33. pramēhapramēhapiḍakānidānam

Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1

ಅಥ ಪ್ರಮೇಹ-ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾನಿದಾನಮ್ | ಆಸ್ಯಾಸುಖಂ ಸ್ವಪ್ನಸುಖಂ ದಧೀನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕಾನೂಪರಸಾಃ ಪಯಾಂಸಿ | ನವಾನ್ನಪಾನಂ ಗುಡವೈಕೃತಂ ಚ ಪ್ರಮೇಹಹೇತುಃ ಕಫಕೃಚ್ಚ ಸರ್ವಮ್ ||೧|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೭) |

ಚನ್ದ್ರೋದಯಪ್ರಣಯಪೀವರದುಗ್ಧಸಿನ್ಧುಪೂರಭ್ರಮಂ ವಹತಿ ಯದ್ಗುಣಕೀರ್ತಿಗುಚ್ಛಃ| ತೇನ ವ್ಯಧಾಯಿ ಗುರುಣಾ ವಿಜಯೇನ ಶಿಷ್ಯಪ್ರೇಮ್ಣಾಽಶ್ಮರೀರುಗವಧೇರ್ಮಧುಕೋಷಬನ್ಧಃ||೧|| ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಭಿಷಜಾ ಗುರುಭಕ್ತಿಲೇಶಾದಾರಭ್ಯತೇ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಮೇಹರೋಗಾತ್| ಸೂಕ್ತೀರ್ವಿಚಿನ್ತ್ಯ ಮಧುಶೀಕರಮುದ್ಗಿರನ್ತೀಷ್ಟೀಕಾಕೃತಃ ಕತಿಪಯಸ್ಯ ತದೀಯಶೇಷಃ||೨|| ಅಶ್ಮರೀರೋಗಾನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವಿಕೃತಿಸಾಮ್ಯಾತ್ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ– ಆಸ್ಯಾಸುಖಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಯಾ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟೋಪರಮಃ, ತೇನ ಕೃತಂ ಸುಖಮಾಸ್ಯಾಸುಖಮ್; ಏವಂ ಸ್ವಪ್ನಸುಖಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತೇನಾಸನಾದಿದೋಷಾದಾಸ್ಯಾದುಃಖಂ ಸ್ವಪ್ನದುಃಖಂ ವಾ ನ ಪ್ರಮೇಹಹೇತುಃ| ಗುಡವೈಕೃತಮಿತಿ ಗುಡವಿಕಾರಾಃ ಶರ್ಕರಾದಯಃ ತಥಾ ಗುಡಕೃತಾಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ| ಪ್ರಮೇಹಹೇತುಃ ಕಫಕೃಚ್ಚ ಸರ್ವಮಿತ್ಯನುಕ್ತಹೇತುಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಏಷ ಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತುಃ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ; ವಿಶೇಷಹೇತುಸ್ತು ಚರಕೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ– ‘ಹಾಯನಕೋದ್ದಾಲಕ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಫಜಸ್ಯ, ‘ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಜಸ್ಯ, ‘ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯ’ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಜಸ್ಯಾಭಿಹಿತಃ| ಏತೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಸಹಿತೋ ವಿಶಿಷ್ಟಹೇತುಃ ಕಫಜಾದಿಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ| ಕಿಞ್ಚ ಕಫಜನಿದಾನಮಪ್ಯೇತದಾಸ್ಯಾಸುಖಾದಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧||

Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3

ಮೇದಶ್ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ಶರೀರಜಂ ಚ ಕ್ಲೇದಂ ಕಫೋ ಬಸ್ತಿಗತಃ ಪ್ರದೂಷ್ಯ | ಕರೋತಿ ಮೇಹಾನ್ ಸಮುದೀರ್ಣಮುಷ್ಣೈಸ್ತಾನೇವ ಪಿತ್ತಂ ಪರಿದೂಷ್ಯ ಚಾಪಿ ||೨|| ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವವಕೃಷ್ಯ ಧಾತೂನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಮೇಹಾನ್ ಕುರುತೇಽನಿಲಶ್ಚ | ಸಾಧ್ಯಾಃ ಕಫೋತ್ಥಾ ದಶ, ಪಿತ್ತಜಾಃ ಷಡ್ ಯಾಪ್ಯಾ, ನ ಸಾಧ್ಯಃ ಪವನಾಚ್ಚತುಷ್ಕಃ ||೩|| ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದ್ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾನ್ಮಹಾತ್ಯಯತ್ವಾಚ್ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ತೇ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) |

ಕಫಪಿತ್ತವಾತಜಮೇಹಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮೇದ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತ್ರ ಕಫಜಾ ಏವ ಮೇಹಾ ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಆದಾವುಚ್ಯನ್ತೇ| ತಾನೇವೇತಿ ಮೇದೋಮಾಂಸಶರೀರಜಕ್ಲೇದಾನ್| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಸ್ಪರ್ಶೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ| ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧತ್ವೇನೈವ ಕ್ಷೀಣೇಷು, ನ ತು ಸಮಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ಷೀಣೇಷು; ಅನೇನ ವೃದ್ಧೇ ಕಫೇ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ಯೋ ವಾಯುರ್ಲಙ್ಘನಾದಿನಾ ಕ್ರಮೇಣ ವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ, ಸ ನೇಹಾಸಾಧ್ಯಮೇಹಚತುಷ್ಟಯಪ್ರಕರಣೇ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಾತ್ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಧಾತುಷ್ವತಿಕರ್ಷಿತೇಷು ಕುಪ್ಯತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ಕಫಪಿತ್ತೇಷು, ದ್ವಯೋಶ್ಚ ಬಹುವಚನಂ ವ್ಯಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹುತ್ವಾತ್| ಅವಕೃಷ್ಯೇತಿ ಬಸ್ತಿಮುಖಂ ನೀತ್ವಾ| ಧಾತೂನಿತಿ ವಸಾಮಜ್ಜೌಜೋಲಸೀಕಾಖ್ಯಾನ್| ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ ಕಫಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೇಃ ಸಮಾನತ್ವಾತ್ ಕಟುತಿಕ್ತಾದಿಕ್ರಿಯಾಯಾಃ| ಅತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ ಸಾಧ್ಯತಾಯಾ ಹೇತುಃ| ತೇನ “ನ ಚ ತುಲ್ಯಗುಣೋ ದೂಷ್ಯೋ ನ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೧) ಇತಿ ಚರಕವಚನಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತಾರ್ಥಂ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ| ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಧಾನದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೇಶ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯವಿಪರೀತಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್; ಪಿತ್ತಹರಂ ಹಿ ಮಧುರಾದಿ ಮೇದಸ್ಕರಂ, ಮೇದೋಹರಂ ಚ ಕಟುಕಾದಿ ಪಿತ್ತಕರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವೈಷಮ್ಯಮ್; ಅತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವೋ ಹೇತುಃ, ತೇನಾನ್ಯೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗೇಽಪ್ಯುಭಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೇಷಜವಿಧಿರವಿರೋಧೀತಿ| ಮಹಾತ್ಯಯತ್ವಾದಿತಿ ಮಜ್ಜಾದಿಗಮ್ಭೀರಧಾತ್ವಪಕರ್ಷಕತ್ವೇನ ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್; ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾದಿತಿ ಈಶಾನಃ| ಚಕಾರಾತ್ ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಂ ಚ ವಾತಜಾನಾಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೨-೩||

Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4

ಕಫಃ ಸಪಿತ್ತಃ ಪವನಶ್ಚ ದೋಷಾ ಮೇದೋಽಸ್ರಶುಕ್ರಾಮ್ಬುವಸಾಲಸೀಕಾಃ | ಮಜ್ಜಾ ರಸೌಜಃ ಪಿಶಿತಂ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ವಿಂಶತಿರೇವ ಮೇಹಾಃ ||೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) |

ಸರ್ವಮೇಹಾನಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ– ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಸಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ, ಸರ್ವದೇಹಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಲಸೀಕಾ ಉದಕವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾಹ ಚರಕಃ– “ಯತ್ತು ಮಾಂಸತ್ವಗನ್ತರೇ ಉದಕಂ ತಲ್ಲಸೀಕಾಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ರಸೌಜ ಇತಿ ರಸಶ್ಚ ಓಜಶ್ಚ ಇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಓಜಶ್ಚಾತ್ರಾರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೂಪಂ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ಯೌಜಸೋಽರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಃ ಪರಿಮಾಣಮ್|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೭) ಇತಿ; ನತ್ವಷ್ಟಬಿನ್ದ್ವಾತ್ಮಕಂ, ತಸ್ಯ ಭ್ರಂಶೇನ ಮರಣಾಭಿಧಾನಾತ್| ನನು, ರಸ ಏವೌಜೋ ರಸೌಜ ಇತಿ ಕುತೋ ನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ? ರಸೋಽಪ್ಯೋಜಃಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಪಚತ್ಯಗ್ನಿರ್ಯದನ್ನಂ ಕೋಷ್ಠಮಾಗತಮ್| ಮಲೀಭವತಿ ತತ್ ಪ್ರಾಯಃ ಕಲ್ಪತೇ ಕಿಞ್ಚಿದೋಜಸೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ; ಓಜಸೇ ಇತಿ ರಸಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನೈವಮ್, ಓಜಸೋ ಹಿ ಮಧುಮೇಹೇ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್, ಓಜಃಶಬ್ದೋಪಾದಾನವೈಫಲ್ಯಾಚ್ಚ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಬಹೂನಿ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನಿ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಮೇದೋಮಾಂಸಶರೀರಜಕ್ಲೇದಾನಾಂ ಸರ್ವಮೇಹೇಷ್ವವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮ್| ಮಜ್ಜಾದಯಸ್ತು ಮೇಹವಿಶೇಷೇ ದೂಷ್ಯಾಃ| ತದ್ಯಥಾ– ಲಸೀಕಾವಸಾಮಜ್ಜೌಜಾಂಸಿ ವಾತಿಕೇ, ನ ಪೈತ್ತಿಕೇ, ನ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ| ಈಶಾನಃ ಪುನರಾಹ– ರಸರಕ್ತಶುಕ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಮೇಹೇಷು ಕದಾಚಿತ್ ದುಷ್ಯನ್ತೇ, ನ ತ್ವವಶ್ಯಮಿತಿ| ಕಿಞ್ಚ ಸರ್ವಮೇಹಾನಾಮೇವ ದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಂ ಸಕಲದೂಷ್ಯಾಶ್ರಯಿತ್ವಂ ಚ ‘ಕಫಃ ಸಪಿತ್ತಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಪದರ್ಶ್ಯತೇ| ಮೇದೋಮಾಂಸಾದೀನಿ ತು ಅತ್ಯನ್ತದೂಷ್ಯೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ| ಯತಶ್ಚರಕೇಽಪಿ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಕಲಮೇಹವಾಚಕಮಧುಮೇಹಕಥನೇ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪೋಽಭಿಹಿತಃ| ತಥಾಹಿ– “ಸಮಾರುತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ದರ್ಶಯತ್ಯಾಕೃತಿಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಪುನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ– “ವಾತಪಿತ್ತಮೇದೋಭಿರನ್ವಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮೇಹಾನ್ ಜನಯತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾದೀನಾಂ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣಾದಿಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾನನ್ತ್ಯೇನ ಸರ್ವಮೇಹಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಮಧುಮೇಹೇನ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗನಿರಾಸಾಯಾವಧಾರಣಾರ್ಥಮಾಹ– ವಿಂಶತಿರೇವ ಮೇಹಾ ಇತಿ||೪||

Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5

ದನ್ತಾದೀನಾಂ ಮಲಾಢ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಪಾಣಿಪಾದಯೋಃ | ದಾಹಶ್ಚಿಕ್ಕಣತಾ ದೇಹೇ ತೃಟ್ ಸ್ವಾದ್ವಾಸ್ಯಂ ಚ ಜಾಯತೇ ||೫||

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ದನ್ತಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಯನತಾಲುಕರ್ಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– ‘ತಾಲುಗಲಜಿಹ್ವಾದನ್ತೇಷು ಮಲೋತ್ಪತ್ತಿಃ|’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಮಲಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಮೇದೋದೋಷಾತ್| ಚಿಕ್ಕಣತಾ ದೇಹೇ ಮೇದಃಕಫದುಷ್ಟೇಃ| ಅತ್ರ ಚಕಾರಾತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಕೇಶಜಟಿಲೀಭಾವನಖಾತಿವೃದ್ಧೀ ಬೋಧ್ಯೇ| ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷನಿಯತಮೇವ, ಯೇನಾನ್ಯತ್ರ, ವಿದ್ಯಮಾನಾಽಪಿ ಕಫಮೇದೋದುಷ್ಟಿಃ ನೈವಂ ಕರ್ತುಂ ಕ್ಷಮಾ||೫||

Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭೂತಾವಿಲಮೂತ್ರತಾ | ದೋಷದೂಷ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ ||೬|| ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದೇನ ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಕಲ್ಪ್ಯತೇ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭೂತೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭೂತಮೂತ್ರತ್ವಂ ದೂಷ್ಯದ್ರವಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಆವಿಲತ್ವಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾತ್| ನನು, ಕಥಂ ಕಫೇನ ದಶ, ಪಿತ್ತೇನ ಷಡಿತ್ಯಾದಿವ್ಯವಸ್ಥಾ? ಯತಃ ಕಾರಣಭೇದಾತ್ ಕಾರ್ಯಭೇದ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ– ದೋಷದೂಷ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತ ಇತಿ| ತೇಷಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತಾತ್ ಸಂಯೋಗಭೇದಾದ್ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಭವತಿ| ಯಥಾ– ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಂ ಶ್ವೇತಕೃಷ್ಣಪೀತಲೋಹಿತಶ್ಯಾವಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಭೇದಾದನೇಕಪಿಙ್ಗಲಪಾಟಲಾದಿಭೇದಾಃ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಯಥಾ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತೇನ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ಕಪಿಲಾದಿನಾನಾವರ್ಣೋತ್ಪತ್ತಿರೇವಂ ದೋಷಾದಿಸಂಸರ್ಗಾನ್ಮೇಹಾನಾಂ ನಾನಾತ್ವಮ್|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಸಂಯೋಗಭೇದಪ್ರತೀತಿಃ ಕುತ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಾರಣಾನಾಂ ಸಮಾನಾನಾಂ ಭೇದಃ ಕಲ್ಪನೀಯಃ, ಯಥಾ– ಮೃದಾದಿಕಾರಣಕಲಾಪಸ್ಯಾಭೇದೇಽಪಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿಸಂಯೋಗಭೇದಾದುದಞ್ಚನಾದಿಪ್ರಪಞ್ಚಭೇದಃ| ನನು, ಉದಞ್ಚನಾದೌ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿಪ್ರಯತ್ನಭೇದಾತ್ ಸಂಯೋಗಭೇದಃ, ಅತ್ರ ತು ಕಃ ಸಂಯೋಗಭೇದಹೇತುಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ತತ್ತದಾಹಾರಾದಿಕಮದೃಷ್ಟಂ ಚ ಭವತೀತ್ಯದೋಷಃ||೬||–

Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12

ಅಚ್ಛಂ ಬಹು ಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್ ||೭|| ಮೇಹತ್ಯುದಕಮೇಹೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ | ಇಕ್ಷೋ ರಸಮಿವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇಕ್ಷುಮೇಹತಃ ||೮|| ಸಾನ್ದ್ರೀಭವೇತ್ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ | ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಮುಪರ್ಯಚ್ಛಮಧೋ ಘನಮ್ ||೯|| ಸಂಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಪಿಷ್ಟೇನ ಪಿಷ್ಟವದ್ಬಹಲಂ ಸಿತಮ್ | ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶುಕ್ರಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ||೧೦|| ಮೂರ್ತಾಣೂನ್ ಸಿಕತಾಮೇಹೀ ಸಿಕತಾರೂಪಿಣೋ ಮಲಾನ್ | ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಬಹುಶೋ ಮಧುರಂ ಭೃಶಶೀತಲಮ್ ||೧೧|| ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ | ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ಮೂತ್ರಂ ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ ||೧೨|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಅತ್ರ ಕಫಸ್ಯ ಶ್ವೇತಶೀತಮೂರ್ತಪಿಚ್ಛಿಲಾಚ್ಛಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮನ್ದೇಷು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕುತ್ರಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುಣಪ್ರಕರ್ಷಾದುದಕಮೇಹಾದಯೋ ದಶ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ– ಅಚ್ಛಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಸ್ತು ಏಕ ಏವ ಗುಣೋ ಗಣನೀಯಃ, ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹವ್ಯಪದೇಶಸ್ತ್ವೇಕದೇಶೇನ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ| ಏತೈಶ್ಚ ಶ್ವೇತಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಯೋಗಾದ್ದಶ ಮೇಹಾ ನ ತು ಯಥಾಕ್ರಮಂ, “ಯೇನ ಗುಣೇನೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಭೂಯಸ್ತರಮುಪಸೃಜ್ಯತೇ ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಂ ಗೌಣಂ ನಾಮವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ ಚರಕವಚನಾತ್| ನಚ ಯಥಾ ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರ್ದಶ ಮೇಹಾನ್ ಕರೋತಿ ತಥಾ ಸಂಸರ್ಗವಿಕಲ್ಪಾನ್ತರೇಣಾಪರಾನಪಿ ಕುತೋ ನ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕನೀಯಂ, ಭಾವಸ್ವಭಾವಸ್ಯಾಪರ್ಯನುಯೋಜ್ಯತ್ವಾತ್, ಅದೃಷ್ಟಕಲ್ಪನಾಯಾಶ್ಚಾನರ್ಹತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಶ್ವೇತಾಚ್ಛಶೀತೈರ್ಗುಣೈರುದಕಮೇಹಃ; ಮಧುರಶೀತಾಭ್ಯಾಮಿಕ್ಷುಮೇಹಃ; ಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಃ; ಅಚ್ಛೇನ ಪಿತ್ತಾನುರಾಗಿಣಾ ಸುರಾಮೇಹಃ; ಶುಕ್ಲೇನ ಪಿಷ್ಟಮೇಹಃ, ಅತ್ರ ಪಿಷ್ಟವದಿತ್ಯಾಲೇಪನಪಿಷ್ಟವತ್; ಶ್ವೇತಸ್ನಿಗ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಮೇಹಃ; ಅತ್ರ ಶುಕ್ರಾಭಮಿತಿ ಸರ್ವಮೇವ ಮೂತ್ರಂ ಶುಕ್ರತುಲ್ಯಂ, ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವೇತಿ ಶುಕ್ರಾಭಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ; ವಾಸ್ತವಶುಕ್ರಮಿಶ್ರತ್ವೇ ತು ಕಫಜಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ; ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತು ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ಗುಣಕೃತಂ ಸಾದೃಶ್ಯಂ, ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವೇತಿ ಚ ಶುಕ್ರಗುಣಾನಾಂ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವಾಯಾತ್ ಮೂತ್ರೇ ದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾಹ; ಸಾನ್ದ್ರಮೂರ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಿಕತಾಮೇಹಃ, ಅತ್ರ ಮೂರ್ತಾಣೂನಿತಿ ಮೂರ್ತಾನ್ ಕಠಿನಾನ್, ಅಣೂನ್ ಅಲ್ಪಾನ್; ಮಲಾನಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ದೋಷಾಣಾಮವಯವಬಹುತ್ವಾತ್, ಜಾತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಬಹುವಚನಮಿತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಃ, ಮಲೋಽತ್ರ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಕಫಃ; ಗುರುಮಧುರಶೀತೈಃ ಶೀತಮೇಹಃ; ಮನ್ದಮೂರ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಶನೈರ್ಮೇಹಃ; ಪಿಚ್ಛಿಲೇನ ಲಾಲಾಮೇಹಃ| ಚರಕೇ ಸುರಾಮೇಹಸ್ಥಾನೇ ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹಃ ಪಠಿತಃ, ತಥಾ ಪಿಷ್ಟಮೇಹಃ ಶುಕ್ಲಮೇಹಶಬ್ದೇನ, ತೇನೈವ ಶೀತಮೇಹಲಾಲಾಮೇಹೌ ಪಠಿತೌ, ಪಿತ್ತಜಶ್ಚ ಕಾಲಮೇಹಃ; ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ಚರಕೋಕ್ತಶೀತಮೇಹಲಾಲಾಮೇಹಯೋಃ ಸ್ಥಾನೇ ಫೇನಮೇಹಲವಣಮೇಹೌ, ಕಾಲಮೇಹಸ್ಥಾನೇ ಚಾಮ್ಲಮೇಹಂ ಪಠಿತವಾನ್| ಸಾಮಞ್ಜಸ್ಯಂ ಚಾತ್ರ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಸ್ಪರಲಕ್ಷಣಸಂವಾದಾಭಾವಾತ್. ಸ್ಮೃತಿರ್ದ್ವೈಧವತ್ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್||೭-೧೨||

Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್ | ನೀಲಮೇಹೇನ ನೀಲಾಭಂ ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಸೀನಿಭಮ್ ||೧೩|| ಹಾರಿದ್ರಮೇಹೀ ಕಟುಕಂ ಹರಿದ್ರಾಸನ್ನಿಭಂ ದಹತ್ | ವಿಸ್ರಂ ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೇನ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸಲಿಲೋಪಮಮ್ ||೧೪|| ವಿಸ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ರಕ್ತಾಭಂ ರಕ್ತಮೇಹತಃ |೧೫| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಪಿತ್ತಾತ್ತು ಷಡ್ಭಿಃ ಪಿತ್ತಗುಣೈಃ ಕ್ಷಾರನೀಲಕಾಲಪೀತಲೋಹಿತವಿಸ್ರೈರ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕ್ಷಾರಮೇಹಾದಯಃ ಷಟ್, ತಾನ್ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ– ಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಾಭಮಿತಿ ಚಾಸಪಕ್ಷಪ್ರಭಂ, ಚಾಸಃ ‘ಸ್ವರ್ಣಚೂಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಃ; ಕ್ವಚಿತ್ ‘ಟಾಕ್ಸನಾ ಚಾಸಃ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ತತ್ಪಕ್ಷಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧನೀಲೋ ಭವತಿ| ದಹದಿತಿ ಮೂತ್ರವಿಶೇಷಣಮ್| ‘ದಹನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ದಾಹಮನುಭವನ್ ಪುರುಷಃ||೧೩-೧೪||–

Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17

ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಭಂ ಮೂತ್ರಯೇನ್ಮುಹುಃ ||೧೫|| ಮಜ್ಜಾಭಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ | ಕಷಾಯಂ ಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕ್ಷೌದ್ರಮೇಹಂ ವದೇದ್ಬುಧಃ ||೧೬|| ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಮ್ | ಸಲಸೀಕಂ ವಿಬದ್ಧಂ ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ||೧೭|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ವಾತೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಸಾಮಜ್ಜೌಜೋಲಸೀಕಾಭಿರ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಸಾಮೇಹಾದಯಃ; ತಾನಾಹ– ವಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ವಸಾಮೇಹಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಸರ್ಪಿರ್ಮೇಹನಾಮ್ನಾ, ಕ್ಷೌದ್ರಮೇಹಶ್ಚರಕೇ ಮಧುಮೇಹನಾಮ್ನಾ ಪಠಿತಃ||೧೫-೧೭||

Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20

ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಕಾಸಃ ಸಪೀನಸಃ | ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಮೇಹಾನಾಂ ಕಫಜನ್ಮನಾಮ್ ||೧೮|| ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಸ್ತೋದೋ ಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಜ್ವರಃ | ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಽಮ್ಲಿಕಾ ಮೂರ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಮ್ ||೧೯|| ವಾತಜಾನಾಮುದಾವರ್ತಃ ಕಮ್ಪಹೃದ್ಗ್ರಹಲೋಲತಾಃ | ಶೂಲಮುನ್ನಿದ್ರತಾ ಶೋಷಃ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೨೦|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಇದಾನೀಂ ಕಫಜಾದಿಮೇಹಾನಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಂ ಭೇದೇನೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಜೇ ಕಾಸ ಆರ್ದ್ರಃ, ವಾತಜೇ ಶುಷ್ಕಃ| ತೋದಃ ಸಂಸರ್ಗಿವಾತಜನ್ಯಃ, ಮೇಹಾನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜನ್ಯತ್ವಾತ್| ಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಪಾಕೇನ| ಅಮ್ಲಿಕಾ ಅಮ್ಲೋದ್ಗಾರಃ| ಲೋಲತಾ ಸರ್ವರಸಭಕ್ಷಣೇಚ್ಛಾ, ಇಯಂ ತು ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾ ಭವತಿ; ಯಥಾ ವಾತಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ‘ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವರಸಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೮-೨೦||

Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

ಯಥೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾವಿಷ್ಟಮತಿಪ್ರಸ್ರುತಮೇವ ಚ | ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಂ ಗಾಢಃ ಪ್ರಮೇಹೋ ಹನ್ತಿ ಮಾನವಮ್ ||೨೧|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಯಥೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾವಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತೈರವಿಪಾಕಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತಾದ್ಯುಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈಃ; ತದ್ಯಥಾ– ಕಫಜೇ ಆಲಸ್ಯಾಸ್ಯೋಪದೇಹಶೈಥಿಲ್ಯಕಫಪ್ರಸೇಕಮಕ್ಷಿಕೋಪಸರ್ಪಣಾದಿಕಂ, ಪಿತ್ತಜೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದಿಕಮ್| ಅತಿಪ್ರಸ್ರುತಮಿತಿ ಅತಿಶಯಂ ಧಾತುಮೂತ್ರಸ್ರಾವಯುಕ್ತಮ್| ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಮಿತಿ ಶರಾವಿಕಾದಿಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಮ್| ಗಾಢಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಿಡಕಾ ಅಪ್ಯುಪದ್ರವತ್ವೇನಾಭಿಮತಾಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ಖಲು ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಜ್ವರದಾಹದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಃ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಲಜೀವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯಃ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪಿಡಕಾನಾಂ ಪೃಥಗುತ್ಪಾದಸೂಚನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅನ್ಯದಪಿ ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವಾತಕೃತಾಶ್ಚ ಮೇಹಾಃ| ಸಾಧ್ಯಾ ನ ತೇ, ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾಃ, ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತು ಮೇದೋ ಯದಿ ನ ಪ್ರದುಷ್ಟಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಯೇ ಕಫಜಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತೇ ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಸನ್ತೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ, ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾ ಯೇ ತೇ ಸಪೂರ್ವರೂಪಾ ಏವ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಃ| ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮೇವ ಯದ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾನುವೃತ್ತೌ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರಾಸಕಲಪೂರ್ವರೂಪಾನ್ವಯೇ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ತು ಸಕಲಪೂರ್ವರೂಪಾನ್ವಯೇ ಸತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಸ್ವನಿದಾನಕ್ರಮೇಣ| ತೇನ ನಿಜಹೇತ್ವಾದಿಕೃತಾ ಯೇ ವಾತಜಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮೇಹಾಸ್ತೇ ಪೂರ್ವರೂಪರಹಿತಾ ಅಪಿ ನಹಿ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ಯೇ ತು ಪಶ್ಚಾತ್ ಧಾತ್ವಪಕರ್ಷಣಾದ್ವಾತಾನುಬನ್ಧೇನ ವಾತಜಾಸ್ತೇ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಯಾಪ್ಯಾ ವಾ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ||೨೧||

Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22

ಜಾತಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಮಧುಮೇಹಿನೋ ವಾ ನ ಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತಃ ಸ ಹಿ ಬೀಜದೋಷಾತ್ | ಯೇ ಚಾಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಕುಲಜಾ ವಿಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಪ್ರವದನ್ತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ||೨೨|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) |

ಅಸಾಧ್ಯತಾಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಮಾಹ– ಜಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಸೋರತಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಮೂತ್ರಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮತಿಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಮಧುಮೇಹಿನೋ ಜಾತೋ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಸ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ಭವತೀತಿ| ಬೀಜದೋಷಾದಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಾರಮ್ಭಕದೋಷದುಷ್ಟಬೀಜಜಾತಪ್ರಮೇಹಿತ್ವಾತ್| ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ಮೇಹಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ಯದಿ ತು ವಾತಿಕ ಉಪೇಕ್ಷಿತೋ ವಾ ಮೇಹೋ ಮಧುಮೇಹ ಉಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಚೇತರಪ್ರಮೇಹಯುಕ್ತಮಾತೃಪಿತೃಜನಿತಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ಮಧುಮೇಹಿನಾ ಜನಿತಸ್ಯ ಮಧುಮೇಹಿತ್ವಮೇವ ಕಾರಣಾನುರೂಪತಯಾ ಯುಕ್ತಂ ತತಶ್ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಮೇಹಿನಾ ವಾ ಜಾತೋ ನ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವಕ್ತುಮುಚಿತಂ; ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಪಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಮಧುಮೇಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾದೇವ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಮೇಹಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ– “ ಗುಲ್ಮೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾತ್|” (ಚ. ಇ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ಯದಿ ಹ್ಯತ್ರ ಮಧುಮೇಹೋಽಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾದಿತಿ ನ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪತ ಏವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಯಥಾ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ “ಉಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ ಪಿಡಕಾ ಮಧುಮೇಹಿಕಾಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾ ಮಧುಮೇಹಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವೇನೋಕ್ತಾಸ್ತಾ ಏವ “ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಯಾಃ ಪಿಡಕಾ ಮಯೋಕ್ತಾಃ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹಿಮಾತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿತಯಾ ಅನೂದ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಸಂಯೋಜಿತಾಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಭಾವಿನೀಂ ಮಧುಮೇಹತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವ ಏವ ಮೇಹಾ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವಾಗ್ಭಟೇ– “ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ||” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ| ಗದಾಧರೇಣ ತು ಪಿಡಕಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನೈವ ಮಧುಮೇಹತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಯತಶ್ಚರಕೇ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಮಧುಮೇಹಮಭಿಧಾಯ ಪಿಡಕಾ ಉಕ್ತಾ ಇತಿ| ತನ್ನ ಮನೋಹರಂ, ತತ್ರ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರಾಭಿಧಾನಾತ್| ಯದಿ ತು ಮಧುಮೇಹ ಏವಾಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ “ಉಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ” ಇತಿ ಉಪೇಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಮನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಪಿಡಕಾನಾಂ ಚ ಮಧುಮೇಹಭವಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶೋ ವ್ಯರ್ಥಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಕುಲಜಮೇಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಪರೇಷಾಮಪಿ ಕುಲಜಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಯೇ ಚಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದಿತಿ ಕುಷ್ಠಾದಯಃ| ಕುಲಜಾ ಇತಿ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹಾದಿಸಮ್ಭೂತಾಃ| ಏತೇನ ಪ್ರಮೇಹಿಪಿತೃಪಿತಾಮಹಮಾತಾಮಹಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಮೇಹಮಸಾಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ನನು, ಯಸ್ಯ ಪಿತಾಮಹಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ತಸ್ಯ ಪಿತಾಽಪಿ ಪ್ರಮೇಹೀ, ಪ್ರಮೇಹಿಜಾತತ್ವಾತ್; ತಥಾಚ ಸತಿ “ಜಾತಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಮಧುಮೇಹಿನೋ ವಾ ನ ಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತಃ ಸ ಹಿ ಬೀಜದೋಷಾತ್|” ಇತ್ಯನೇನೈವ ಗತಾರ್ಥಮ್| ನೈವಂ, ನ ಹಿ ಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ಜಾತ ಇತ್ಯೇತಾವತಾ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಪ್ರಮೇಹೀ ಭವತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕಾಲವಶೇನ ದುಷ್ಟೇರಭಿವ್ಯಕ್ತ್ಯಾ; ಯಥಾ– ಕುಷ್ಠಿಜಾತಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಮ್; ಏತೇನ ಯದಾ ಅನತಿದುಷ್ಟಬೀಜೇನ ಪ್ರಮೇಹಿಜಾತೇನ ಪಿತ್ರಾ ಜನ್ಯತೇ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯ ಇತಿ| ಕುಲಜಾ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಮೇಹಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಯಾಂ ಲಬ್ಧತಾಯಾಂ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಸನ್ತಾನಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ– ‘ ಪ್ರಮೇಹೋಽನುಷಙ್ಗಿಣಾಮ್’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25

ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಾಸ್ತು ಕಾಲೇನಾಪ್ರತಿಕಾರಿಣಃ | ಮಧುಮೇಹತ್ವಮಾಯಾನ್ತಿ ತದಾಽಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೨೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) | ಮಧುಮೇಹೇ ಮಧುಸಮಂ ಜಾಯತೇ ಸ ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ | ಕ್ರುದ್ಧೇ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೌ ದೋಷಾವೃತಪಥೇಽಥವಾ ||೨೪|| ಆವೃತೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸೋಽನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ | ಕ್ಷಣಾತ್ ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂರ್ಣೋ ಭಜತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಮ್ ||೨೫|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿ ಪಿತ್ತಕಫಜಾನಾಮಪಿ ಮಧುಮೇಹತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾವರಣಾಭ್ಯಾಂ ಕುಪಿತವಾತೇನ ಮಧುಮೇಹಸಮ್ಭವಮಾಹ– ಮಧುಮೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಸಮಮಿತಿ ‘ಮೂತ್ರಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ಇತಿ ಮಧುಮೇಹಃ| ಸಾವರಣಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಆವೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆವೃತ ಇತಿ ಆವೃತವಾತಕೃತಃ| ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಯೇನ ಪಿತ್ತಾದಿನಾ ಆವೃತಸ್ತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರದರ್ಶಯತಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಮ್ ಅಕಸ್ಮಾತ್| ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ ಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂರ್ಣ ಇತಿ ಆವರಣೇನ ಪುನಃ ಪೂರ್ಣೋ ಭವನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಸಮಾರುತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ದರ್ಶಯತ್ಯಾಕೃತಿಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಪುನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯಕುಪಿತವಾತಜಸ್ಯ ತು ಕೇವಲವಾತಜಮೇವ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಮಧುಮೇಹಃ ಸಾವರಣವಾಯುನೈವ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ತೈರಾವೃತಗತಿರ್ವಾಯುರೋಜ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ| ಯದಾ ಬಸ್ತಿಂ ತದಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮಧುಮೇಹಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಕೇವಲವಾತಜೇಷು ತು ಕಷಾಯಾದಿವಮನಾದ್ಯತಿಯೋಗಾದಿಕೃತೇಷು ಧಾತುಕ್ಷಯಜೇಷು ವಾಯೋರಾವರಣಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭೇದಃ||೨೩-೨೫||

Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26

ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ | ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ ||೨೬|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತೌ ನಿಮಿತ್ತಮಾಹ– ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೨೬||

Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28

ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ವಿನತಾಽಲಜೀ | ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಸವಿದಾರಿಕಾ ||೨೭|| ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚೇತಿ ಪಿಡಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದಶ | ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ ಧಾಮಸು ||೨೮|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) |

ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಶರಾವಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ದಶಪಿಡಕಾಸು ವಿನತಾಯಾಃ ಪಾಠೋ ಭೋಜವಿರುದ್ಧಃ, ಭೋಜೇ ಹಿ ನವ ಪಿಡಕಾಃ; ತದ್ಯಥಾ– “ಶರಾವಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಕೂರ್ಮಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ತಥಾ| ಕುಲತ್ಥಿಕಾಽಲಜೀ ಪುತ್ರೀ ವಿದಾರೀ ವಿದ್ರಧೀ ತಥಾ|| ನವೈತಾಃ ಪಿಡಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುಲತ್ಥಿಕಾ ಭೋಜೇ ಮಸೂರಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ; ಕಿನ್ತು ಭೋಜೇ ಏವ ವಿನತಾ ನ್ಯೂನೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಸುಕರಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಚರಕೇ ಚ ವಿನತಾಯಾ ದರ್ಶನಾತ್| ಚರಕೇ ತು ಸಪ್ತ ಪಿಡಕಾಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಸರ್ಷಪೀ ತಥಾ| ಅಲಜೀ ವಿನತಾಖ್ಯಾ ಚ ವಿದ್ರಧೀ ಚೇತಿ ಸಪ್ತಮೀ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಾತ್ ಸಪ್ತಾನಾಮಭಿಧಾನಮ್| ಯತಃ ತೇನೈವ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇ “ತಥಾಽನ್ಯಾಃ ಪಿಡಕಾಃ ಸನ್ತಿ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಧಿಕಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಃ ಸೂಚಿತಃ| ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಮಧುಮೇಹೇನ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರೇಣ ಚ ಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ ಏವ “ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಮ್| ಧಾಮಸ್ವಿತಿ ಸ್ಥಾನೇಷು||೨೭-೨೮||

Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34

ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ತು ತದ್ರೂಪಾ ನಿಮ್ನಮಧ್ಯಾ ಶರಾವಿಕಾ | ಗೌರಸರ್ಷಪಸಂಸ್ಥಾನಾ ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾ ಚ ಸರ್ಷಪೀ ||೨೯|| ಸದಾಹಾ ಕೂರ್ಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಬುಧೈಃ | ಜಾಲಿನೀ ತೀವ್ರದಾಹಾ ತು ಮಾಂಸಜಾಲಸಮಾವೃತಾ ||೩೦|| ಅವಗಾಢರುಜಾಕ್ಲೇದಾ ಪೃಷ್ಠೇ ವಾಽಪ್ಯುದರೇಽಪಿ ವಾ | ಮಹತೀ ಪಿಡಕಾ ನೀಲಾ ವಿನತಾ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ||೩೧|| ಮಹತ್ಯಲ್ಪಚಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಪಿಡಕಾ ಚಾಪಿ ಪುತ್ರಿಣೀ | ಮಸೂರಾಕೃತಿಸಂಸ್ಥಾನಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತು ಮಸೂರಿಕಾ ||೩೨|| ರಕ್ತಾ ಸಿತಾ ಸ್ಫೋಟಚಿತಾ ದಾರುಣಾ ತ್ವಲಜೀ ಭವೇತ್ | ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ವೃತ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚ ವಿದಾರಿಕಾ ||೩೩|| ವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ವಿದ್ರಧಿಕಾ ತು ಸಾ |೩೪| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) |

ಸರ್ವಾಸಾಮಾಕೃತಿಮಾಹ– ಅನ್ತೋನ್ನತೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ರೂಪೇತಿ ಶರಾವರೂಪಾ| ಅಲ್ಪಚಿತಾ ಅಲ್ಪಪಿಡಕಾನ್ತರಾಚಿತಾ| ವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತೇತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ವಿದ್ರಧೇರಸ್ಯಾ ಭೇದೋ ಬೋಧ್ಯಃ||೨೯-೩೩||–

Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35

ಯೇ ಯನ್ಮಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಮೇಹಾಸ್ತೇಷಾಮೇತಾಸ್ತು ತನ್ಮಯಾಃ ||೩೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) | ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ | ತಾವಚ್ಚೈತಾ ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾವದ್ವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಾಃ ||೩೫|| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) |

ಪಿಡಕಾನಾಮಾರಮ್ಭಕಕಾರಣಮಾಹ– ಯೇ ಯನ್ಮಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಯಾ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕ್ವಚಿದಪವಾದವಿಷಯೇಽಪ್ಯುತ್ಸರ್ಗೋಽಭಿನಿವಿಶತ ಇತಿ ಙೀಪಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ಟಾಪಾ ಸಾಧನೀಯಃ| ತದ್ದೋಷಂ ಮತ್ವಾ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ‘ತತ್ಕೃತಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಕೃತಮ್| ಅಯಮತ್ರ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ– ಯೋ ಯದ್ದೋಷೋಲ್ಬಣೋ ಮೇಹಸ್ತದ್ದೋಷೋಲ್ಬಣೇನೈವ ಪಿಡಕಾ ಭವನ್ತಿ| ನನು, ಜಾಲಿನ್ಯಾಂ ತೀವ್ರದಾಹಃ ಪಠಿತಃ, ಸ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತಃ, ಭೋಜೇಽಪಿ ಜಾಲಿನೀ ಪಿತ್ತಕೃತೈವ ಪಠಿತಾ; ಯಥಾ– “ಪರಸ್ಪರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಪಿಡಕಾ ಚೈಕದೇಶಜಾ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಾ ದಾಹವತೀ ಭೃಶರುಗ್ ಜಾಲಿನೀ ಮತಾ||” ಇತಿ| ತತ್ಕಥಂ ಜಾಲಿನ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಜತ್ವನಿಯಮಾತ್ ಯೇ ಯನ್ಮಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಸಙ್ಗತಿಃ? ನೈವಂ, ಪ್ರಚುರಪಿಡಕಾನಾಂ ತನ್ಮಯತ್ವೇನ ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಂ; ಯಥಾ– ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗದಾಧರಃ; ಕಿಂವಾ ಸ್ವಮಹಿಮ್ನಾ ಜಾಲಿನೀ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾ ಭವತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಜಮೇಹಭವತ್ವೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಪ್ರಧಾನಾ ಚ; ತೇನ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಸರ್ವದಾ ಸಾ ಭವತಿ| ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಾಹ– ತೀವ್ರದಾಹತ್ವಂ ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟತ್ವಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಮೇಹಜಾಯಾಂ ಜಾಲಿನ್ಯಾಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಮೇಹಜಾ ತು ಅನ್ಯದೋಷೋತ್ಕಟಾ ನಿರ್ದಾಹಾ ಚ| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ಜಾಲಿನೀ ಕಫೋಲ್ಬಣಾ ನಿರ್ದಾಹಾ ಏವ ಪಠಿತಾ| ತದ್ಯಥಾ– “ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಚೇತಿ ದುಃಸಹಾಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ತಾ ಹ್ಯತಿಬಲಾಃ ಪ್ರಭೂತಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಸಾಮ್|| ಸ್ತಬ್ಧಾ ಸಿರಾಜಾಲವತೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ರಾವಾ ಮಹಾಶ್ರಯಾ| ರುಜಾನಿಸ್ತೋದಬಹುಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಾ ಚ ಜಾಲಿನೀ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ನ ಚಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಿಃ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ ಸಮರ್ಥ್ಯತೇ; ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸಮಾಧಾನೇ ಯೇ ಯನ್ಮಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ನ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ| ಚರಕಭೋಜವಚನಯೋಶ್ಚಾವಿರೋಧಾರ್ಥಂ ಯತ್ನಾನ್ತರಂ ಮೃಗ್ಯಮ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– ಪಾಕಕಾಲೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟತ್ವಂ, “ತಸ್ಮಾದ್ಧಿ ಸರ್ವೇ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಪಚನ್ತಿ ಶೋಥಾಂಸ್ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ ವಚನಾತ್; ಏತತ್ತು ಸರ್ವತ್ರಾವಿಶೇಷಾನ್ನಾದ್ರಿಯನ್ತೇ||೩೪-೩೫||

Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36

ಗುದೇ ಹೃದಿ ಶಿರಸ್ಯಂಸ್ಯೇ ಪೃಷ್ಠೇ ಮರ್ಮಸು ಚೋತ್ಥಿತಾಃ | ಸೋಪದ್ರವಾ ದುರ್ಬಲಾಗ್ನೇಃ ಪಿಡಕಾಃ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೩೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) |

ಅಸಾಧ್ಯಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೋಪದ್ರವಾ ಇತಿ ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚ ತೃಟ್ಕಾಸಾದಯಃ| ಯಥಾಹ ಚರಕಃ– “ತೃಟ್ಕಾಸಮಾಂಸಸಙ್ಕೋಚಮೋಹಹಿಕ್ಕಾಮದಜ್ವರಾಃ| ವಿಸರ್ಪಮರ್ಮಸಂರೋಧಾಃ ಪಿಡಕಾನಾಮುಪದ್ರವಾಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಪಿಡಕಾಸ್ತು ಪ್ರಾಯೇಣಾಧಃಕಾಯ ಏವ, ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಮಧಃಪ್ರಸರಣಾತ್, “ರಸಾಯನೀನಾಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ದೋಷಾಃ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ ವಚನಾಚ್ಚ| ಕೇಚಿದಾಹುಃ– ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಮೇಹೋ ನ ಭವತೀತಿ| ತಥಾಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಜಃಪ್ರಸೇಕಾನ್ನಾರೀಣಾಂ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ವಿಶುಧ್ಯತಿ| ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ದೋಷಾಶ್ಚ ನ ಪ್ರಮೇಹನ್ತ್ಯತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ||” ಇತಿ| ಕಿನ್ತು ಸ್ತ್ರೀಷು ಪ್ರಮೇಹದರ್ಶನಾತ್, ಏತದ್ಧೇತುಬಲಾದನ್ಯರೋಗಾಸಮ್ಭವತ್ವಾಚ್ಚೈತತ್ ಪ್ರಾಯೋವಾದಮಾಶ್ರಿತ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಮೇಹನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ಯದಾ ಮೂತ್ರಮನಾವಿಲಮಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ವಿಶದಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ತದಾಽಽರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ||೩೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೩||