஷஜத்வாவிஶேஷேऽபி விஶிஷ்டரூபசிகித்ஸாப்ரதிபாதநார்தஂ பதகபிதாநஂ, மூத்ராந்த்ரவத்திவத்; ஸுஶ்ருதேந து பராதிகாரேஷு ந விஸ்தரோக்திரித்யபிப்ராயேண ந பதக்கதஃ| சிகித்ஸா து தோஷசிகித்ஸயாऽபி பவதீதி||௧||

Adhikarana pANDurogasamprAptiH (2) · Śloka 2

வ்யாயாமமம்லஂ லவணாநி மத்யஂ மதஂ திவாஸ்வப்நமதீவ தீக்ஷ்ணம் | நிஷேவமாணஸ்ய ப்ரதூஷ்ய ரக்தஂ தோஷாஸ்த்வசஂ பாண்டுரதாஂ நயந்தி ||௨|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) |

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– வ்யாயாமமித்யாதி| ரக்தமித்யுபலக்ஷணஂ, தேந ‘த்வங்மாஂஸமபி’ தூஷ்யத்வேந தடபலேந படிதஂ, ஹாரீதேந ரஸோऽபி, இதி||௨||

Adhikarana pANDurogapUrvarUpam (3) · Śloka 3

த்வக்ஸ்போடநஷ்டீவநகாத்ரஸாதமத்பக்ஷணப்ரேக்ஷணகூடஶோதாஃ | விண்மூத்ரபீதத்வமதாவிபாகோ பவிஷ்யதஸ்தஸ்ய புரஃஸராணி ||௩|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) |

பூர்வரூபமாஹ– த்வகித்யாதி| த்வக்ஸ்போடநஂ த்வசஃ கிஞ்சித்விதாரணம்| மத்பக்ஷணஂ மத்பக்ஷணேச்சா| ப்ரேக்ஷணகூடஶோதோ அக்ஷிகோலகே ஶோதஃ| அவிபாக ஆஹாரஸ்ய| புரஃஸராணி பூர்வரூபாணி||௩||

Adhikarana vAtikapANDurogalakShaNam (4) · Śloka 4

த்வங்மூத்ரநயநாதீநாஂ ரூக்ஷகஷ்ணாருணாபதாஃ | வாதபாண்ட்வாமயே தோதகம்பாநாஹப்ரமாதயஃ ||௪||

வாதிகலக்ஷணமாஹ– த்வகித்யாதி| அத்ர கஷ்ணாருணாபதா ந பாண்டுதாமதிக்ராமதி, அந்யதா பாண்டுரோகத்வாபாவஃ| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “ஸர்வேஷு சைதேஷ்விஹ பாண்டுபாவோ யதோऽதிகோऽதஃ குல பாண்டுரோகஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) இதி| ப்ரமாதய இதி ஆதிஶப்தேந பேதஶூலாதீநாஂ க்ரஹணம்||௪||

Adhikarana paittikapANDurogalakShaNam (5) · Śloka 5

பீதமூத்ரஶகந்நேத்ரோ தாஹதஷ்ணாஜ்வராந்விதஃ | பிந்நவிட்கோऽதிபீதாபஃ பித்தபாண்ட்வாமயீ நரஃ ||௫||

பைத்திகலக்ஷணமாஹ– பீதேத்யாதி| நநு, பித்தபாண்ட்வாமயீதி வக்துஂ ந யுக்தஂ, பாண்டுரோகஸ்ய பித்தகார்யத்வாதேவ| உச்யதே– இதரதோஷாஸஂஶ்லிஷ்டப்ரபலபித்தஜந்யத்வேந பைத்திகாபிதாநஂ, யதா– பைத்திகரக்தபித்தமிதி||௫||

Adhikarana shlaiShmikapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6

கபப்ரஸேகஶ்வயதுதந்த்ராலஸ்யாதிகௌரவைஃ | பாண்டுரோகீ கபாச்சுக்லைஸ்த்வங்மூத்ரநயநாநநைஃ ||௬||

ஶ்லைஷ்மிகலக்ஷணமாஹ– கபப்ரஸேகேத்யாதி| கபாத்யஃ பாண்டுரோகீ ஸ ஶுக்லைஸ்த்வங்மூத்ரநயநாநநைருபலக்ஷித இதி யோஜ்யம்||௬||

Adhikarana sAnnipAtikapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7

ஜ்வராரோசகஹல்லாஸச்சர்திதஷ்ணாக்லமாந்விதஃ | பாண்டுரோகீ த்ரிபிர்தோஷைஸ்த்யாஜ்யஃ க்ஷீணோ ஹதேந்த்ரியஃ ||௭||

ஸாந்நிபாதிகஸ்து ப்ரகதிஸமஸமவேதத்வேநௌக்தவாதஜாதிலக்ஷணைரேவ போத்தவ்யஃ| உக்தஂ ஹி சரகே– “ஸர்வாந்நஸேவிநஃ ஸர்வே துஷ்டா தோஷாஸ்த்ரிதோஷஜம்| த்ரிலிங்கஂ ஸம்ப்ரகுர்வந்தி பாண்டுரோகஂ ஸுதுஃஸஹம்||” (ச. சி. அ. ௧௬) இதி| தஸ்யைவ ஸோபத்ரவஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஜ்வராரோசகேத்யாதி| ஹதேந்த்ரியஃ ஸ்வவிஷயாக்ராஹகேந்த்ரியஃ||௭||

Adhikarana mRujjapANDurogasamprAptiH (8-10) · Śloka 10

மத்திகாதநஶீலஸ்ய குப்யத்யந்யதமோ மலஃ | கஷாயா மாருதஂ, பித்தமூஷரா, மதுரா கபம் ||௮|| கோபயேந்மத்ரஸாதீஂஶ்ச ரௌக்ஷ்யாத்புக்தஂ ச ரூக்ஷயேத் | பூரயத்யவிபக்வைவ ஸ்ரோதாஂஸி நிருணத்த்யபி ||௯|| இந்த்ரியாணாஂ பலஂ ஹத்வா தேஜோ வீர்யௌஜஸீ ததா | பாண்டுரோகஂ கரோத்யாஶு பலவர்ணாக்நிநாஶநம் ||௧௦|| (ச. சி. அ. ௧௬) |

மஜ்ஜஸம்ப்ராப்திமாஹ– மத்திகேத்யாதி| அந்யதமோ மலோ வாதாதிஃ| ஊஷரா ஸக்ஷாரா| ரஸாதீந் ரூக்ஷயேத், புக்தஂ ச ரூக்ஷயேதிதி யோஜ்யம்| ரௌக்ஷ்யாத் ப்ராகதிகோத்பூதரௌக்ஷ்யகுணாத்| அவிபக்வைவ கோஷ்டதாத்வக்நிபிஃ பாகஂ ந கத்வைவ, ஸ்ரோதாஂஸி ரஸவஹாதீநி, பூரயதி ருணத்தி ச| இந்த்ரியாணாஂ பலஂ ஸ்வவிஷயக்ரஹணஶக்திம்| “தேஜோ தீப்திஃ” இதி ஜேஜ்ஜடஃ, ‘ஊஷ்மா’ இதி சக்ரஃ| வீர்யஂ ஶக்திஃ| ‘ஓஜஃ ஸர்வதாதுஸாரஃ, ஸர்வதாதுஸாரபூதஂ ஹதயஸ்தம்’ இதி பராஶரஃ, ‘பராபிபவேச்சா’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ||௮-௧௦||

Adhikarana mRujjapANDurogalakShaNam (11) · Śloka 11

ஶூநாக்ஷிகூடகண்டப்ரூஃ ஶூநபாந்நாபிமேஹநஃ | க்ரிமிகோஷ்டோऽதிஸார்யேத மலஂ ஸாஸக்கபாந்விதம் ||௧௧|| (ச. சி. அ. ௧௬) |

மஜ்ஜஸ்ய லக்ஷணமாஹ-ஶூநாக்ஷீத்யாதி| ‘ஸர்வபாண்டுரோகேஷு க்ரிமிகோஷ்டதா யதா ஸ்யாத்ததைதல்லக்ஷணம்’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ, மத்திகாஜாநந்தரபடிதத்வேந தஸ்யைவ லக்ஷணமித்யந்யே| விதேஹே து பட்யதே– “மத்பக்ஷணாத்பவேத்பாண்டுஸ்தந்த்ராலஸ்யநிபீடிதஃ| ஸஶ்வாஸகாஸஶோஷார்ஶஃ ஸாதாருசிஸமந்விதஃ|| ஶூநபாதாநநகரஃ கஶாங்கஃ கஶபாவகஃ|” இதி||௧௧||

Adhikarana pANDurogasyAsAdhyalakShaNam (12-15) · Śloka 15

பாண்டுரோகஶ்சிரோத்பந்நஃ கரீபூதோ ந ஸித்யதி | காலப்ரகர்ஷாச்சூநாநாஂ யோ வா பீதாநி பஶ்யதி ||௧௨|| பத்தால்பவிட் ஸஹரிதஂ ஸகபஂ யோऽதிஸார்யதே | தீநஃ ஶ்வேதாதிதிக்தாங்கஶ்சர்திமூர்சாதடர்திதஃ ||௧௩|| ஸ நாஸ்த்யஸக்க்ஷயாத்யஶ்ச பாண்டுஃ ஶ்வேதத்வமாப்நுயாத் | (ச. சி. அ. ௧௬) | பாண்டுதந்தநகோ யஸ்து பாண்டுநேத்ரஶ்ச யோ பவேத் | பாண்டுஸங்காததர்ஶீ ச பாண்டுரோகீ விநஶ்யதி ||௧௪|| (ஸு. ஸூ. அ. ௩௩) | அந்தேஷு ஶூநஂ பரிஹீணமத்யஂ ம்லாநஂ ததாऽந்தேஷு ச மத்யஶூநம் | குதே ச ஶேபஸ்யத முஷ்கயோஶ்ச ஶூநஂ ப்ரதாம்யந்தமஸஞ்ஜ்ஞகல்பம் | விவர்ஜயேத்பாண்டுகிநஂ யஶோऽர்தீ ததாऽதிஸாரஜ்வரபீடிதஂ ச ||௧௫|| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) |

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பாண்டுரோக இத்யாதி| ‘பாண்டுரோகஶ்சிரோத்பந்நஃ காலப்ரகர்ஷாத் கரீபூதோ ஜடரதாஂ கதோ ந ஸித்யதி, அசிரோத்பந்நோऽபி ஶூநாநாஂ மத்யே யோ வா பீதாநி பஶ்யதி ஸ பாண்டுரோகீ ந ஸித்யதீத்யபரமஸாத்யலக்ஷணம்’ இதி ஜேஜ்ஜடஸ்ய யோஜநா| சக்ரஸ்த்வாஹ– ‘சிரோத்பந்நஃ கரீபூதோऽத்யர்தரூக்ஷிதஸர்வதாதுர்ந ஸித்யதி, ததா காலப்ரகர்ஷாதித்யாதிநாऽபரமஸாத்யலக்ஷணம்’ இதி| அத்ர ஶூநாநாஂ ஶோதவதாஂ மத்யே யோ வா பீதாநி பஶ்யதி ஸ ந ஸித்யதீதி| ‘ஶூநோ நா’ இதி பாடாந்தரே நா புருஷஃ| ‘ஶூநாங்கோ யோ வா பீதாநி பஶ்யதி’ இதி பாடாந்தரஂ ஸுகமம்| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பத்தேத்யாதி| அத்ர ஸகபத்வேऽபி பத்தத்வால்பத்வஹரிதத்வாநி வ்யாதிப்ரபாவாத்; பத்தால்பஸ்தாநே பஹுலமிதி பாடாந்தரம்| விட்ஶப்தோ நபுஂஸகோऽப்யஸ்தீத்யேதந்நிர்தேஶாதேவோந்நேயமித்யாஹுஃ| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– தீந இத்யாதி| தீநஃ க்லாநஃ| ஶ்வேதாதிதிக்தாங்க இதி ஶ்வேதவர்ணலிப்தாங்க இவேத்யர்தஃ| ஸ நாஸ்தி நஷ்ட இவ அஸாத்ய இத்யர்தஃ| அபரமாஹ– அஸகித்யாத| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பாண்டுதந்தேத்யாதி| பாண்டுஸங்காததர்ஶீதி நயநரஶ்மிஸஹசரிதஂ பஹிர்நிர்கதஂ பித்தஂ ஸம்பிண்டிதஂ பஶ்யதி| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அந்தேஷ்வித்யாதி| அந்தேஷு பாஹுஜங்காஶிரஃஸு, ஶூநஂ ஶோதயுக்தம்| பரிஹீணமத்யஂ துர்பலமத்யதேஹம்| ஏதத்வைபரீத்யேநாபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ம்லாநமித்யாதி| ம்லாநஂ துர்பலம்| அஸஞ்ஜ்ஞகல்பஂ மதப்ராயம்| ஏவஂவிதஂ பாண்டுகிநஂ பாண்டுரோகிணஂ யஶோऽர்தீ வைத்யோ விவர்ஜயேதிதி| அத்ர ஸௌஶ்ருதஶ்லோகே ‘பாண்டுகிநம்’ இத்யத்ர “ பாலகிநம்” இதி பாடாந்தரஂ, யுக்தஂ சைதத்; ஏவஂ ஹி பட்யமாநே பாண்டுரோகாவஸ்தாவிஶேஷஸ்ய பாலகிநோ லக்ஷணமபி கதஂ ஸ்யாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ ஸகாமலாபாலகிபாண்டுரோகஃ கும்பாஹ்வயோ” லாகவகோऽலஸாக்யஃ| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) இதி| அநேநைவாபிப்ராயேண கஶ்சிதபியுக்தோ லிகிதவாந்– “அந்தே ஶூநஃ கஶோ மத்யேऽந்யதா ச குதஶேபஸி| ஶூநோ ஜ்வராதிஸாரார்தோ பதகல்பஸ்து பாலகீ||” இதி||௧௨-௧௫||

Adhikarana kAmalAyA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (16-18) · Śloka 18

பாண்டுரோகீ து யோऽத்யர்தஂ பித்தலாநி நிஷேவதே | தஸ்ய பித்தமஸங்மாஂஸஂ தக்த்வா ரோகாய கல்பதே ||௧௬|| ஹாரித்ரநேத்ரஃ ஸ பஶஂ ஹாரித்ரத்வங்நகாநநஃ | ரக்தபீதஶகந்மூத்ரோ பேகவர்ணோ ஹதேந்த்ரியஃ ||௧௭|| தாஹாவிபாகதௌர்பல்யஸதநாருசிகர்ஷிதஃ | காமலா பஹுபித்தைஷா கோஷ்டஶாகாஶ்ரயா மதா ||௧௮|| (ச. சி. அ. ௧௬) |

பாண்டுரோகாவஸ்தாயாஂ காமலாமாஹ– பாண்டுரோகீத்யாதி| தக்த்வா ஸந்தூஷ்ய| ரோகாய காமலாரூபாய| பேகவர்ணஃ ப்ராவஷேண்யபேகவர்ணஃ| கோஷ்டஶாகாஶ்ரயேதி ஏகா கோஷ்டாஶ்ரயா, அபரா ஶாகாஶ்ரயா; ஶாகா ரக்தாதயோ தாதவஃ| ஸ்வதந்த்ராऽபி காமலா பவதி, யதா ராஜயக்ஷ்மா ஸ்வதந்த்ரஃ உபேக்ஷிதேஷ்வபி காஸேஷு பவதீத்யாஹுஃ||௧௬-௧௮||

Adhikarana kumbhakAmalAlakShaNam (19) · Śloka 19

காலாந்தராத் கரீபூதா கச்ச்ரா ஸ்யாத் கும்பகாமலா |௧௯| (ச. சி. அ. ௧௬) |

தஸ்யா அவஸ்தாந்தரஂ கும்பகாமலாமாஹ– காலாந்தராதித்யாதி| கரீபூதேதி பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| கச்ச்ரா ச கச்ச்ரஸாத்யா| கும்பஃ கோஷ்டஃ, அந்தஃஶுஷிரஸாதர்ம்யாத்; தத்கதா காமலா கும்பகாமலா, கோஷ்டாஶ்ரயேத்யர்தஃ|௧௯|–

Adhikarana kAmalAyA asAdhyalakShaNam (19-20) · Śloka 20

கஷ்ணபீதஶகந்மூத்ரோ பஶஂ ஶூநஶ்ச மாநவஃ ||௧௯|| ஸரக்தாக்ஷிமுகச்சர்திவிண்மூத்ரோ யஶ்ச தாம்யதி | தாஹாருசிதடாநாஹதந்த்ராமோஹஸமந்விதஃ ||௨௦|| நஷ்டாக்நிஸஞ்ஜ்ஞஃ க்ஷிப்ரஂ ஹி காமலாவாந் விபத்யதே | (ச. சி. அ. ௧௬) |

காமலாயா அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– கஷ்ணேத்யாதி| கஷ்ணேத்யாதிநா தாம்யதீத்யந்தேநைகமஸாத்யலக்ஷணம்| தாம்யதி முஹ்யதி| தாஹேத்யாதிநா விபத்யதே இத்யந்தேநாபரமஸாத்யலக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ||௧௯-௨௦||–

Adhikarana kumbhakAmalA~asAdhyalakShaNam (21) · Śloka 22

சர்த்யரோசகஹல்லாஸஜ்வரக்லமநிபீடிதஃ ||௨௧|| நஶ்யதி ஶ்வாஸகாஸார்தோ விட்பேதீ கும்பகாமலீ |௨௨|

கும்பகாமலிநோऽஸாத்யலக்ஷணமாஹ– சர்தீத்யாதி||௨௧||–

Adhikarana halImakalakShaNam (22-23) · Śloka 23

யதா து பாண்டோர்வர்ணஃ ஸ்யாத்தரிதஃ ஶ்யாவபீதகஃ ||௨௨|| பலோத்ஸாஹக்ஷயஸ்தந்த்ரா மந்தாக்நித்வஂ மதுஜ்வரஃ | ஸ்த்ரீஷ்வஹர்ஷோऽங்கமர்தஶ்ச தாஹஸ்தஷ்ணாऽருசிர்ப்ரமஃ | ஹலீமகஂ ததா தஸ்ய வித்யாதநிலபித்ததஃ ||௨௩|| ( ஸந்தாபோ பிந்நவர்சஸ்த்வஂ பஹிரந்தஶ்ச பீததா | பாண்டுதா நேத்ரயோர்யஸ்ய பாநகீலக்ஷணஂ பவேத்) | (ச. சி. அ. ௧௬) |

பாண்டுரோகாவஸ்தாயாஂ ஹலீமகமாஹ– யதேத்யாதி| யதா து பாண்டோஃ பாண்டுரோகிணஃ ஹரிதாதிவர்ணயுக்தஸ்யைதே உபத்ரவா பவந்தி ததா தஸ்ய வாதபித்தகோபஜஂ ஹலீமகஂ ஜாநீயாத்| ஹரிதஃ ஶாகவர்ணஃ| ஶ்யாவோ நீலவர்ணஃ| பலோத்ஸாஹக்ஷயோ பலோத்ஸாஹயோஃ க்ஷீணதா| ஸ்த்ரீஷ்வஹர்ஷஃ ஸ்த்ரீரிரஂஸாயா அபாவஃ| அங்கமர்தஃ அங்கமோடநம்| லாகவகாலஸகாதீநாஂ பாண்டுரோகாவஸ்தாவிஶேஷாணாஂ லக்ஷணஂ ஸுஶ்ருததிஷ்வநுஸ்மர்தவ்யமிதி||௨௨-௨௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே பாண்டுரோககாமலாகும்பகாமலாஹலீமகநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௮||

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பாண்டுரோககாமலாகும்பகாமலா ஹலீமகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௮||