10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

atha rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam | vēgarōdhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt | tridōṣō jāyatē yakṣmā gadō hētucatuṣṭayāt ||1||

rājayakṣmarūpēṣu pittādraktasya cāgama iti vacanādraktapittānantaraṁ yakṣmanidānam| cikitsōpayōgiviprakr̥ṣṭaṁ kāraṇaṁ caturvidhamāha– vēgarōdhādityādi| vēgō'tra vātamūtrapurīṣāṇāṁ, na tu na vēgāndhāraṇīyōktānāṁ jr̥mbhādīnāṁ sarvēṣām| yaduktaṁ carakē– “hrīmattvādvā ghr̥ṇitvādvā bhayādvā vēgamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṁ nigr̥hṇāti yadā naraḥ||” (ca. ci. a. 8) ityādi| kṣayāditi kṣīyatē anēnēti kṣayaḥ, tēnātivyavāyānaśanērṣyāviṣādādayō dhātukṣayahētavō gr̥hyantē| sāhasāditi sāhasaṁ balavadvigrahādiruraḥkṣatahētutvēna kāraṇam| viṣamāśanādi suśrutōktadvādaśāśanapravicāravyatirēkēṇōpayōgaḥ, tasya śīghraṁ srōtōrōdhakatvāt| uktaṁ hi carakē– “vividhānyannapānāni vaiṣamyēṇa samaśnatām| janayantyāmayān ghōrān viṣamā mārutādayaḥ|| ruddhvā srōtāṁsi dhātūnāṁ vaiṣamyādviṣamaṁ gatāḥ| dōṣā rōgāya kalpantē puṣyanti naca dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| tridōṣa iti militatridōṣaja ēka ēva, natu kāraṇabhēdādanēkaḥ| yadāha suśrutaḥ– “ēka ēva mataḥ śōṣaḥ sannipātātmakō yataḥ| udrēkāttatra liṅgāni dōṣāṇāṁ nipatanti hi||” (su. u. taṁ. a. 41) iti| nanu, vēgarōdhādayō vātaṁ prakōpayanti, tajjanitō yakṣmā kathaṁ tridōṣaja iti cēt? ucyatē– vātaprakōpādēvāgniduṣṭyā kaphapittayōrapi prakōpa ityāhuḥ| hētucatuṣṭayādityanēnāsaṅkhyēyā api hētava uktacatuṣṭayē'ntarbhavantīti darśayati| śōṣādinānāśabdavācyatvēna cāsya suśrutē'nvayamakārṣīt| yathā– “saṁśōṣaṇādrasādīnāṁ śōṣa ityabhidhīyatē| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyatē budhaiḥ|| rājñaścandramasō yasmādabhūdēṣa kilāmayaḥ| tasmāttaṁ rājayakṣmēti kēcidāhurmanīṣiṇaḥ||” (su. u. taṁ. a. 41) iti| vāgbhaṭē tu– “yakṣmaṇāṁ rājā rājayakṣmā” ityuktam | “rājadantādiṣu param” iti upasarjanasya yakṣmaśabdasya paranipātaḥ||1||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

kaphapradhānairdōṣaistu ruddhēṣu rasavartmasu | ativyavāyinō vā'pi kṣīṇē rētasyanantarāḥ | kṣīyantē dhātavaḥ sarvē tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||2||

na kēvalaṁ dhātukṣayamātrādēva yakṣmā bhavati, api tu , rasādivahasrōtōnirōdhādibhirapīti darśayituṁ viśiṣṭāṁ samprāptimāha– kaphētyādi| yadā tvēvaṁ na syāt, tadā dhātukṣaya ēva rōgō na tu yakṣmā| kaphaḥ pradhānaṁ yēṣāmanilādīnāṁ dōṣāṇāṁ tē tathā| nanu, dōṣairityanēna dōṣatrayamucyatē, kaphasya viśēṣaṇatvēnōpāttatvāt, kathaṁ tasyaivānyapadārthavācyatā? ucyatē– svāvayavēna vigrahaḥ, samudāyaḥ samāsārthaḥ; yathā– bahuvr̥kṣaṁ vanamiti; samādhānavistarastu suśrutē jējjaṭē draṣṭavyaḥ| kaphapradhānatā ca vēgarōdhādikupitavātaviplutāgnimāndyādinā bōddhavyā| rasavartmasu rasavahadhamanīṣu, atrādiśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| tēna raktādivahasrōtōrōdhō'pi bōdhyaḥ| athavā rasakāraṇatayā raktādīnāṁ rasaduṣṭyaiva raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra sūcitam– yanmārgarōdhāt hr̥dayasthō rasastatraivāvasthitō vikr̥tō mukhēna niḥsarati| yadāha carakaḥ– “rasaḥ srōtaḥsu ruddhēṣu svasthānasthō vidahyatē| sa ūrdhvaṁ kāsavēgēna bahurūpaḥ pravartatē||” (ca. ci. a. 8) iti| ētēnānulōmakṣayō darśitaḥ, kāraṇabhūtarasadhātukṣayē sati raktādīnāṁ rasakāryāṇāṁ pōṣakābhāvēna kṣīyamāṇatvāt| pratilōmakṣayaṁ darśayitumāha– ativyavāyinō vētyādi| rētasi kṣīṇē satyanantarāḥ samīpagā dhātavaḥ kṣīyantē, tadyathā– śukrē kṣīṇē majjā kṣīyatē, majjani kṣīṇē'sthi, ēvaṁ pūrvaḥ pūrvaḥ dhātuḥ| nanu, kāryabhūtasya śukrasya kṣayāt kathaṁ kāraṇabhūtānāṁ dhātūnāṁ kṣaya iti cēt? ucyatē– śukrakṣayādvāyuḥ prakupyati| yaduktam– “vāyōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyāvaraṇēna ca|” (ca. ci. a. 28) iti| sa vāyuḥ sānnidhyānmajjānaṁ śōṣayati, ēvaṁ pūrvapūrvadhātūn| dr̥ṣṭaṁ ca pratyāsattyā'pi kāryajananaṁ; yathā– agnisantaptāyōgōlakasannidhānādārdrabhūbhāgasyāpi śōṣaḥ| tathāca rasasañcārapakṣē suśrutavacanam– “pūrvaḥ pūrvō'tivr̥ddhatvādvardhayēddhi paramparam| tasmādatipravr̥ddhānāṁ dhātūnāṁ hrāsanaṁ hitam||” (su. sū. a. 15) iti||2||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

śvāsāṅgamardakaphasaṁsravatāluśōṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ | śōṣē bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklēkṣaṇō bhavati māṁsaparō riraṁsuḥ ||3|| (su. u. taṁ. a. 41) | svapnēṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gr̥dhrāstathaiva kapayaḥ kr̥kalāsakāśca | taṁ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyēcchuṣkāṁstarūn pavanadhūmadavārditāṁśca ||4|| (su. u. taṁ. a. 41) |

pūrvarūpamāha– śvāsētyādi| saṁsravaḥ ṣṭhīvanam| pīnasaḥ pratiśyāyaḥ| māṁsaparō māṁsabhōjanēcchuḥ| riraṁsuḥ striyaṁ rantumicchuḥ; ētacca vyādhimahimnā manōdōṣāt| tathā svapnēṣu kākādivāhanaṁ ca pūrvarūpamēva| śallakī ‘ śarāru’ iti khyātā, nīlakaṇṭhō mayūraḥ| vijalā nirjalāḥ| davō vanāgniḥ| arditān abhibhūtān| cakārāttr̥ṇakēśanipātādayō draṣṭavyāḥ| yaduktaṁ carakē– “pūrvarūpaṁ pratiśyāyō daurbalyaṁ dōṣadarśanam| adōṣēṣvapi bhāvēṣu kāyē bībhatsadarśanam|| ghr̥ṇitvamaśnataścāpi balamāṁsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṁsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhanē|| makṣikāghuṇakēśānāṁ tr̥ṇānāṁ patanāni ca| prāyō'nnapānē, kēśānāṁ nakhānāṁ cātivardhanam|| patattribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam|| ” (ca. ci. a. 8) iti| tatra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

aṁsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayōḥ | jvaraḥ sarvāṅgagaścēti lakṣaṇaṁ rājayakṣmaṇaḥ ||5|| (ca. ci. a. 8) |

trirūpasampannamāha– aṁsētyādi| aṁsapārśvayōrabhitāpaḥ pīḍā, aṁsō bhujasyōparibhāgaḥ, abhitāpatvēnaikaṁ rūpam, ēvaṁ santāpē'pi vācyam| karapādayōrityatra prāṇyaṅgatvādēkavadbhāvaṁ manyamānāḥ kāśmīrāḥ– ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti paṭhanti, ‘karapādikaḥ’ iti ca pāṭhāntaram| ētattrayaṁ prāyōbhāvitvēna carakēṇōktaṁ, tēnaikādaśarūpēṣu madhyē'nyadapi trayaṁ bōdhyam| tathāca bhōjaḥ– “kāsō jvarō raktapittaṁ trirūpē rājayakṣmaṇi|” iti| anyē tvāhuḥ– rājayakṣmaṇi yō jvarastasyaitallakṣaṇamiti; jējjaṭastu trirūpasampattimēva vyākhyātavān||5||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( bhaktadvēṣō jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śōṇitadarśanam | svarabhēdaśca jāyēta ṣaḍrūpaṁ rājayakṣmaṇi) |6|

idānīṁ tasyaiva ṣaḍrūpāṇi darśayitumāha– bhaktētyādi|6|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

svarabhēdō'nilācchūlaṁ saṅkōcaścāṁsapārśvayōḥ | jvarō dāhō'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||6|| (su. u. taṁ. a. 41) | śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda ēva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya cōddhvaṁsō vijñēyaḥ kaphakōpataḥ ||7|| (su. u. taṁ. a. 41) |

rājayakṣmaṇastraidōṣikasyaikādaśarūpāṇi vibhajya vyādhiprabhāvājjāyantē, natu sannipātajvaraliṅgavat sarvadōṣaiḥ sarvāṇītyāha– svarabhēdō'nilādityādi| śūlamaṁsapārśvayōrēva, aṁsapārśvayōḥ saṅkōca ēka ēva gaṇanīyaḥ| abhaktacchandō bhaktāruciḥ| kaṇṭhasyōddhvaṁsaḥ kaṇṭhabhēdaḥ; ‘utkāsikā’ iti kārtikaḥ||6-7||

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ēkādaśabhirēbhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | kāsātīsārapārśvārtisvarabhēdārucijvaraiḥ ||8|| tribhirvā pīḍitaṁ liṅgaiḥ kāsaśvāsāsr̥gāmayaiḥ | jahyācchōṣārditaṁ jantumicchan suvimalaṁ yaśaḥ ||9|| (su. u. taṁ. a. 41) | sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṁsabalakṣayē | yuktō varjyaścikitsyastu sarvarūpō'pyatō'nyathā ||10|| mahāśanaṁ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkōdaraṁ caiva yakṣmiṇaṁ parivarjayēt ||11|| śuklākṣamannadvēṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kr̥cchrēṇa bahumēhantaṁ yakṣmā hantīha mānavam ||12||

asādhyalakṣaṇamāha– ēkādaśabhirityādi| ēkādaśabhirēbhiriti svarabhēdādibhiḥ kaṇṭhōddhvaṁsāntaiḥ| ṣaḍbhiriti suśrutēna ṣaḍrūpāṇi paṭhitāni “bhaktadvēṣō jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śōṇitadarśanam| svarabhēdaśca jāyēta ṣaḍrūpaṁ rājayakṣmaṇi||” (su. u. taṁ. a. 41) iti| “kāsātisārapārśvārtisvarabhēdārucijvaraiḥ” iti tu kasyacittantrasya ṣaḍrūpāṇi mādhavakarēṇa likhitānīti| ētāni caikādaśa rūpāṇi prāyōbhāvitvāduktāni, anyatamarūpaparihārāt; rūpāntarayōgē'pyēkādaśatvaṁ ṣaṭtvaṁ ca syādēva, tathāhi carakō nidānē ēkādaśarūpāṇi paṭhitvā cikitsitē'pi vēgarōdhādikāraṇacatuṣṭayajē pratikāraṇaṁ caturdhā ēkādaśarūpāṇi paṭhitavān| yathā– “kāsōṁ'satāpō vaisvaryaṁ jvaraḥ pārśvaśirōrujā| chardanaṁ raktakaphayōḥ śvāsō varcōgrahō'ruciḥ|| rūpāṇyēkādaśaitāni, yakṣmaṇi ṣaḍimāni ca| kāsō jvaraḥ pārśvaśūlaṁ svaravarcōgrahō'ruciḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| ēkādaśavacanēnaivaṁ bōdhayati– sampūrṇē yakṣmaṇyēkādaśaiva rūpāṇi bhavantīti| jahyāditi ‘ balamāṁsakṣatē sati’ iti śēṣaḥ| tathāca carakaḥ– “vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī bradhnī cirajvarī| gulmī ca madhumēhī ca rājayakṣmī ca yō naraḥ|| acikitsyā bhavantyētē balamāṁsaparikṣayāt| svalpēṣvapi vikārēṣu bhiṣagētān vivarjayēt||” (ca. i. a. 9) iti| sarvairityādi| nanu, sarvarūpāṇyēkādaśa, ēkādaśānāmardhaṁ sārdhapañca bhavanti, tatra katamasya rūpasyārdhatvaṁ kimbhūtaṁ vā bhavati? ucyatē– ēkasya rupasyārdhatvāsambhavē ṣaṭpañcarūpayōrutkr̥ṣṭatvāt ṣaḍrūpa ēvārdhō grāhyāḥ| liṅgairyukta iti sambandhaḥ| atō'nyathēti balamāṁsakṣayābhāvē sati| mahāśanaṁ kṣīyamāṇamityēkamasādhyalakṣaṇam, ariṣṭarūpatvāt; atīsārapīḍitamiti dvitīyaṁ, yakṣmiṇō malāyattajīvitasyōktatvāt; śūnamuṣkōdaramiti tr̥tīyaṁ, muṣkaśōthasya virēkasādhyatvēna viruddhōpakramatvāt| śuklētyādi| śuklākṣatvādayaḥ ēkaikaśō'sādhyalakṣaṇāni||8-12||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

jvarānubandharahitaṁ balavantaṁ kriyāsaham | upakramēdātmavantaṁ dīptāgnimakr̥śaṁ naram ||13|| (su. u. taṁ. a. 41) |

cikitsyatvamāha– jvarētyādi| upakramēt cikitsēt| akr̥śamityanēna vayaḥsthō'pi pratyākhyāyōpakramyata iti sūcyatē| yaduktamanyatra– “paraṁ dinasahasraṁ tu yadi jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śōṣapīḍitaḥ||” iti||13||

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

vyavāyaśōkavārdhakyavyāyāmādhvapraśōṣitān | vraṇōraḥkṣatasañjñau ca śōṣiṇau lakṣaṇaiḥ śr̥ṇu ||14|| (su. u. taṁ. a. 41) |

vyavāyādijanitadhātuśōṣaṇamātrēṇa rājayakṣmatvaṁ nirasyannāha– vyavāyētyādi| yaduktaṁ suśrutē– “kēṣāñcidēvaṁ śōṣō hi kāraṇairbhēdamāgataḥ| na tatra dōṣaliṅgānāṁ samastānāṁ nipātanam|| kṣayā ēva hi tē jñēyāḥ pratyēkaṁ dhātusaṅkṣayāt|” (su. u. taṁ. a. 41) iti| vr̥ddhasya bhāvō vārdhakyamiti svārthē kya(ṣya)ñ” iti kārtikaḥ||14||

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

vyavāyaśōṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudēhō yathāpūrvaṁ kṣīyantē cāsya dhātavaḥ ||15|| (su. u. taṁ. a. 41) |

vyavāyaśōṣiṇō lakṣaṇamāha– vyavāyētyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti suśrutōktaiḥ| tadyathā– “śukrakṣayē mēḍhravr̥ṣaṇavēdanā, aśaktirmaithunē, cirādvā prasēkaḥ, prasēkē cālparaktaśukradarśanam|” (su. sū. a. 15) iti||15||

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śōkaśōṣyapi tādr̥śaḥ |16| (su. u. taṁ. a. 41) |

śōkaśōṣiṇō lakṣaṇamāha– pradhyānētyādinā| śōkaśōṣyapi tādr̥śa iti śukrasya kṣayalakṣaṇavyatiriktēna śukraśōṣaliṅgēna yuktaḥ; yaduktaṁ suśrutē– “vinā śukrakṣayakr̥tairvikārairupalakṣitaḥ|” (su. u. taṁ. a. 41) iti|16|–

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

jarāśōṣī kr̥śō mandavīryabuddhibalēndriyaḥ ||16|| kampanō'rucimān bhinnakāṁsyapātrahatasvaraḥ | ṣṭhīvati ślēṣmaṇā hīnaṁ gauravāratipīḍitaḥ ||17|| samprasrutāsyanāsākṣiḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ | (su. u. taṁ. a. 41) |

vārdhakyaśōṣiṇō lakṣaṇamāha– jarētyādi| kampanaḥ kampayuktaḥ| bhinnasya sphuṭitasya kāṁsyapātrasya hatasya daṇḍādinēva svarō yasya sa tathā| ṣṭhīvati ślēṣmaṇā hīnamiti ślēṣmaharaṇāya yatnē kr̥tē'pi na ślēṣmaniḥsaraṇam | śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣē yathākramaṁ malacchavī yasya sa tathā||16-17||–

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

adhvaśōṣī ca srastāṅgaḥ sambhr̥ṣṭaparuṣacchaviḥ ||18|| prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklōmagalānanaḥ | (su. u. taṁ. a. 41) |

adhvaśōṣiṇō lakṣaṇamāha– adhvētyādi| sambhr̥ṣṭasyēva bharjitasyēva paruṣā chaviḥ varṇō yasya sa tathā| prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ| klōma pipāsāsthānaṁ hr̥dayē, klōmasthānē tālviti pāṭhāntaram||18||–

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

vyāyāmaśōṣī bhūyiṣṭhamēbhirēva samanvitaḥ | liṅgairuraḥkṣatakr̥taiḥ saṁyuktaśca kṣataṁ vinā ||19|| (su. u. taṁ. a. 41) |

vyāyāmaśōṣiṇō lakṣaṇamāha– vyāyāmētyādi| ēbhiriti srastāṅgatvādibhiradhvaśōṣalakṣaṇaiḥ, adhvanō vyāyāmamātrasāmānyāt| bhūyiṣṭham atyartham, adhvaśōṣē'lpāni lakṣaṇāni, vyāyāmajē tu mahāntītyarthaḥ| tathā ‘uraḥkṣatakr̥tairliṅgaiḥ saṁyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ| gadādharastu– “liṅgairuraḥkṣatakr̥taḥ saṁyuktaśca kṣataṁ vinā|” iti paṭhati, vyācaṣṭē ca– uraḥkṣatēna vyāyāmabhārādhyayanadrutayānādihētunā yaḥ kr̥taḥ śōṣaḥ sō'pyēbhirēvādhvaśōṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṁ saṁyuktaḥ, kṣataṁ kṣatakāryaṁ vinā| kṣatakāryaṁ tu suśrutē yathā– “tasyōrasi kṣatē raktaṁ pūyaḥ ślēṣmā ca gacchati|” ityārabhya “bhinnavarṇasvarō naraḥ|” (su. u. taṁ. a. 41) ityantamētānyēva lakṣaṇāni kṣatē'dhikāni, uraḥkṣatakāraṇavyāyāmabhārādikr̥taśōṣasya lakṣaṇamēva bhūyiṣṭhaṁ yattadēvōraḥkṣatakāraṇamātratvādadhvanō'pītyarthaḥ| athavā kṣataṁ vinā vraṇaṁ vinā, uraḥkṣatanimittabhārādhyayanādinā'mātrēṇa yaḥ kr̥taḥ śōṣaḥ sō'pyēbhirēvātyarthādhvaśōṣaliṅgaiḥ samanvita iti prakr̥tēna sambandhaḥ; savraṇasya tu vakṣyamāṇamēva lakṣaṇamiti||19||

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

raktakṣayādvēdanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya bhavēcchōṣaḥ sa cāsādhyatamō mataḥ ||20|| (su. u. taṁ. a. 41) |

kāraṇatrayēṇa vraṇaśōṣiṇamāha– raktakṣayādityādi| vēdanā vraṇavēdanāḥ, tābhirbhayaśōkavanmanaḥkṣōbhādvātaprakōpādēva śōṣaḥ| sa cāsādhyatama iti svārthikastamap, yathā “yudhiṣṭhiraḥ śrēṣṭhatamaḥ kurūṇām|” iti| atrēṣṭhanaivātiśāyikapratyayēna praśastatamatvasya pratipāditatvāt; athavā yāpyāpēkṣayā'sādhyatamaśabdēna pratyākhyēya ucyatē, yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt| nanu, ēvaṁ sati “kr̥śānāṁ vraṇaśōṣiṇām| br̥ṁhaṇīyō vidhiḥ kāryaḥ” (su. ci. a. 1) iti suśrutēnaivōktaṁ cikitsitasthānē virudhyatē? ucyatē– prabalaśōṣē pratyākhyēyatvaṁ, nātiprabalē tu cikitsāvidhānamiti samarthanīyam| candrikākārastu ‘sa cāsādhyatamaḥ smr̥taḥ’ ityasya sthānē “yāpyāsādhyatamastu saḥ” iti paṭhati, cikitsāyāṁ br̥ṁhaṇavidhērabhidhānāditi||20||

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

dhanuṣā''yasyatō'tyarthaṁ bhāramudvahatō gurum | yudhyamānasya balibhiḥ patatō viṣamōccataḥ ||21|| vr̥ṣaṁ hayaṁ vā dhāvantaṁ damyaṁ vā'nyaṁ nigr̥hṇataḥ | śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipatō nighnataḥ parān ||22|| adhīyānasya vā'tyuccairdūraṁ vā vrajatō drutam | mahānadīrvā taratō hayairvā saha dhāvataḥ ||23|| sahasōtpatatō dūraṁ tūrṇaṁ vā'pi pranr̥tyataḥ | tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhr̥śamabhyāhatasya vā ||24|| vikṣatē vakṣasi vyādhirbalavān samudīryatē | strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ ||25|| urō vibhajyatē'tyarthaṁ bhidyatē'tha virujyatē | prapīḍyatē tataḥ pārśvē śuṣyatyaṅgaṁ pravēpatē ||26|| kramādvīryaṁ balaṁ varṇō ruciragniśca hīyatē | jvarō vyathā manōdainyaṁ viḍbhēdāgnivadhāvapi ||27|| duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pītō vigrathitō bahuḥ | kāsamānasya cābhīkṣṇaṁ kaphaḥ sāsr̥k pravartatē ||28|| sa kṣatī kṣīyatē'tyarthaṁ tathā śukraujasōḥ kṣayāt | (ca. ci. a. 16) |

śōṣanidānēnaiva sāhasādinā uraḥkṣatasya sambhavāt, uraḥkṣatēnāpi śōṣasambhavāt, śōṣādhikārē sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣētyādi| āyasyata iti āyāsaṁ kurvatō ‘narasya’ iti śēṣaḥ, ‘āyamyataḥ’ iti pāṭhāntarē vistīryamāṇahr̥dayasya| damyaṁ damanārhaṁ vr̥ṣādikamēva balavantamityarthaḥ| anyaṁ vā gajōṣṭrādikaṁ, nigr̥hṇataḥ vidhārayataḥ| śilā dīrghaśilā, aśmā taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghātō'straviśēṣaḥ, kiṁvā nirghātaḥ śilādīnāṁ prēraṇaviśēṣō'tibalasampāditaḥ| nighnataḥ parān śatrūn tāḍayataḥ| adhīyānasya paṭhataḥ| mahānadīstarata iti ‘bāhubhyām’ iti śēṣaḥ| tūrṇaṁ śīghram| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairmallayuddhādibhirabhyāhatasya, krūrairityatra śūrairiti śatrubhirityanyē| ēṣāṁ kāraṇānāṁ madhyē kiñcinnikhiladēhasyāyāsakaraṁ, kiñcidurasa ēvēti bōddhavyam| vyādhiriti uraḥkṣatalakṣaṇaḥ; athavā vyādhirvāyuḥ, ‘dōṣā api vyādhiśabdaṁ labhanta’ ityāgamāditi jējjaṭaḥ| urō vibhajyatē bhajyata iva, bhidyatē vidāryatē vibhajyatē dvidhā kriyata iva; ‘vidahyatē’ iti pāṭhāntaramasaṅgataṁ, kāraṇābhāvāt ṭīkākārairavyākhyātatvācca| vīryaṁ śaktiḥ| balaṁ māṁsōpacayaḥ| ‘viḍbhēdō'gnivadhādapi’ iti pāṭhāntarē agnivadhāddhētōrviḍbhēdō bhavatītyarthaḥ; apiśabdāt vyādhimahimnā vinā'pyagnivadhādviḍbhēdō bhavatītyāhuḥ| duṣṭō vyāpannaḥ; tadēva vivr̥ṇōti– śyāva ityādi| vigrathitō viśēṣēṇa granthilaḥ, ‘vibaddha’ iti jējjaṭaḥ| sa puruṣaḥ, kṣatī uraḥkṣatavān, kṣīyatē dhātuśōṣamāpnōti| na kēvalaṁ kṣatādēva kṣīyatē, kiṁ tarhi strīsēvādinā śukraujasōḥ kṣayādapītyāha– tathētyādi||21-28||

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

avyaktaṁ lakṣaṇaṁ tasya pūrvarūpamiti smr̥tam ||29||

pūrvarūpamāha– avyaktamityādi| tasya kṣatasya lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

urōruk śōṇitacchardiḥ kāsō vaiśēṣikaḥ kṣatē | kṣīṇē saraktamūtratvaṁ pārśvapr̥ṣṭhakaṭīgrahaḥ ||30|| (ca. ci. a. 16) |

kṣatakṣīṇayōrasādhāraṇalakṣaṇamāha– urōrugityādi| vaiśēṣikō viśiṣṭaḥ kāsaḥ; sa ca viśēṣa uktō duṣṭaśyāvādikaphasaṁyuktatvaṁ; kiṁvā vaiśēṣika udbhūtaḥ| kṣata iti chēdaḥ| kṣīṇē iti kṣayē ityarthaḥ| saraktamūtratvam ālōhitamūtratā||30||

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

alpaliṅgasya dīptāgnēḥ sādhyō balavatō navaḥ | parisaṁvatsarō yāpyaḥ sarvaliṅgaṁ tu varjayēt ||31|| (ca. ci. a. 16) |

tayōḥ sādhyalakṣaṇamāha– alpētyādi||31||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṁ samāptam ||10||

iti śrīvijarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṁ samāptam||10||