૯. રક્તપિત્તનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાણ્ડુરોગવદ્રક્તપિત્તસ્યાપિ પિત્તજન્યત્વાત્તદનન્તરં રક્તપિત્તનિદાનમાહ– ઘર્મેત્યાદિ| ઘર્મ આતપઃ| તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણવીર્યં મરિચાદિ, ઉષ્ણોઽગ્નિતાપઃ, ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ, ઘણ્ટાપાટલ્યાદિકૃતશ્ચ; વિદગ્ધં કુપિતમ્| સ્વગુણૈરિતિ ‘પિત્તં તીક્ષ્ણં દ્રવં પૂતિ’ ઇત્યાદિભિઃ, વિદહતિ કોપયતિ સ્વગુણૈરેવ, “વિદાહશ્ચાસ્ય રક્તસ્ય પિત્તવત્” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇત્યુક્તેઃ| તતઃ પ્રવર્તતે નિઃસરતિ, પિત્તં રક્તં ચ ધાતુરૂપં; નતુ કેવલં રક્તં, રક્તપિત્તમિતિ વ્યપદેશાનુપપત્તેઃ| અથ પિત્તેન દુષ્ટં રક્તં રક્તપિત્તમિત્યુચ્યતે, તદા પિત્તરક્તમિતિ વ્યપદેશઃ પ્રસજ્યેત, એતેન રક્તં ચ પિત્તં ચેતિ દ્વન્દ્વસમાસાન્નિરુક્તિરુક્તા સુશ્રુતેન| નનુ, ચરકે ‘રાગપરિપ્રાપ્તં પિત્તં રક્તપિત્તમ્’ ઇત્યુક્તં, તેન રક્તં ચ તત્ પિત્તં ચેતિ કર્મધારયસમાસેન નિરુક્તિરુક્તા| અત્ર ચ કારણત્રયમુક્તમ્| યદાહ– “સંયોગાદ્દૂષણાત્તત્તુ સામાન્યાદ્ગન્ધવર્ણયોઃ| રક્તસ્ય પિત્તમાખ્યાતં રક્તપિત્તં મનીષિભિઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૪) ઇતિ, તત્કથં ન વિરોધઃ? નૈવમ્, અત્રાપિ રક્તપ્રવૃત્તેઃ, દુષ્ટં હિ રક્તં પિત્તે રાગમાદધત્તત્સંસર્ગિ રક્તં સ્વયમપિ પ્રવર્તતે ઇતિ પૂર્વ એવાર્થઃ| તેન રક્તં ચ પિત્તં ચેતિ રક્તપિત્તં, રક્ત ચ તત્ પિત્તં ચેત્યુભયથાઽપિ નિરુક્તાવદોષઃ||૧-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ પાણ્ડુરોગવદ્રક્તપિત્તસ્યાપિ પિત્તજન્યત્વાત્તદનન્તરં રક્તપિત્તનિદાનમાહ– ઘર્મેત્યાદિ| એતૈઃ સ્વકારણગુણૈર્વિદગ્ધં દુષ્ટ પિત્તં શોણિતં વિદહતિ કોપયતિ| ઘર્મ આતપઃ, અધ્વા પન્થાઃ, વ્યવાયો મૈથુનમ્, તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણવીર્યં મરિચાદિ, ઉષ્ણોઽગ્નિતાપઃ અથવોષ્ણગુણદ્રવ્યં, ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ અપામાર્ગાદિકૃતશ્ચ| તતો રક્તં પ્રવર્તતે ઊર્ધ્વમધો વા દ્વિધા વા એકકાલમૂર્ધ્વાધો વા, તસ્ય રક્તપિત્તમુચ્યતે| રક્તં ચ પિત્તં ચેતિ દ્વન્દ્વસમાસાન્નિરુક્તિઃ સુશ્રુતેનોક્તા| ચરકે તુ, રાગપરિપ્રાપ્તં પિત્તં રક્તપિત્તમુચ્યતે| તત્ર રક્તં ચ તત્પિત્તં ચેતિ કર્મધારયસમાસઃ| યદુક્તં ચરકેણ કારણત્રયમ્– “સંયોગાદ્દૂષણાત્ તં તુ સામાન્યાદ્ગન્ધવર્ણયોઃ| રક્તસ્ય પિત્તમાખ્યાતં રક્તપિત્તં મનીષિભિઃ” ઇત્યુભયત્રાપિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ| કેષુ માર્ગેષુ પ્રવર્તતે તાનાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| કુપિતં તત્પિત્તં નાસાદિભિરૂર્ધ્વં, મેઢ્રાદિભિરધઃ, અતિકુપિતં માર્ગદ્વયૈરૂર્ધ્વાધોભિઃ સમસ્તરોમચ્છિદ્રૈશ્ચ||૧-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– સદનમિત્યાદિ| કણ્ઠધૂમાયનં કણ્ઠાદ્ધૂમનિર્ગમ ઇવ પ્રતીતિઃ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– સદનમિત્યાદિ| સદનમઙ્ગાનાં, શીતકામિત્વં શીતેઽભિલાષઃ, કણ્ઠધૂમાયનમિતિ કણ્ઠાદ્ધૂમનિર્ગમ ઇવ વેદનેત્યર્થઃ| લોહગન્ધિઃ ધ્માયમાનલોહસ્યેવ શ્વાસે ગન્ધઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– સાન્દ્રમિત્યાદિ| સાન્દ્રં ઘનં, સપાણ્ડુ સસ્નેહમિતિ ઈષત્પાણ્ડુસ્નેહમ્|૫|

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– સાન્દ્રમિત્યાદિ| સાન્દ્રં ઘનં, સપાણ્ડુ સસ્નેહમિતિ| ઈષત્પાણ્ડુ ઇષત્સ્નેહમ્|૫|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકમાહ– શ્યાવેત્યાદિ| તનુ અઘનમ્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકમાહ– શ્યાવેત્યાદિ| તનુ અઘનમ્||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– રક્તેત્યાદિ| કષાયાભં વટાદિક્વાથવર્ણમ્| મેચકાગારધૂમાભમિતિ મેચકાગારધૂમયોરિવાભા યસ્ય તત્તથા; મેચકાભમ્, આગારધૂમાભં ચ; મસૃણીકૃતકૃષ્ણમણિવર્ણસ્યેવવર્ણો મેચક ઇતિ જેજ્જટાદયઃ પ્રાહુઃ, ચિક્કણકૃષ્ણ ઇત્યર્થઃ| અઞ્જનાભં સૌવીરાઞ્જનવર્ણાભમ્| નનુ, સર્વમેવ રક્તપિત્તં દુષ્ટેન પિત્તેનારભ્યતે તત્ કથં પૈત્તિકં રક્તપિત્તમિતિ? ઉચ્યતે– સત્યં, કિન્તુ યદા સ્વસ્થાનસ્થં પિત્તં રક્તપિત્તારમ્ભકં સ્થાનાન્તરાવસ્થિતેન પિત્તેન સઙ્ગૃહ્યતે, કિંવા દોષાન્તરાસંશ્લિષ્ટં કેવલં પિત્તમારમ્ભકં, તદા પૈત્તિકમિતિ વ્યપદેશ ઇતિ| નનુ, કેવલં પૈત્તિકં ન સમ્ભવત્યેવ, યદ્વક્ષ્યતિ– “ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમધોગં પવનાનુગમ્|” ઇતિ; ન ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટો માર્ગઃ| ઉચ્યતે– યદા સ્વકારણોદ્ભૂતેન કફેન વાતેન વા સ્વલક્ષણકારિણા સંસૃષ્ટં ભવતિ, તદા શ્લૈષ્મિકાદિવ્યપદેશઃ, ન તુ માર્ગસમ્બન્ધાનુગતેન કફવાતસમ્બન્ધેન| ઊર્ધ્વગં હિ માર્ગસમ્બન્ધમહિમ્નાઽવશ્યં કફેન, અધોગં ચાવશ્યં વાતેન, અનુબધ્યતે| નચ તત્ર કફવાતૌ સ્વલક્ષણં કુરુતઃ, યથા શરદિ જ્વરકરં પિત્તં કાલમહિમ્નાઽનુગતેન કફેનાનુબધ્યતે તથાઽપિ પૈત્તિક એવાસૌ પ્રાકૃતો જ્વરઃ| યદુક્તમ્– “કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તેન યદા એકદોષલિઙ્ગયુક્તં ભવતિ તદા એકદોષાનુગમ્, એવં દ્વિદોષલિઙ્ગં ત્રિદોષલિઙ્ગં ચ બોધ્યમ્| તેનોર્ધ્વગમધોગં ચૈકદ્વિત્રિલિઙ્ગં ભવતિ| એતેન પૈત્તિકસ્ય માર્ગો ન દર્શિત ઇતિ યદુક્તં તન્નિરસ્તમિતિ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– રક્તેત્યાદિ| કષાયાભં ખદિરાદિક્વાથવર્ણં, મેચકાભં કૃષ્ણરાજિરઞ્જિતમણિમસૃણીકૃતકૃષ્ણવસ્ત્રવર્ણ ઇવ વર્ણો મેચક ઇતિ જેજ્જટદયઃ, ચિક્કણકૃષ્ણ ઇત્યર્થઃ| અઞ્જનાભં ચ સૌવીરાઞ્જનવર્ણાભમ્| નનુ સર્વમેવ રક્તપિત્તં દુષ્ટેન પિત્તમારમ્ભકં તત્ કથં પૈત્તિકં રક્તપિત્તમિત્યુચ્યતે? સત્યં, યદા સ્વસ્થાનસ્થં પિત્તં રક્તપિત્તારમ્ભકં સ્થાનાન્તરાવસ્થિતેનાપિ પિત્તેન સંસ્પૃશતિ કિંવા દોષાન્તરાસંશ્લિષ્ટં કેવલમેવ પિત્તમિત્યુચ્યતે તદા પૈત્તિકમિતિ વ્યપદેશ ઇતિ| નનુ, કેવલં પૈત્તિકં ન સમ્ભવત્યેવ, યદ્વક્ષ્યતિ– “ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમધોગં મારુતાનુગમ્” ઇતિ; ન ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટો માર્ગઃ? ઉચ્યતે– યદા હિ સ્વકારણોદ્ભૂતેન કફેન વાતેન વા સ્વલક્ષણકારિણા સંસૃષ્ટં ભવતિ, તદા શ્લૈષ્મિકાદિવ્યપદેશઃ, ન તુ માર્ગસમ્બન્ધત્વાગતેન કફવાતૌ સ્વલક્ષણં કુરુતઃ, યથા શરદિ જ્વરજનકં પિત્તં કાલમહિમાગતેન કફેનાનુબધ્યતે તથાઽપિ પૈત્તિકદોષોઽસૌ પ્રાકૃતો જ્વરઃ| યદુક્તમ્– “કુર્યાત્પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ” ઇતિ| તેન યદા એકદોષલિઙ્ગયુક્તં ભવતિ તદા એકદોષાનુગમ્, એવં દ્વિદોષલિઙ્ગં બોદ્ધવ્યં, તેનોર્ધ્વગમધોગં ચૈકદ્વિત્રિલિઙ્ગં ભવતિ| એતેન પૈત્તિકસ્ય માર્ગો ન દર્શિત ઇતિ યદુક્તં તન્નિરસ્તમિતિ| સંસર્ગસન્નિપાતજાનિ રક્તપિત્તાન્યાહ– સંસૃષ્ટેત્યાદિ| યદા દ્વિદોષલિઙ્ગૈરુપલક્ષિતં ભવતિ તદા દ્વિદોષજં, યદા ચ ત્રિદોષલિઙ્ગૈઃ સંસૃષ્ટં મિલિતં ભવતિ તદા સાન્નિપાતિકમ્||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સંસર્ગવિશેષેણ માર્ગભેદમાહ– ઊર્ધ્વગમિત્યાદિ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દોષમિલિતત્વેન માર્ગમાહ– ઊર્ધ્વગમિત્યાદિ| યદા કફાનુગતં રક્તપિત્તં ભવેત્તદા ઊર્ધ્વમાર્ગેષુ પ્રવર્તતે, યદિ ચ વાતાનુગં તદાઽધોમાર્ગેષુ, યદિ તુ ઉભાભ્યાં કફવાતાભ્યાં સંસૃષ્ટં ભવતિ તદા માર્ગદ્વયેષુ પ્રવર્તતે| એતેન પૈત્તિકસ્ય માર્ગો ન દર્શિતઃ, રોગસ્ય રક્તપિત્તપ્રાધાન્યતૈવ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

માર્ગભેદેન સાધ્યત્વાદિકમાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં સાધ્યમિતિ ઊર્ધ્વગસ્ય કફપિત્તસંશ્લિષ્ટત્વેન કષાયતિક્તૌ રસૌ કફપિત્તહરૌ યોગ્યૌ, પિત્તહરણે પ્રધાનં વિરેચનં ચ યોગ્યમ્| અધોગે તુ એક એવ મધુરો વાતપિત્તપ્રશમનઃ, વમનં ચ પ્રતિમાર્ગત્વેન વેગમાત્રવિરોધિ, ન તુ પિત્તહરણમ્| ઉભયમાર્ગં ચ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદેવાસાધ્યમ્| યદુક્તં ચરકે– “સાધ્યં લોહિતપિત્તં તદ્યદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યતે| વિરેચનસ્ય યોગ્યત્વાદ્બહુત્વાદ્ભેષજસ્ય ચ|| વિરેચનં હિ પિત્તસ્ય જયાય પરમૌષધમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨) ઇત્યાદિ|૮|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

માર્ગપ્રવૃત્ત્યા તસ્ય સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| યુગપદ્ગતમેકકાલં માર્ગદ્વયે પ્રવૃત્તમ્||૮|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યત્વે હેતુમાહ– એકમાર્ગમિત્યાદિ| એકમાર્ગમત્રોર્ધ્વગમભિપ્રેતમ્, અધોગસ્ય યાપ્યત્વાત્| નવોત્થિતમ્ અચિરજમ્| સુખે કાલે હેમન્તશિશિરયોઃ| નિરુપદ્રવં વક્ષ્યમાણદૌર્બલ્યાદ્યુપદ્રવરહિતમ્||૮-૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યત્વે હેતુમાહ– એકેત્યાદિ| ઊર્ધ્વમાર્ગમિતિ ઊર્ધ્વમાર્ગપ્રવૃત્તં, બલયુક્તસ્ય પુંસઃ, નાતિવેગં મન્દવેગં, નવોત્થિતં અચરકલજાતમ્| સુખે કાલે હેમન્તશિશિરયોઃ| નિરુપદ્રવમિતિ વક્ષ્યમાણદૌર્બલ્યાદ્યુપદ્રવરહિતમ્||૮-૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દોષભેદેન સાધ્યત્વાદિકમાહ– એકદોષાનુગમિત્યાદિ| માર્ગભેદદોષભેદાભ્યાં સાધ્યત્વાસાધ્યત્વવિરોધે અર્શઃસ્વભિહિતદોષભેદબલિભેદાભ્યાં સાધ્યત્વાસાધ્યત્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| મન્દાગ્નેસ્તથા વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય યદતિવેગવત્તદસાધ્યમ્| અનશ્નતઃ અરુચ્યાદિના, અન્નાભાવાદ્વા||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુનરપિ દોષાનુસંસૃષ્ટત્વેન સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ– એકદોષાનુગમિત્યાદિ| યાપ્યમપ્રતિક્રિયં, ત્રયો દોષાઃ પ્રકોપહેતવો યસ્ય તત્ ત્રિદોષં રક્તપિત્તમિતિ| મન્દાગ્નેસ્તુ ક્ષીણદેહસ્ય ચ યદતિવેગવત્તદસાધ્યમ્| અનશ્નતઃ અરુચ્યાદિના, અન્નાભાવાદ્વા| શેષં સુગમમ્||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપદ્રવાનાહ– દૌર્બલ્યેત્યાદિ| દૌર્બલ્યં ‘શક્ત્યુપચયયોરભાવ’ ઇતિ ગયદાસઃ| ભક્તે ઘોરો વિદાહ ઇતિ ‘ષષ્ઠ્યર્થે સપ્તમી’ ઇતિ કાર્તિકઃ| હૃદ્યતુલ્યેતિ હૃદિ અતુલ્યા અસદૃશી પીડા| કોષ્ઠસ્ય ભેદઃ કોષ્ઠમલસ્યભેદઃ| તપનં તાપઃ| ‘પ્રવિતતશિરસ’ ઇતિ પાઠાન્તરે પ્રવિતતં વિસ્તીર્યમાણમિવ; ‘પ્રવિતતા વિસ્તીર્ણા વેદના શિરસિ યસ્ય સ તથા’ ઇતિ કાર્તિકઃ| ‘ પ્રવિતતસિરતા’ ઇતિ પાઠાન્તરે સિરાવ્યાપ્તગાત્રતા| અવિપાક આહારસ્ય| વિકૃતિરપિ ભવેદ્રક્તપિત્તોપસર્ગા ઇતિ એતે રક્તપિત્તસ્ય ઉપસર્ગા ઉપદ્રવાઃ; તથા તસ્ય વિકૃતિરપિ ભવેદિતિ યોજ્યમ્| સા ચ વક્ષ્યમાણામાંસપ્રક્ષાલનાભમિત્યાદિરૂપા| ‘રક્તપિત્તોપસર્ગાત્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉપદ્રવાનાહ– દૌર્બલ્યમિતિ| શક્ત્યુપચયયોરભાવ ઇતિ ગયદાસઃ| વમથુઃ છર્દિઃ, મદઃ ધત્તૂરાદિફલભક્ષણવત્| આ સમન્તતઃ પાણ્ડુતા| દાહઃ સર્વાઙ્ગગતઃ| મૂર્છા ચેતનાચ્યુતિઃ| ભુક્તે ઘોરો વિદાહ ઇતિ ભુક્તસ્યાહારસ્ય દારુણો વિદાહઃ, ષષ્ઠ્યર્થે સપ્તમીતિ કાર્તિકઃ| હૃદ્યતુલ્યેતિ હૃદિ અતુલ્યેતિ છેદઃ, હૃદયેઽતુલ્યા અસદૃશી પીડા| કોષ્ઠસ્ય ભેદ ઇતિ કોષ્ઠમલભેદઃ| શિરસિ તપનં તાપઃ| પૂતિનિષ્ઠીવનત્વં પિત્તમયોદ્ગિરણમ્, અવિપાકઃ આહારસ્ય| એતે રક્તપિત્તસ્ય ઉપસર્ગા ઉપદ્રવાઃ| વિકૃતિરપિ ભવેદિતિ તસ્ય રક્તપિત્તસ્ય વિકૃતિરપિ ભવેદિતિ યોજ્યમ્| સા ચ માંસપ્રક્ષાલનાભમિત્યાદિરૂપા||૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– માંસેત્યાદિ| કુથિતમિવ પૂતિતાં ગતમિવ| કર્દમમ્ આવિલમિવામ્ભઃ કર્દમામ્ભઃ, અથવા કર્દમનિભમમ્ભોનિભં ચ| તથા મેદઃપૂયાસ્રકલ્પમિતિ કલ્પશબ્દો મેદઃપ્રભૃતિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે ઇતિ ગયદાસઃ| યકૃદિવ યકૃત્ખણ્ડમિવ| પક્વજમ્બૂફલાભં સ્નિગ્ધકૃષ્ણમ્| કૃષ્ણમ્ અઞ્જનાભમ્| નીલં ચાષપક્ષપ્રતિમમ્| નનુ, પૈત્તિકે કૃષ્ણત્વં પઠિતં ન ચ તદસાધ્યં? નૈવમ્, અતિશબ્દેનાત્ર વિશેષિતત્વાત્, તેન તત્ર મનાક્કૃષ્ણત્વં બોધ્યમ્ ઇતિ જેજ્જટઃ; અથવા જમ્બૂફલાભં યત્ કૃષ્ણં તદિતિ યોજ્યમ્| ઉક્તા વિકારાઃ શ્વાસકાસાદયઃ| સુરપતિધનુષા તુલ્યં નાનાવર્ણમ્| યેનેત્યાદિ| યેન રક્તપિત્તેનેતિ યોજ્યમ્| પશ્યેદ્દૃશ્યં વિયચ્ચાપિ અદૃશ્યમપિ વિયદ્દૃશ્યમિતિ પશ્યતીતિ યોજ્યં, રક્તપિત્તોપહતનેત્રત્વાદિતિ; અથવા દૃશ્યં ઘટપટાદિ, વિયચ્ચ રક્તં પશ્યતીતિ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– લોહિતમિત્યાદિ| યો બહુશશ્છર્દયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| લોહિતોદ્ગારદર્શીતિ લોહિતોદ્ગારો લોહિતદર્શીં ચ, ઉદ્ગારોઽપિ લોહિતઃ પ્રવર્તતે ઇત્યર્થઃ; અથવા લોહિતમુદ્ગારં પશ્યતીતિ લોહિતોદ્ગારદર્શીતિ||૧૨-૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય વિકૃતિરૂપત્વેનાસાધ્યત્વમાહ– માંસેત્યાદિ| કુથિતમિવ પૂતિતાં ગતમિવ| કર્દમાવિલમિવામ્ભઃ કર્દમામ્ભઃ અથવા કર્દમનિભમમ્ભોનિભં વા| અત્ર કલ્પશબ્દો મેદઃપ્રભૃતિભિઃ ત્રિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| યકૃદિવ યકૃત્પિણ્ડમિવ| પક્વજમ્બૂફલાભં સ્નિગ્ધકૃષ્ણં, કૃષ્ણં અઞ્જનાભં, નીલં ચાષપક્ષનિભમ્| નનુ, પૈત્તિકે કૃષ્ણં પઠિતં તચ્ચ સાધ્યં? નૈવં,– અપિશબ્દેનાત્ર વિશેષિતત્વાત્| તેન તત્ર મનાક્કૃષ્ણત્વં બોદ્ધવ્યમિતિ જેજ્જટઃ| અથવા જમ્બૂફલાભં યત્કૃષ્ણમિતિ યોજ્યમ્| ભૃશમિતિ અત્યર્થમ્| અતિ સર્વત્ર| કુણપં શવગન્ધિ| યત્ર ચોક્તા વિકારાઃ શ્વાસકાસાદય ઉપદ્રવાઃ; ‘ભવન્તિ’ ઇતિ શેષઃ| સુરપતિધનુષેતિ સુરપતિધનુર્વન્નાનાવર્ણમિત્યર્થઃ| એભિઃ પૂર્વોક્તૈરુપદ્રવૈર્યુક્તં વિકૃતૈર્વર્ણૈશ્ચ રક્તપિત્તં ત્યાજ્યમ્| અસાધ્યલક્ષણાન્તરમાહ– યેનેત્યાદિ| યેન રક્તપિત્તેનોપહતો મનુષ્યઃ દૃશ્યં ઘટપટાદિકં વિયચ્ચ અદૃશ્યં પશ્યતિ સ નશ્યતિ| અન્યે “ પશ્યેદ્રક્તં વિયચ્ચાપિ” ઇતિ પઠન્તિ| અદૃશ્યમપિ વિયત્ રક્તં પશ્યતિ, રક્તપિત્તોપહતનેત્રત્વાત્| લક્ષણાન્તરમાહ– લોહિતમિત્યાદિ| યો બહુશઃ રક્તં છર્દયેત્, રક્તનયનશ્ચ લોહિતોદ્ગારદર્શીતિ લોહિતોદ્ગારો લોહિતદર્શીં ચ, ઉદ્ગારોઽપિ લોહિતઃ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ; અથવા લોહિતમુદ્ગારં પશ્યતીતિ લોહિતોદ્ગારદર્શી; સ મ્રિયતે||૧૨-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં રક્તપિત્તનિદાનં સમાપ્તમ્||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણે રુગ્વિનિશ્ચયવ્યાખ્યાને રક્તપિત્તનિદાનમ્||૯||