10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

ਅਥ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਨਿਦਾਨਮ੍ | ਵੇਗਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚੈਵ ਸਾਹਸਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਤ੍ | ਤ੍ਰਿਦੋਸੋ ਜਾਯਤੇ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਗਦੋ ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਾਤ੍ ||੧||

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਾਹ– ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਗੋਤ੍ਰ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ, ਨ ਤੁ ਨ ਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜਮ੍ਭਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਹ੍ਰੀਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਘਣਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਭਯਾਦ੍ਵਾ ਵੇਗਮਾਗਤਮ੍| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਯਦਾ ਨਰਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਅਨੇਨੇਤਿ ਕ੍ਸਯਃ, ਤੇਨਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਨਸ਼ਨੇਰ੍ਸ੍ਯਾਵਿਸਾਦਾਦਯੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਹੇਤਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਾਹਸਾਦਿਤਿ ਸਾਹਸਂ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਰੁਰਃਕ੍ਸਤਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਕਾਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ਼ਨਪ੍ਰਵਿਚਾਰਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣੋਪਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਸਮਸ਼੍ਨਤਾਮ੍| ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਘੋਰਾਨ੍ ਵਿਸਮਾ ਮਾਰੁਤਾਦਯਃ|| ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਂ ਗਤਾਃ| ਦੋਸਾ ਰੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਚ ਧਾਤਵਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਕ ਏਵ, ਨਤੁ ਕਾਰਣਭੇਦਾਦਨੇਕਃ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਏਕ ਏਵ ਮਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਮਕੋ ਯਤਃ| ਉਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਵੇਗਰੋਧਾਦਯੋ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯਨ੍ਤਿ, ਤਜ੍ਜਨਿਤੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਕਥਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਇਤਿ ਚੇਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਦੇਵਾਗ੍ਨਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਅਪਿ ਹੇਤਵ ਉਕ੍ਤਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ੍ਤਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ੋਸਾਦਿਨਾਨਾਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚਾਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ੍ਵਯਮਕਾਰ੍ਸੀਤ੍| ਯਥਾ– “ਸਂਸ਼ੋਸਣਾਦ੍ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਸ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਸਯਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ|| ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਯਸ੍ਮਾਦਭੂਦੇਸ ਕਿਲਾਮਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟੇ ਤੁ– “ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ | “ਰਾਜਦਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਪਰਮ੍” ਇਤਿ ਉਪਸਰ੍ਜਨਸ੍ਯ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪਰਨਿਪਾਤਃ||੧||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਰਸਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ | ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨੋ ਵਾਪਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਰੇਤਸ੍ਯਨਨ੍ਤਰਾਃ | ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਮਾਨਵਃ ||੨||

ਨ ਕੇਵਲਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਮਾਤ੍ਰਾਦੇਵ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਭਵਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ , ਰਸਾਦਿਵਹਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਾਦਿਭਿਰਪੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਤ੍ਵੇਵਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯ ਏਵ ਰੋਗੋ ਨ ਤੁ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਕਫਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯੇਸਾਮਨਿਲਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਨਨੁ, ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਕਫਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵੇਨੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਥਂ ਤਸ੍ਯੈਵਾਨ੍ਯਪਦਾਰ੍ਥਵਾਚ੍ਯਤਾ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ੍ਵਾਵਯਵੇਨ ਵਿਗ੍ਰਹਃ, ਸਮੁਦਾਯਃ ਸਮਾਸਾਰ੍ਥਃ; ਯਥਾ– ਬਹੁਵਕ੍ਸਂ ਵਨਮਿਤਿ; ਸਮਾਧਾਨਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਚ ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਕੁਪਿਤਵਾਤਵਿਪ੍ਲੁਤਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਰਸਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ਰਸਵਹਧਮਨੀਸੁ, ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਵਹਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੋਪਿ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਅਥਵਾ ਰਸਕਾਰਣਤਯਾ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਇਦਮਤ੍ਰ ਸੂਚਿਤਮ੍– ਯਨ੍ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਾਤ੍ ਹਦਯਸ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਕਤੋ ਮੁਖੇਨ ਨਿਃਸਰਤਿ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਰਸਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਬਹੁਰੂਪਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਏਤੇਨਾਨੁਲੋਮਕ੍ਸਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਕਾਰਣਭੂਤਰਸਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪੋਸਕਾਭਾਵੇਨ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਕ੍ਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨੋ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੇਤਸਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਾਃ ਸਮੀਪਗਾ ਧਾਤਵਃ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ– ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਮਜ੍ਜਾ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਮਜ੍ਜਨਿ ਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਥਿ, ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਧਾਤੁਃ| ਨਨੁ, ਕਾਰ੍ਯਭੂਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਕਾਰਣਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ਚੇਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਸ ਵਾਯੁਃ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਨ੍ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੂਨ੍| ਦਸ੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਜਨਨਂ; ਯਥਾ– ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਯੋਗੋਲਕਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦਾਰ੍ਦ੍ਰਭੂਭਾਗਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਸਃ| ਤਥਾਚ ਰਸਸਞ੍ਚਾਰਪਕ੍ਸੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਮ੍– “ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯੇਦ੍ਧਿ ਪਰਮ੍ਪਰਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਹ੍ਰਾਸਨਂ ਹਿਤਮ੍||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ||੨||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

ਸ਼੍ਵਾਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਕਫਸਂਸ੍ਰਵਤਾਲੁਸ਼ੋਸਵਮ੍ਯਗ੍ਨਿਸਾਦਮਦਪੀਨਸਕਾਸਨਿਦ੍ਰਾਃ | ਸ਼ੋਸੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ ਚਾਪਿ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਕ੍ਸਣੋ ਭਵਤਿ ਮਾਂਸਪਰੋ ਰਿਰਂਸੁਃ ||੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) | ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਸੁ ਕਾਕਸ਼ੁਕਸ਼ਲ੍ਲਕਿਨੀਲਕਣ੍ਠਾ ਗਧ੍ਰਾਸ੍ਤਥੈਵ ਕਪਯਃ ਕਕਲਾਸਕਾਸ਼੍ਚ | ਤਂ ਵਾਹਯਨ੍ਤਿ ਸ ਨਦੀਰ੍ਵਿਜਲਾਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯੇਚ੍ਛੁਸ੍ਕਾਂਸ੍ਤਰੂਨ੍ ਪਵਨਧੂਮਦਵਾਰ੍ਦਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ||੪|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਰਵਃ ਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਪੀਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ| ਮਾਂਸਪਰੋ ਮਾਂਸਭੋਜਨੇਚ੍ਛੁਃ| ਰਿਰਂਸੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਰਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਮਨੋਦੋਸਾਤ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਸੁ ਕਾਕਾਦਿਵਾਹਨਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ| ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ‘ ਸ਼ਰਾਰੁ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਨੀਲਕਣ੍ਠੋ ਮਯੂਰਃ| ਵਿਜਲਾ ਨਿਰ੍ਜਲਾਃ| ਦਵੋ ਵਨਾਗ੍ਨਿਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ ਅਭਿਭੂਤਾਨ੍| ਚਕਾਰਾਤ੍ਤਣਕੇਸ਼ਨਿਪਾਤਾਦਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਦੋਸੇਸ੍ਵਪਿ ਭਾਵੇਸੁ ਕਾਯੇ ਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|| ਘਣਿਤ੍ਵਮਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਚਾਵਗੁਣ੍ਠਨੇ|| ਮਕ੍ਸਿਕਾਘੁਣਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਤਣਾਨਾਂ ਪਤਨਾਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਨਪਾਨੇ, ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਨਖਾਨਾਂ ਚਾਤਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|| ਪਤਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਤਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਸ਼੍ਚਾਭਿਧਰ੍ਸਣਮ੍|| ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਵਾਪਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ||੩-੪||

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭਿਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਕਰਪਾਦਯੋਃ | ਜ੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ ||੫|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) |

ਤ੍ਰਿਰੂਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਾਹ– ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਭਿਤਾਪਃ ਪੀਡਾ, ਅਂਸੋ ਭੁਜਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗਃ, ਅਭਿਤਾਪਤ੍ਵੇਨੈਕਂ ਰੂਪਮ੍, ਏਵਂ ਸਨ੍ਤਾਪੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਕਰਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਕਵਦ੍ਭਾਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ– ‘ਤਾਪਃ ਪਾਦਕਰਸ੍ਯ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਕਰਪਾਦਿਕਃ’ ਇਤਿ ਚ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਂ, ਤੇਨੈਕਾਦਸ਼ਰੂਪੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਦਪਿ ਤ੍ਰਯਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਰੂਪੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ|” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੂਪਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵਾਨ੍||੫||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਸ਼ੋਣਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ | ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯੇਤ ਸਡ੍ਰੂਪਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ) |੬|

ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਭਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|੬|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

ਸ੍ਵਰਭੇਦੋਨਿਲਾਚ੍ਛੂਲਂ ਸਙ੍ਕੋਚਸ਼੍ਚਾਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ | ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮਃ ||੬|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) | ਸ਼ਿਰਸਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਵ ਚ | ਕਾਸਃ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਚੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਕੋਪਤਃ ||੭|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰੈਦੋਸਿਕਸ੍ਯੈਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਵਿਭਜ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਨਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਃ ਸਰ੍ਵਾਣੀਤ੍ਯਾਹ– ਸ੍ਵਰਭੇਦੋਨਿਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਲਮਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੇਵ, ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਙ੍ਕੋਚ ਏਕ ਏਵ ਗਣਨੀਯਃ| ਅਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਭਕ੍ਤਾਰੁਚਿਃ| ਕਣ੍ਠਸ੍ਯੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਃ ਕਣ੍ਠਭੇਦਃ; ‘ਉਤ੍ਕਾਸਿਕਾ’ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੬-੭||

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਰੇਭਿਰ੍ਵਾ ਸਡ੍ਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ | ਕਾਸਾਤੀਸਾਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਰ੍ਤਿਸ੍ਵਰਭੇਦਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ ||੮|| ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾ ਪੀਡਿਤਂ ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਸਗਾਮਯੈਃ | ਜਹ੍ਯਾਚ੍ਛੋਸਾਰ੍ਦਿਤਂ ਜਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ ਸੁਵਿਮਲਂ ਯਸ਼ਃ ||੯|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) | ਸਰ੍ਵੈਰਰ੍ਧੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯੇ | ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਰੂਪੋਪ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੧੦|| ਮਹਾਸ਼ਨਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਮਤੀਸਾਰਨਿਪੀਡਿਤਮ੍ | ਸ਼ੂਨਮੁਸ੍ਕੋਦਰਂ ਚੈਵ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੧|| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਮਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸ੍ਟਾਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਨਿਪੀਡਿਤਮ੍ | ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਬਹੁਮੇਹਨ੍ਤਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਹਨ੍ਤੀਹ ਮਾਨਵਮ੍ ||੧੨||

ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਰੇਭਿਰਿਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦਿਭਿਃ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਾਨ੍ਤੈਃ| ਸਡ੍ਭਿਰਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣਿ ਪਠਿਤਾਨਿ “ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਸ਼ੋਣਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯੇਤ ਸਡ੍ਰੂਪਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| “ਕਾਸਾਤਿਸਾਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਰ੍ਤਿਸ੍ਵਰਭੇਦਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ” ਇਤਿ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣਿ ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਲਿਖਿਤਾਨੀਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਚੈਕਾਦਸ਼ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਅਨ੍ਯਤਮਰੂਪਪਰਿਹਾਰਾਤ੍; ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਯੋਗੇਪ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਯਾਦੇਵ, ਤਥਾਹਿ ਚਰਕੋ ਨਿਦਾਨੇ ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਪਿ ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਕਾਰਣਚਤੁਸ੍ਟਯਜੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਣਂ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਪਠਿਤਵਾਨ੍| ਯਥਾ– “ਕਾਸੋਂਸਤਾਪੋ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ| ਛਰ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਕਫਯੋਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਹੋਰੁਚਿਃ|| ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਸਡਿਮਾਨਿ ਚ| ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਹੋਰੁਚਿਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਏਕਾਦਸ਼ਵਚਨੇਨੈਵਂ ਬੋਧਯਤਿ– ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਵ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਜਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ‘ ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਤੇ ਸਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾਚ ਚਰਕਃ– “ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਪਸ੍ਮਾਰੀ ਕੁਸ੍ਠੀ ਬ੍ਰਧ੍ਨੀ ਚਿਰਜ੍ਵਰੀ| ਗੁਲ੍ਮੀ ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੀ ਚ ਯੋ ਨਰਃ|| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਸ੍ਵਪਿ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਭਿਸਗੇਤਾਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||” (ਚ. ਇ. ਅ. ੯) ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼, ਏਕਾਦਸ਼ਾਨਾਮਰ੍ਧਂ ਸਾਰ੍ਧਪਞ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਕਤਮਸ੍ਯ ਰੂਪਸ੍ਯਾਰ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਵਾ ਭਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਸ੍ਯ ਰੁਪਸ੍ਯਾਰ੍ਧਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵੇ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਰੂਪਯੋਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਡ੍ਰੂਪ ਏਵਾਰ੍ਧੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤੋਨ੍ਯਥੇਤਿ ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਭਾਵੇ ਸਤਿ| ਮਹਾਸ਼ਨਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਮਿਤ੍ਯੇਕਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਰਿਸ੍ਟਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤੀਸਾਰਪੀਡਿਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ ਮਲਾਯਤ੍ਤਜੀਵਿਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ੂਨਮੁਸ੍ਕੋਦਰਮਿਤਿ ਤਤੀਯਂ, ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਯਃ ਏਕੈਕਸ਼ੋਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਿ||੮-੧੨||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

ਜ੍ਵਰਾਨੁਬਨ੍ਧਰਹਿਤਂ ਬਲਵਨ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸਹਮ੍ | ਉਪਕ੍ਰਮੇਦਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਂ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਮਕਸ਼ਂ ਨਰਮ੍ ||੧੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਅਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਯਃਸ੍ਥੋਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਪਰਂ ਦਿਨਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਯਦਿ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ| ਸੁਭਿਸਗ੍ਭਿਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਰੁਣਃ ਸ਼ੋਸਪੀਡਿਤਃ||” ਇਤਿ||੧੩||

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

ਵ੍ਯਵਾਯਸ਼ੋਕਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮਾਧ੍ਵਪ੍ਰਸ਼ੋਸਿਤਾਨ੍ | ਵ੍ਰਣੋਰਃਕ੍ਸਤਸਞ੍ਜ੍ਞੌ ਚ ਸ਼ੋਸਿਣੌ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸ਼ਣੁ ||੧੪|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਜਨਿਤਧਾਤੁਸ਼ੋਸਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਯਨ੍ਨਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਵਂ ਸ਼ੋਸੋ ਹਿ ਕਾਰਣੈਰ੍ਭੇਦਮਾਗਤਃ| ਨ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਪਾਤਨਮ੍|| ਕ੍ਸਯਾ ਏਵ ਹਿ ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਧਾਤੁਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਕ੍ਯ(ਸ੍ਯ)ਞ੍” ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੧੪||

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

ਵ੍ਯਵਾਯਸ਼ੋਸੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ | ਪਾਣ੍ਡੁਦੇਹੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵਃ ||੧੫|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਵ੍ਯਵਾਯਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗੈਰਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵੇਦਨਾ, ਅਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੈਥੁਨੇ, ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਪ੍ਰਸੇਕੇ ਚਾਲ੍ਪਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ||੧੫||

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

ਪ੍ਰਧ੍ਯਾਨਸ਼ੀਲਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਃ ਸ਼ੋਕਸ਼ੋਸ੍ਯਪਿ ਤਾਦਸ਼ਃ |੧੬| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਸ਼ੋਕਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਧ੍ਯਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ਼ੋਕਸ਼ੋਸ੍ਯਪਿ ਤਾਦਸ਼ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਵਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਕਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ|੧੬|–

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

ਜਰਾਸ਼ੋਸੀ ਕਸ਼ੋ ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਬਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ||੧੬|| ਕਮ੍ਪਨੋਰੁਚਿਮਾਨ੍ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਹਤਸ੍ਵਰਃ | ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹੀਨਂ ਗੌਰਵਾਰਤਿਪੀਡਿਤਃ ||੧੭|| ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਾਸ੍ਯਨਾਸਾਕ੍ਸਿਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸਮਲਚ੍ਛਵਿਃ | (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮ੍ਪਨਃ ਕਮ੍ਪਯੁਕ੍ਤਃ| ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਿਤਸ੍ਯ ਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਤਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਾਦਿਨੇਵ ਸ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹੀਨਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਣਾਯ ਯਤ੍ਨੇ ਕਤੇਪਿ ਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਃਸਰਣਮ੍ | ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸਮਲਚ੍ਛਵਿਰਿਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਲਚ੍ਛਵੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧੬-੧੭||–

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸੀ ਚ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਃ ਸਮ੍ਭਸ੍ਟਪਰੁਸਚ੍ਛਵਿਃ ||੧੮|| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਗਾਤ੍ਰਾਵਯਵਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕ੍ਲੋਮਗਲਾਨਨਃ | (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਭਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵ ਭਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯੇਵ ਪਰੁਸਾ ਛਵਿਃ ਵਰ੍ਣੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਭਿਜ੍ਞਃ| ਕ੍ਲੋਮ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਂ ਹਦਯੇ, ਕ੍ਲੋਮਸ੍ਥਾਨੇ ਤਾਲ੍ਵਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੧੮||–

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸੀ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮੇਭਿਰੇਵ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ | ਲਿਙ੍ਗੈਰੁਰਃਕ੍ਸਤਕਤੈਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ ||੧੯|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਭਿਰਿਤਿ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ, ਅਧ੍ਵਨੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਾਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸੇਲ੍ਪਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਜੇ ਤੁ ਮਹਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ‘ਉਰਃਕ੍ਸਤਕਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸਤਵਰ੍ਜਿਤੈਃ’ ਇਤਿ ਸੁਗਮਃ ਪਾਠਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ– “ਲਿਙ੍ਗੈਰੁਰਃਕ੍ਸਤਕਤਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ|” ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– ਉਰਃਕ੍ਸਤੇਨ ਵ੍ਯਾਯਾਮਭਾਰਾਧ੍ਯਯਨਦ੍ਰੁਤਯਾਨਾਦਿਹੇਤੁਨਾ ਯਃ ਕਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸੋਪ੍ਯੇਭਿਰੇਵਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ, ਕ੍ਸਤਂ ਕ੍ਸਤਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਨਾ| ਕ੍ਸਤਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਯਥਾ– “ਤਸ੍ਯੋਰਸਿ ਕ੍ਸਤੇ ਰਕ੍ਤਂ ਪੂਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ|” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ “ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੋ ਨਰਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਮੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਕ੍ਸਤੇਧਿਕਾਨਿ, ਉਰਃਕ੍ਸਤਕਾਰਣਵ੍ਯਾਯਾਮਭਾਰਾਦਿਕਤਸ਼ੋਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵੋਰਃਕ੍ਸਤਕਾਰਣਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਧ੍ਵਨੋਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਵਾ ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ ਵ੍ਰਣਂ ਵਿਨਾ, ਉਰਃਕ੍ਸਤਨਿਮਿਤ੍ਤਭਾਰਾਧ੍ਯਯਨਾਦਿਨਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਃ ਕਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸੋਪ੍ਯੇਭਿਰੇਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਸਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ||੧੯||

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵੇਦਨਾਭਿਸ੍ਤਥੈਵਾਹਾਰਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾਤ੍ | ਵ੍ਰਣਿਤਸ੍ਯ ਭਵੇਚ੍ਛੋਸਃ ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ ||੨੦|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) |

ਕਾਰਣਤ੍ਰਯੇਣ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਨਾ ਵ੍ਰਣਵੇਦਨਾਃ, ਤਾਭਿਰ੍ਭਯਸ਼ੋਕਵਨ੍ਮਨਃਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਦੇਵ ਸ਼ੋਸਃ| ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕਸ੍ਤਮਪ੍, ਯਥਾ “ਯੁਧਿਸ੍ਠਿਰਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਃ ਕੁਰੂਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੇਸ੍ਠਨੈਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਮਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਯਾਪ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਸਾਧ੍ਯਤਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ “ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍| ਬਂਹਣੀਯੋ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪ੍ਰਬਲਸ਼ੋਸੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ, ਨਾਤਿਪ੍ਰਬਲੇ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ ਸਮਰ੍ਥਨੀਯਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ‘ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਯਾਪ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਮਸ੍ਤੁ ਸਃ” ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਬਂਹਣਵਿਧੇਰਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ||੨੦||

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

ਧਨੁਸਾਯਸ੍ਯਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਾਰਮੁਦ੍ਵਹਤੋ ਗੁਰੁਮ੍ | ਯੁਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਬਲਿਭਿਃ ਪਤਤੋ ਵਿਸਮੋਚ੍ਚਤਃ ||੨੧|| ਵਸਂ ਹਯਂ ਵਾ ਧਾਵਨ੍ਤਂ ਦਮ੍ਯਂ ਵਾਨ੍ਯਂ ਨਿਗਹ੍ਣਤਃ | ਸ਼ਿਲਾਕਾਸ੍ਠਾਸ਼੍ਮਨਿਰ੍ਘਾਤਾਨ੍ ਕ੍ਸਿਪਤੋ ਨਿਘ੍ਨਤਃ ਪਰਾਨ੍ ||੨੨|| ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਵਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਦੂਰਂ ਵਾ ਵ੍ਰਜਤੋ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ | ਮਹਾਨਦੀਰ੍ਵਾ ਤਰਤੋ ਹਯੈਰ੍ਵਾ ਸਹ ਧਾਵਤਃ ||੨੩|| ਸਹਸੋਤ੍ਪਤਤੋ ਦੂਰਂ ਤੂਰ੍ਣਂ ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਨਤ੍ਯਤਃ | ਤਥਾਨ੍ਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੈਰ੍ਭਸ਼ਮਭ੍ਯਾਹਤਸ੍ਯ ਵਾ ||੨੪|| ਵਿਕ੍ਸਤੇ ਵਕ੍ਸਸਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ | ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਚਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਿਨਃ ||੨੫|| ਉਰੋ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇਥ ਵਿਰੁਜ੍ਯਤੇ | ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵੇਪਤੇ ||੨੬|| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣੋ ਰੁਚਿਰਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ | ਜ੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਥਾ ਮਨੋਦੈਨ੍ਯਂ ਵਿਡ੍ਭੇਦਾਗ੍ਨਿਵਧਾਵਪਿ ||੨੭|| ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸੁਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਪੀਤੋ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੋ ਬਹੁਃ | ਕਾਸਮਾਨਸ੍ਯ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕਫਃ ਸਾਸਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੮|| ਸ ਕ੍ਸਤੀ ਕ੍ਸੀਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਃ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |

ਸ਼ੋਸਨਿਦਾਨੇਨੈਵ ਸਾਹਸਾਦਿਨਾ ਉਰਃਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਉਰਃਕ੍ਸਤੇਨਾਪਿ ਸ਼ੋਸਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਸ਼ੋਸਾਧਿਕਾਰੇ ਸਨਿਦਾਨਮੁਰਃਕ੍ਸਤਮਾਹ– ਧਨੁਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਆਯਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ‘ਨਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ‘ਆਯਮ੍ਯਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯਮਾਣਹਦਯਸ੍ਯ| ਦਮ੍ਯਂ ਦਮਨਾਰ੍ਹਂ ਵਸਾਦਿਕਮੇਵ ਬਲਵਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਂ ਵਾ ਗਜੋਸ੍ਟ੍ਰਾਦਿਕਂ, ਨਿਗਹ੍ਣਤਃ ਵਿਧਾਰਯਤਃ| ਸ਼ਿਲਾ ਦੀਰ੍ਘਸ਼ਿਲਾ, ਅਸ਼੍ਮਾ ਤਦਿਤਰਪ੍ਰਸ੍ਤਰਖਣ੍ਡਃ, ਨਿਰ੍ਘਾਤੋਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਿਂਵਾ ਨਿਰ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਿਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਵਿਸ਼ੇਸੋਤਿਬਲਸਮ੍ਪਾਦਿਤਃ| ਨਿਘ੍ਨਤਃ ਪਰਾਨ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ ਤਾਡਯਤਃ| ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਪਠਤਃ| ਮਹਾਨਦੀਸ੍ਤਰਤ ਇਤਿ ‘ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍| ਤਥਾਨ੍ਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੈਰ੍ਮਲ੍ਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਰਭ੍ਯਾਹਤਸ੍ਯ, ਕ੍ਰੂਰੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੂਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਸਾਂ ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਖਿਲਦੇਹਸ੍ਯਾਯਾਸਕਰਂ, ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਰਸ ਏਵੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਉਰਃਕ੍ਸਤਲਕ੍ਸਣਃ; ਅਥਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਯੁਃ, ‘ਦੋਸਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਉਰੋ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਭਜ੍ਯਤ ਇਵ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਦਾਰ੍ਯਤੇ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਵ; ‘ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਸਙ੍ਗਤਂ, ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਟੀਕਾਕਾਰੈਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਬਲਂ ਮਾਂਸੋਪਚਯਃ| ‘ਵਿਡ੍ਭੇਦੋਗ੍ਨਿਵਧਾਦਪਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਗ੍ਨਿਵਧਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵਿਨਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਵਧਾਦ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਃ; ਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਸ਼੍ਯਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਃ, ‘ਵਿਬਦ੍ਧ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਸ ਪੁਰੁਸਃ, ਕ੍ਸਤੀ ਉਰਃਕ੍ਸਤਵਾਨ੍, ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸਤਾਦੇਵ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਃ ਕ੍ਸਯਾਦਪੀਤ੍ਯਾਹ– ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧-੨੮||

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੨੯||

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਪ੍ਰਕਟਮ੍||੨੯||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

ਉਰੋਰੁਕ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਾਸੋ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਃ ਕ੍ਸਤੇ | ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਃ ||੩੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |

ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਯੋਰਸਾਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਰੋਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਕਾਸਃ; ਸ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤੋ ਦੁਸ੍ਟਸ਼੍ਯਾਵਾਦਿਕਫਸਂਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ; ਕਿਂਵਾ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕ ਉਦ੍ਭੂਤਃ| ਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਛੇਦਃ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਇਤਿ ਕ੍ਸਯੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਲੋਹਿਤਮੂਤ੍ਰਤਾ||੩੦||

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

ਅਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਤੋ ਨਵਃ | ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੩੧|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |

ਤਯੋਃ ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੦||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੦||