Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1
अथ राजयक्ष्मक्षतक्षीणनिदानम् |
वेगरोधात् क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् |
त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात् ||१||
राजयक्ष्मरूपेषु पित्ताद्रक्तस्य चागम इति वचनाद्रक्तपित्तानन्तरं यक्ष्मनिदानम्| चिकित्सोपयोगिविप्रकृष्टं कारणं चतुर्विधमाह– वेगरोधादित्यादि| वेगोऽत्र वातमूत्रपुरीषाणां, न तु न वेगान्धारणीयोक्तानां जृम्भादीनां सर्वेषाम्| यदुक्तं चरके– “ह्रीमत्त्वाद्वा घृणित्वाद्वा भयाद्वा वेगमागतम्| वातमूत्रपुरीषाणां निगृह्णाति यदा नरः||” (च. चि. अ. ८) इत्यादि| क्षयादिति क्षीयते अनेनेति क्षयः, तेनातिव्यवायानशनेर्ष्याविषादादयो धातुक्षयहेतवो गृह्यन्ते| साहसादिति साहसं बलवद्विग्रहादिरुरःक्षतहेतुत्वेन कारणम्| विषमाशनादि सुश्रुतोक्तद्वादशाशनप्रविचारव्यतिरेकेणोपयोगः, तस्य शीघ्रं स्रोतोरोधकत्वात्| उक्तं हि चरके– “विविधान्यन्नपानानि वैषम्येण समश्नताम्| जनयन्त्यामयान् घोरान् विषमा मारुतादयः|| रुद्ध्वा स्रोतांसि धातूनां वैषम्याद्विषमं गताः| दोषा रोगाय कल्पन्ते पुष्यन्ति नच धातवः||” (च. चि. अ. ८) इति| त्रिदोष इति मिलितत्रिदोषज एक एव, नतु कारणभेदादनेकः| यदाह सुश्रुतः– “एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको यतः| उद्रेकात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि||” (सु. उ. तं. अ. ४१) इति| ननु, वेगरोधादयो वातं प्रकोपयन्ति, तज्जनितो यक्ष्मा कथं त्रिदोषज इति चेत्? उच्यते– वातप्रकोपादेवाग्निदुष्ट्या कफपित्तयोरपि प्रकोप इत्याहुः| हेतुचतुष्टयादित्यनेनासङ्ख्येया अपि हेतव उक्तचतुष्टयेऽन्तर्भवन्तीति दर्शयति| शोषादिनानाशब्दवाच्यत्वेन चास्य सुश्रुतेऽन्वयमकार्षीत्| यथा– “संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते| क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते बुधैः|| राज्ञश्चन्द्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः| तस्मात्तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुर्मनीषिणः||” (सु. उ. तं. अ. ४१) इति| वाग्भटे तु– “यक्ष्मणां राजा राजयक्ष्मा” इत्युक्तम् | “राजदन्तादिषु परम्” इति उपसर्जनस्य यक्ष्मशब्दस्य परनिपातः||१||
Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2
कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवर्त्मसु |
अतिव्यवायिनो वाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तराः |
क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः ||२||
न केवलं धातुक्षयमात्रादेव यक्ष्मा भवति, अपि तु , रसादिवहस्रोतोनिरोधादिभिरपीति दर्शयितुं विशिष्टां सम्प्राप्तिमाह– कफेत्यादि| यदा त्वेवं न स्यात्, तदा धातुक्षय एव रोगो न तु यक्ष्मा| कफः प्रधानं येषामनिलादीनां दोषाणां ते तथा| ननु, दोषैरित्यनेन दोषत्रयमुच्यते, कफस्य विशेषणत्वेनोपात्तत्वात्, कथं तस्यैवान्यपदार्थवाच्यता? उच्यते– स्वावयवेन विग्रहः, समुदायः समासार्थः; यथा– बहुवृक्षं वनमिति; समाधानविस्तरस्तु सुश्रुते जेज्जटे द्रष्टव्यः| कफप्रधानता च वेगरोधादिकुपितवातविप्लुताग्निमान्द्यादिना बोद्धव्या| रसवर्त्मसु रसवहधमनीषु, अत्रादिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः| तेन रक्तादिवहस्रोतोरोधोऽपि बोध्यः| अथवा रसकारणतया रक्तादीनां रसदुष्ट्यैव रक्तादिदुष्टिरिति कार्तिकः| इदमत्र सूचितम्– यन्मार्गरोधात् हृदयस्थो रसस्तत्रैवावस्थितो विकृतो मुखेन निःसरति| यदाह चरकः– “रसः स्रोतःसु रुद्धेषु स्वस्थानस्थो विदह्यते| स ऊर्ध्वं कासवेगेन बहुरूपः प्रवर्तते||” (च. चि. अ. ८) इति| एतेनानुलोमक्षयो दर्शितः, कारणभूतरसधातुक्षये सति रक्तादीनां रसकार्याणां पोषकाभावेन क्षीयमाणत्वात्| प्रतिलोमक्षयं दर्शयितुमाह– अतिव्यवायिनो वेत्यादि| रेतसि क्षीणे सत्यनन्तराः समीपगा धातवः क्षीयन्ते, तद्यथा– शुक्रे क्षीणे मज्जा क्षीयते, मज्जनि क्षीणेऽस्थि, एवं पूर्वः पूर्वः धातुः| ननु, कार्यभूतस्य शुक्रस्य क्षयात् कथं कारणभूतानां धातूनां क्षय इति चेत्? उच्यते– शुक्रक्षयाद्वायुः प्रकुप्यति| यदुक्तम्– “वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च|” (च. चि. अ. २८) इति| स वायुः सान्निध्यान्मज्जानं शोषयति, एवं पूर्वपूर्वधातून्| दृष्टं च प्रत्यासत्त्याऽपि कार्यजननं; यथा– अग्निसन्तप्तायोगोलकसन्निधानादार्द्रभूभागस्यापि शोषः| तथाच रससञ्चारपक्षे सुश्रुतवचनम्– “पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परम्परम्| तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्||” (सु. सू. अ. १५) इति||२||
Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4
श्वासाङ्गमर्दकफसंस्रवतालुशोषवम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्राः |
शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठा गृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च |
तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्दितांश्च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
पूर्वरूपमाह– श्वासेत्यादि| संस्रवः ष्ठीवनम्| पीनसः प्रतिश्यायः| मांसपरो मांसभोजनेच्छुः| रिरंसुः स्त्रियं रन्तुमिच्छुः; एतच्च व्याधिमहिम्ना मनोदोषात्| तथा स्वप्नेषु काकादिवाहनं च पूर्वरूपमेव| शल्लकी ‘ शरारु’ इति ख्याता, नीलकण्ठो मयूरः| विजला निर्जलाः| दवो वनाग्निः| अर्दितान् अभिभूतान्| चकारात्तृणकेशनिपातादयो द्रष्टव्याः| यदुक्तं चरके– “पूर्वरूपं प्रतिश्यायो दौर्बल्यं दोषदर्शनम्| अदोषेष्वपि भावेषु काये बीभत्सदर्शनम्|| घृणित्वमश्नतश्चापि बलमांसपरिक्षयः| स्त्रीमद्यमांसप्रियता प्रियता चावगुण्ठने|| मक्षिकाघुणकेशानां तृणानां पतनानि च| प्रायोऽन्नपाने, केशानां नखानां चातिवर्धनम्|| पतत्त्रिभिः पतङ्गैश्च श्वापदैश्चाभिधर्षणम्|| ” (च. चि. अ. ८) इति| तत्र श्वापदा व्याघ्रादयः||३-४||
Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5
अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः |
ज्वरः सर्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः ||५||
(च. चि. अ. ८) |
त्रिरूपसम्पन्नमाह– अंसेत्यादि| अंसपार्श्वयोरभितापः पीडा, अंसो भुजस्योपरिभागः, अभितापत्वेनैकं रूपम्, एवं सन्तापेऽपि वाच्यम्| करपादयोरित्यत्र प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावं मन्यमानाः काश्मीराः– ‘तापः पादकरस्य च’ इति पठन्ति, ‘करपादिकः’ इति च पाठान्तरम्| एतत्त्रयं प्रायोभावित्वेन चरकेणोक्तं, तेनैकादशरूपेषु मध्येऽन्यदपि त्रयं बोध्यम्| तथाच भोजः– “कासो ज्वरो रक्तपित्तं त्रिरूपे राजयक्ष्मणि|” इति| अन्ये त्वाहुः– राजयक्ष्मणि यो ज्वरस्तस्यैतल्लक्षणमिति; जेज्जटस्तु त्रिरूपसम्पत्तिमेव व्याख्यातवान्||५||
Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6
( भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् |
स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपं राजयक्ष्मणि) |६|
इदानीं तस्यैव षड्रूपाणि दर्शयितुमाह– भक्तेत्यादि|६|
Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7
स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं सङ्कोचश्चांसपार्श्वयोः |
ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च |
कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
राजयक्ष्मणस्त्रैदोषिकस्यैकादशरूपाणि विभज्य व्याधिप्रभावाज्जायन्ते, नतु सन्निपातज्वरलिङ्गवत् सर्वदोषैः सर्वाणीत्याह– स्वरभेदोऽनिलादित्यादि| शूलमंसपार्श्वयोरेव, अंसपार्श्वयोः सङ्कोच एक एव गणनीयः| अभक्तच्छन्दो भक्तारुचिः| कण्ठस्योद्ध्वंसः कण्ठभेदः; ‘उत्कासिका’ इति कार्तिकः||६-७||
Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12
एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम् |
कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः ||८||
त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैः कासश्वासासृगामयैः |
जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविमलं यशः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
सर्वैरर्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये |
युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा ||१०||
महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् |
शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ||११||
शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् |
कृच्छ्रेण बहुमेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम् ||१२||
असाध्यलक्षणमाह– एकादशभिरित्यादि| एकादशभिरेभिरिति स्वरभेदादिभिः कण्ठोद्ध्वंसान्तैः| षड्भिरिति सुश्रुतेन षड्रूपाणि पठितानि “भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम्| स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपं राजयक्ष्मणि||” (सु. उ. तं. अ. ४१) इति| “कासातिसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः” इति तु कस्यचित्तन्त्रस्य षड्रूपाणि माधवकरेण लिखितानीति| एतानि चैकादश रूपाणि प्रायोभावित्वादुक्तानि, अन्यतमरूपपरिहारात्; रूपान्तरयोगेऽप्येकादशत्वं षट्त्वं च स्यादेव, तथाहि चरको निदाने एकादशरूपाणि पठित्वा चिकित्सितेऽपि वेगरोधादिकारणचतुष्टयजे प्रतिकारणं चतुर्धा एकादशरूपाणि पठितवान्| यथा– “कासोंऽसतापो वैस्वर्यं ज्वरः पार्श्वशिरोरुजा| छर्दनं रक्तकफयोः श्वासो वर्चोग्रहोऽरुचिः|| रूपाण्येकादशैतानि, यक्ष्मणि षडिमानि च| कासो ज्वरः पार्श्वशूलं स्वरवर्चोग्रहोऽरुचिः||” (च. चि. अ. ८) इति| एकादशवचनेनैवं बोधयति– सम्पूर्णे यक्ष्मण्येकादशैव रूपाणि भवन्तीति| जह्यादिति ‘ बलमांसक्षते सति’ इति शेषः| तथाच चरकः– “वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी ब्रध्नी चिरज्वरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसपरिक्षयात्| स्वल्पेष्वपि विकारेषु भिषगेतान् विवर्जयेत्||” (च. इ. अ. ९) इति| सर्वैरित्यादि| ननु, सर्वरूपाण्येकादश, एकादशानामर्धं सार्धपञ्च भवन्ति, तत्र कतमस्य रूपस्यार्धत्वं किम्भूतं वा भवति? उच्यते– एकस्य रुपस्यार्धत्वासम्भवे षट्पञ्चरूपयोरुत्कृष्टत्वात् षड्रूप एवार्धो ग्राह्याः| लिङ्गैर्युक्त इति सम्बन्धः| अतोऽन्यथेति बलमांसक्षयाभावे सति| महाशनं क्षीयमाणमित्येकमसाध्यलक्षणम्, अरिष्टरूपत्वात्; अतीसारपीडितमिति द्वितीयं, यक्ष्मिणो मलायत्तजीवितस्योक्तत्वात्; शूनमुष्कोदरमिति तृतीयं, मुष्कशोथस्य विरेकसाध्यत्वेन विरुद्धोपक्रमत्वात्| शुक्लेत्यादि| शुक्लाक्षत्वादयः एकैकशोऽसाध्यलक्षणानि||८-१२||
Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13
ज्वरानुबन्धरहितं बलवन्तं क्रियासहम् |
उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नरम् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
चिकित्स्यत्वमाह– ज्वरेत्यादि| उपक्रमेत् चिकित्सेत्| अकृशमित्यनेन वयःस्थोऽपि प्रत्याख्यायोपक्रम्यत इति सूच्यते| यदुक्तमन्यत्र– “परं दिनसहस्रं तु यदि जीवति मानवः| सुभिषग्भिरुपक्रान्तस्तरुणः शोषपीडितः||” इति||१३||
Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14
व्यवायशोकवार्धक्यव्यायामाध्वप्रशोषितान् |
व्रणोरःक्षतसञ्ज्ञौ च शोषिणौ लक्षणैः शृणु ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
व्यवायादिजनितधातुशोषणमात्रेण राजयक्ष्मत्वं निरस्यन्नाह– व्यवायेत्यादि| यदुक्तं सुश्रुते– “केषाञ्चिदेवं शोषो हि कारणैर्भेदमागतः| न तत्र दोषलिङ्गानां समस्तानां निपातनम्|| क्षया एव हि ते ज्ञेयाः प्रत्येकं धातुसङ्क्षयात्|” (सु. उ. तं. अ. ४१) इति| वृद्धस्य भावो वार्धक्यमिति स्वार्थे क्य(ष्य)ञ्” इति कार्तिकः||१४||
Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15
व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः |
पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
व्यवायशोषिणो लक्षणमाह– व्यवायेत्यादि| शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरिति सुश्रुतोक्तैः| तद्यथा– “शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदना, अशक्तिर्मैथुने, चिराद्वा प्रसेकः, प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम्|” (सु. सू. अ. १५) इति||१५||
Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16
प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः |१६|
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
शोकशोषिणो लक्षणमाह– प्रध्यानेत्यादिना| शोकशोष्यपि तादृश इति शुक्रस्य क्षयलक्षणव्यतिरिक्तेन शुक्रशोषलिङ्गेन युक्तः; यदुक्तं सुश्रुते– “विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरुपलक्षितः|” (सु. उ. तं. अ. ४१) इति|१६|–
Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17
जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः ||१६||
कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः |
ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारतिपीडितः ||१७||
सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षिः शुष्करूक्षमलच्छविः |
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
वार्धक्यशोषिणो लक्षणमाह– जरेत्यादि| कम्पनः कम्पयुक्तः| भिन्नस्य स्फुटितस्य कांस्यपात्रस्य हतस्य दण्डादिनेव स्वरो यस्य स तथा| ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनमिति श्लेष्महरणाय यत्ने कृतेऽपि न श्लेष्मनिःसरणम् | शुष्करूक्षमलच्छविरिति शुष्करूक्षे यथाक्रमं मलच्छवी यस्य स तथा||१६-१७||–
Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18
अध्वशोषी च स्रस्ताङ्गः सम्भृष्टपरुषच्छविः ||१८||
प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः |
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
अध्वशोषिणो लक्षणमाह– अध्वेत्यादि| सम्भृष्टस्येव भर्जितस्येव परुषा छविः वर्णो यस्य स तथा| प्रसुप्तः स्पर्शानभिज्ञः| क्लोम पिपासास्थानं हृदये, क्लोमस्थाने ताल्विति पाठान्तरम्||१८||–
Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19
व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः |
लिङ्गैरुरःक्षतकृतैः संयुक्तश्च क्षतं विना ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
व्यायामशोषिणो लक्षणमाह– व्यायामेत्यादि| एभिरिति स्रस्ताङ्गत्वादिभिरध्वशोषलक्षणैः, अध्वनो व्यायाममात्रसामान्यात्| भूयिष्ठम् अत्यर्थम्, अध्वशोषेऽल्पानि लक्षणानि, व्यायामजे तु महान्तीत्यर्थः| तथा ‘उरःक्षतकृतैर्लिङ्गैः संयुक्तः क्षतवर्जितैः’ इति सुगमः पाठः| गदाधरस्तु– “लिङ्गैरुरःक्षतकृतः संयुक्तश्च क्षतं विना|” इति पठति, व्याचष्टे च– उरःक्षतेन व्यायामभाराध्ययनद्रुतयानादिहेतुना यः कृतः शोषः सोऽप्येभिरेवाध्वशोषलिङ्गैर्भूयिष्ठं संयुक्तः, क्षतं क्षतकार्यं विना| क्षतकार्यं तु सुश्रुते यथा– “तस्योरसि क्षते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति|” इत्यारभ्य “भिन्नवर्णस्वरो नरः|” (सु. उ. तं. अ. ४१) इत्यन्तमेतान्येव लक्षणानि क्षतेऽधिकानि, उरःक्षतकारणव्यायामभारादिकृतशोषस्य लक्षणमेव भूयिष्ठं यत्तदेवोरःक्षतकारणमात्रत्वादध्वनोऽपीत्यर्थः| अथवा क्षतं विना व्रणं विना, उरःक्षतनिमित्तभाराध्ययनादिनाऽमात्रेण यः कृतः शोषः सोऽप्येभिरेवात्यर्थाध्वशोषलिङ्गैः समन्वित इति प्रकृतेन सम्बन्धः; सव्रणस्य तु वक्ष्यमाणमेव लक्षणमिति||१९||
Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20
रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् |
व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमो मतः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ४१) |
कारणत्रयेण व्रणशोषिणमाह– रक्तक्षयादित्यादि| वेदना व्रणवेदनाः, ताभिर्भयशोकवन्मनःक्षोभाद्वातप्रकोपादेव शोषः| स चासाध्यतम इति स्वार्थिकस्तमप्, यथा “युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणाम्|” इति| अत्रेष्ठनैवातिशायिकप्रत्ययेन प्रशस्ततमत्वस्य प्रतिपादितत्वात्; अथवा याप्यापेक्षयाऽसाध्यतमशब्देन प्रत्याख्येय उच्यते, याप्यस्याप्यसाध्यरूपत्वात्| ननु, एवं सति “कृशानां व्रणशोषिणाम्| बृंहणीयो विधिः कार्यः” (सु. चि. अ. १) इति सुश्रुतेनैवोक्तं चिकित्सितस्थाने विरुध्यते? उच्यते– प्रबलशोषे प्रत्याख्येयत्वं, नातिप्रबले तु चिकित्साविधानमिति समर्थनीयम्| चन्द्रिकाकारस्तु ‘स चासाध्यतमः स्मृतः’ इत्यस्य स्थाने “याप्यासाध्यतमस्तु सः” इति पठति, चिकित्सायां बृंहणविधेरभिधानादिति||२०||
Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28
धनुषाऽऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम् |
युध्यमानस्य बलिभिः पततो विषमोच्चतः ||२१||
वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्यं निगृह्णतः |
शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान् ||२२||
अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् |
महानदीर्वा तरतो हयैर्वा सह धावतः ||२३||
सहसोत्पततो दूरं तूर्णं वाऽपि प्रनृत्यतः |
तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य वा ||२४||
विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते |
स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः ||२५||
उरो विभज्यतेऽत्यर्थं भिद्यतेऽथ विरुज्यते |
प्रपीड्यते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते ||२६||
क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते |
ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदाग्निवधावपि ||२७||
दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः |
कासमानस्य चाभीक्ष्णं कफः सासृक् प्रवर्तते ||२८||
स क्षती क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात् |
(च. चि. अ. १६) |
शोषनिदानेनैव साहसादिना उरःक्षतस्य सम्भवात्, उरःक्षतेनापि शोषसम्भवात्, शोषाधिकारे सनिदानमुरःक्षतमाह– धनुषेत्यादि| आयस्यत इति आयासं कुर्वतो ‘नरस्य’ इति शेषः, ‘आयम्यतः’ इति पाठान्तरे विस्तीर्यमाणहृदयस्य| दम्यं दमनार्हं वृषादिकमेव बलवन्तमित्यर्थः| अन्यं वा गजोष्ट्रादिकं, निगृह्णतः विधारयतः| शिला दीर्घशिला, अश्मा तदितरप्रस्तरखण्डः, निर्घातोऽस्त्रविशेषः, किंवा निर्घातः शिलादीनां प्रेरणविशेषोऽतिबलसम्पादितः| निघ्नतः परान् शत्रून् ताडयतः| अधीयानस्य पठतः| महानदीस्तरत इति ‘बाहुभ्याम्’ इति शेषः| तूर्णं शीघ्रम्| तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्मल्लयुद्धादिभिरभ्याहतस्य, क्रूरैरित्यत्र शूरैरिति शत्रुभिरित्यन्ये| एषां कारणानां मध्ये किञ्चिन्निखिलदेहस्यायासकरं, किञ्चिदुरस एवेति बोद्धव्यम्| व्याधिरिति उरःक्षतलक्षणः; अथवा व्याधिर्वायुः, ‘दोषा अपि व्याधिशब्दं लभन्त’ इत्यागमादिति जेज्जटः| उरो विभज्यते भज्यत इव, भिद्यते विदार्यते विभज्यते द्विधा क्रियत इव; ‘विदह्यते’ इति पाठान्तरमसङ्गतं, कारणाभावात् टीकाकारैरव्याख्यातत्वाच्च| वीर्यं शक्तिः| बलं मांसोपचयः| ‘विड्भेदोऽग्निवधादपि’ इति पाठान्तरे अग्निवधाद्धेतोर्विड्भेदो भवतीत्यर्थः; अपिशब्दात् व्याधिमहिम्ना विनाऽप्यग्निवधाद्विड्भेदो भवतीत्याहुः| दुष्टो व्यापन्नः; तदेव विवृणोति– श्याव इत्यादि| विग्रथितो विशेषेण ग्रन्थिलः, ‘विबद्ध’ इति जेज्जटः| स पुरुषः, क्षती उरःक्षतवान्, क्षीयते धातुशोषमाप्नोति| न केवलं क्षतादेव क्षीयते, किं तर्हि स्त्रीसेवादिना शुक्रौजसोः क्षयादपीत्याह– तथेत्यादि||२१-२८||
Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29
अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम् ||२९||
पूर्वरूपमाह– अव्यक्तमित्यादि| तस्य क्षतस्य लक्षणमव्यक्तमप्रकटम्||२९||
Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30
उरोरुक् शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते |
क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः ||३०||
(च. चि. अ. १६) |
क्षतक्षीणयोरसाधारणलक्षणमाह– उरोरुगित्यादि| वैशेषिको विशिष्टः कासः; स च विशेष उक्तो दुष्टश्यावादिकफसंयुक्तत्वं; किंवा वैशेषिक उद्भूतः| क्षत इति छेदः| क्षीणे इति क्षये इत्यर्थः| सरक्तमूत्रत्वम् आलोहितमूत्रता||३०||
Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31
अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः |
परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत् ||३१||
(च. चि. अ. १६) |
तयोः साध्यलक्षणमाह– अल्पेत्यादि||३१||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने राजयक्ष्मक्षतक्षीणनिदानं समाप्तम् ||१०||
इति श्रीविजरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां राजयक्ष्मक्षतक्षीणनिदानं समाप्तम्||१०||