9. raktapittanidānam

Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3

અથ રક્તપિત્તનિદાનમ્ | ઘર્મવ્યાયામશોકાધ્વવ્યવાયૈરતિસેવિતૈઃ | તીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારલવણૈરમ્લૈઃ કટુભિરેવ ચ ||૧|| પિત્તં વિદગ્ધં સ્વગુણૈર્વિદહત્યાશુ શોણિતમ્ | તતઃ પ્રવર્તતે રક્તમૂર્ધ્વં ચાધો દ્વિધાઽપિ વા ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૫) | ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ | કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્તતે ||૩|| (આમાશયાદ્વ્રજેદૂર્ધ્વમધઃ પક્વાશયાદ્વ્રજેત્ | વિદગ્ધયોર્દ્વયોશ્ચાપિ દ્વિધા માર્ગં પ્રવર્તતે) |

પાણ્ડુરોગવદ્રક્તપિત્તસ્યાપિ પિત્તજન્યત્વાત્તદનન્તરં રક્તપિત્તનિદાનમાહ– ઘર્મેત્યાદિ| ઘર્મ આતપઃ| તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણવીર્યં મરિચાદિ, ઉષ્ણોઽગ્નિતાપઃ, ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ, ઘણ્ટાપાટલ્યાદિકૃતશ્ચ; વિદગ્ધં કુપિતમ્| સ્વગુણૈરિતિ ‘પિત્તં તીક્ષ્ણં દ્રવં પૂતિ’ ઇત્યાદિભિઃ, વિદહતિ કોપયતિ સ્વગુણૈરેવ, “વિદાહશ્ચાસ્ય રક્તસ્ય પિત્તવત્” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇત્યુક્તેઃ| તતઃ પ્રવર્તતે નિઃસરતિ, પિત્તં રક્તં ચ ધાતુરૂપં; નતુ કેવલં રક્તં, રક્તપિત્તમિતિ વ્યપદેશાનુપપત્તેઃ| અથ પિત્તેન દુષ્ટં રક્તં રક્તપિત્તમિત્યુચ્યતે, તદા પિત્તરક્તમિતિ વ્યપદેશઃ પ્રસજ્યેત, એતેન રક્તં ચ પિત્તં ચેતિ દ્વન્દ્વસમાસાન્નિરુક્તિરુક્તા સુશ્રુતેન| નનુ, ચરકે ‘રાગપરિપ્રાપ્તં પિત્તં રક્તપિત્તમ્’ ઇત્યુક્તં, તેન રક્તં ચ તત્ પિત્તં ચેતિ કર્મધારયસમાસેન નિરુક્તિરુક્તા| અત્ર ચ કારણત્રયમુક્તમ્| યદાહ– “સંયોગાદ્દૂષણાત્તત્તુ સામાન્યાદ્ગન્ધવર્ણયોઃ| રક્તસ્ય પિત્તમાખ્યાતં રક્તપિત્તં મનીષિભિઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૪) ઇતિ, તત્કથં ન વિરોધઃ? નૈવમ્, અત્રાપિ રક્તપ્રવૃત્તેઃ, દુષ્ટં હિ રક્તં પિત્તે રાગમાદધત્તત્સંસર્ગિ રક્તં સ્વયમપિ પ્રવર્તતે ઇતિ પૂર્વ એવાર્થઃ| તેન રક્તં ચ પિત્તં ચેતિ રક્તપિત્તં, રક્ત ચ તત્ પિત્તં ચેત્યુભયથાઽપિ નિરુક્તાવદોષઃ||૧-૩||

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4

સદનં શીતકામિત્વં કણ્ઠધૂમાયનં વમિઃ | લોહગન્ધિશ્ચ નિઃશ્વાસો ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૫) |

પૂર્વરૂપમાહ– સદનમિત્યાદિ| કણ્ઠધૂમાયનં કણ્ઠાદ્ધૂમનિર્ગમ ઇવ પ્રતીતિઃ||૪||

Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

સાન્દ્રં સપાણ્ડુ સસ્નેહં પિચ્છિલં ચ કફાન્વિતમ્ |૫| (ચ. ચિ. અ. ૪) |

શ્લૈષ્મિકમાહ– સાન્દ્રમિત્યાદિ| સાન્દ્રં ઘનં, સપાણ્ડુ સસ્નેહમિતિ ઈષત્પાણ્ડુસ્નેહમ્|૫|

Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

શ્યાવારુણં સફેનં ચ તનુ રૂક્ષં ચ વાતિકમ્ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૪) |

વાતિકમાહ– શ્યાવેત્યાદિ| તનુ અઘનમ્||૫||

Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6

રક્તપિત્તં કષાયાભં કૃષ્ણં ગોમૂત્રસન્નિભમ્ | મેચકાગારધૂમાભમઞ્જનાભં ચ પૈત્તિકમ્ ||૬|| (ચ. ચિ. અ. ૪) | સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્ | (ચ. ચિ. અ. ૪) |

પૈત્તિકમાહ– રક્તેત્યાદિ| કષાયાભં વટાદિક્વાથવર્ણમ્| મેચકાગારધૂમાભમિતિ મેચકાગારધૂમયોરિવાભા યસ્ય તત્તથા; મેચકાભમ્, આગારધૂમાભં ચ; મસૃણીકૃતકૃષ્ણમણિવર્ણસ્યેવવર્ણો મેચક ઇતિ જેજ્જટાદયઃ પ્રાહુઃ, ચિક્કણકૃષ્ણ ઇત્યર્થઃ| અઞ્જનાભં સૌવીરાઞ્જનવર્ણાભમ્| નનુ, સર્વમેવ રક્તપિત્તં દુષ્ટેન પિત્તેનારભ્યતે તત્ કથં પૈત્તિકં રક્તપિત્તમિતિ? ઉચ્યતે– સત્યં, કિન્તુ યદા સ્વસ્થાનસ્થં પિત્તં રક્તપિત્તારમ્ભકં સ્થાનાન્તરાવસ્થિતેન પિત્તેન સઙ્ગૃહ્યતે, કિંવા દોષાન્તરાસંશ્લિષ્ટં કેવલં પિત્તમારમ્ભકં, તદા પૈત્તિકમિતિ વ્યપદેશ ઇતિ| નનુ, કેવલં પૈત્તિકં ન સમ્ભવત્યેવ, યદ્વક્ષ્યતિ– “ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમધોગં પવનાનુગમ્|” ઇતિ; ન ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટો માર્ગઃ| ઉચ્યતે– યદા સ્વકારણોદ્ભૂતેન કફેન વાતેન વા સ્વલક્ષણકારિણા સંસૃષ્ટં ભવતિ, તદા શ્લૈષ્મિકાદિવ્યપદેશઃ, ન તુ માર્ગસમ્બન્ધાનુગતેન કફવાતસમ્બન્ધેન| ઊર્ધ્વગં હિ માર્ગસમ્બન્ધમહિમ્નાઽવશ્યં કફેન, અધોગં ચાવશ્યં વાતેન, અનુબધ્યતે| નચ તત્ર કફવાતૌ સ્વલક્ષણં કુરુતઃ, યથા શરદિ જ્વરકરં પિત્તં કાલમહિમ્નાઽનુગતેન કફેનાનુબધ્યતે તથાઽપિ પૈત્તિક એવાસૌ પ્રાકૃતો જ્વરઃ| યદુક્તમ્– “કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| તેન યદા એકદોષલિઙ્ગયુક્તં ભવતિ તદા એકદોષાનુગમ્, એવં દ્વિદોષલિઙ્ગં ત્રિદોષલિઙ્ગં ચ બોધ્યમ્| તેનોર્ધ્વગમધોગં ચૈકદ્વિત્રિલિઙ્ગં ભવતિ| એતેન પૈત્તિકસ્ય માર્ગો ન દર્શિત ઇતિ યદુક્તં તન્નિરસ્તમિતિ||૬||

Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7

ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમધોગં પવનાનુગમ્ | દ્વિમાર્ગં કફવાતાભ્યામુભાભ્યામનુવર્તતે ||૭|| (ચ. ચિ. અ. ૪) |

સંસર્ગવિશેષેણ માર્ગભેદમાહ– ઊર્ધ્વગમિત્યાદિ||૭||

Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8

ઊર્ધ્વં સાધ્યમધો યાપ્યમસાધ્યં યુગપદ્ગતમ્ |૮| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૫) |

માર્ગભેદેન સાધ્યત્વાદિકમાહ– ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં સાધ્યમિતિ ઊર્ધ્વગસ્ય કફપિત્તસંશ્લિષ્ટત્વેન કષાયતિક્તૌ રસૌ કફપિત્તહરૌ યોગ્યૌ, પિત્તહરણે પ્રધાનં વિરેચનં ચ યોગ્યમ્| અધોગે તુ એક એવ મધુરો વાતપિત્તપ્રશમનઃ, વમનં ચ પ્રતિમાર્ગત્વેન વેગમાત્રવિરોધિ, ન તુ પિત્તહરણમ્| ઉભયમાર્ગં ચ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદેવાસાધ્યમ્| યદુક્તં ચરકે– “સાધ્યં લોહિતપિત્તં તદ્યદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યતે| વિરેચનસ્ય યોગ્યત્વાદ્બહુત્વાદ્ભેષજસ્ય ચ|| વિરેચનં હિ પિત્તસ્ય જયાય પરમૌષધમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨) ઇત્યાદિ|૮|–

Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8

એકમાર્ગં બલવતો નાતિવેગં નવોત્થિતમ્ ||૮|| રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધ્યં સ્યાન્નિરુપદ્રવમ્ | (ચ. ચિ. અ. ૪) |

સાધ્યત્વે હેતુમાહ– એકમાર્ગમિત્યાદિ| એકમાર્ગમત્રોર્ધ્વગમભિપ્રેતમ્, અધોગસ્ય યાપ્યત્વાત્| નવોત્થિતમ્ અચિરજમ્| સુખે કાલે હેમન્તશિશિરયોઃ| નિરુપદ્રવં વક્ષ્યમાણદૌર્બલ્યાદ્યુપદ્રવરહિતમ્||૮-૯||–

Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

એકદોષાનુગં સાધ્યં દ્વિદોષં યાપ્યમુચ્યતે ||૯|| યત્ત્રિદોષમસાધ્યં સ્યાન્મન્દાગ્નેરતિવેગવત્ | વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાનશ્નતશ્ચ યત્ ||૧૦|| (ચ. ચિ. અ. ૪) |

દોષભેદેન સાધ્યત્વાદિકમાહ– એકદોષાનુગમિત્યાદિ| માર્ગભેદદોષભેદાભ્યાં સાધ્યત્વાસાધ્યત્વવિરોધે અર્શઃસ્વભિહિતદોષભેદબલિભેદાભ્યાં સાધ્યત્વાસાધ્યત્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| મન્દાગ્નેસ્તથા વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય યદતિવેગવત્તદસાધ્યમ્| અનશ્નતઃ અરુચ્યાદિના, અન્નાભાવાદ્વા||૯-૧૦||

Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11

દૌર્બલ્યશ્વાસકાસજ્વરવમથુમદાઃ પાણ્ડુતાદાહમૂર્છા, ભુક્તે ઘોરો વિદાહસ્ત્વધૃતિરપિ સદા હૃદ્યતુલ્યા ચ પીડા | તૃષ્ણા કોષ્ઠસ્ય ભેદઃ શિરસિ ચ તપનં પૂતિનિષ્ઠીવનત્વં, ભક્તદ્વેષાવિપાકૌ વિકૃતિરપિ ભવેદ્રક્તપિત્તોપસર્ગાઃ ||૧૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૫) |

ઉપદ્રવાનાહ– દૌર્બલ્યેત્યાદિ| દૌર્બલ્યં ‘શક્ત્યુપચયયોરભાવ’ ઇતિ ગયદાસઃ| ભક્તે ઘોરો વિદાહ ઇતિ ‘ષષ્ઠ્યર્થે સપ્તમી’ ઇતિ કાર્તિકઃ| હૃદ્યતુલ્યેતિ હૃદિ અતુલ્યા અસદૃશી પીડા| કોષ્ઠસ્ય ભેદઃ કોષ્ઠમલસ્યભેદઃ| તપનં તાપઃ| ‘પ્રવિતતશિરસ’ ઇતિ પાઠાન્તરે પ્રવિતતં વિસ્તીર્યમાણમિવ; ‘પ્રવિતતા વિસ્તીર્ણા વેદના શિરસિ યસ્ય સ તથા’ ઇતિ કાર્તિકઃ| ‘ પ્રવિતતસિરતા’ ઇતિ પાઠાન્તરે સિરાવ્યાપ્તગાત્રતા| અવિપાક આહારસ્ય| વિકૃતિરપિ ભવેદ્રક્તપિત્તોપસર્ગા ઇતિ એતે રક્તપિત્તસ્ય ઉપસર્ગા ઉપદ્રવાઃ; તથા તસ્ય વિકૃતિરપિ ભવેદિતિ યોજ્યમ્| સા ચ વક્ષ્યમાણામાંસપ્રક્ષાલનાભમિત્યાદિરૂપા| ‘રક્તપિત્તોપસર્ગાત્’ ઇતિ પાઠાન્તરં સુગમમ્||૧૧||

Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14

માંસપ્રક્ષાલનાભં કુથિતમિવ ચ યત્ કર્દમામ્ભોનિભં વા, મેદઃપૂયાસ્રકલ્પં યકૃદિવ યદિ વા પક્વજમ્બૂફલાભમ્ | યત્ કૃષ્ણં યચ્ચ નીલં ભૃશમતિકુણપં યત્ર ચોક્તા વિકારા સ્તદ્વર્જ્યં રક્તપિત્તં સુરપતિધનુષા યચ્ચ તુલ્યં વિભાતિ ||૧૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૫) | યેન ચોપહતો રક્તં રક્તપિત્તેન માનવઃ | પશ્યેદ્દૃશ્યં વિયચ્ચાપિ તચ્ચાસાધ્યમસંશયમ્ ||૧૩|| (ચ. નિ. અ. ૨) | લોહિતં છર્દયેદ્યસ્તુ બહુશો લોહિતેક્ષણઃ | લોહિતોદ્ગારદર્શી ચ મ્રિયતે રક્તપૈત્તિકઃ ||૧૪|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

અસાધ્યલક્ષણમાહ– માંસેત્યાદિ| કુથિતમિવ પૂતિતાં ગતમિવ| કર્દમમ્ આવિલમિવામ્ભઃ કર્દમામ્ભઃ, અથવા કર્દમનિભમમ્ભોનિભં ચ| તથા મેદઃપૂયાસ્રકલ્પમિતિ કલ્પશબ્દો મેદઃપ્રભૃતિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે ઇતિ ગયદાસઃ| યકૃદિવ યકૃત્ખણ્ડમિવ| પક્વજમ્બૂફલાભં સ્નિગ્ધકૃષ્ણમ્| કૃષ્ણમ્ અઞ્જનાભમ્| નીલં ચાષપક્ષપ્રતિમમ્| નનુ, પૈત્તિકે કૃષ્ણત્વં પઠિતં ન ચ તદસાધ્યં? નૈવમ્, અતિશબ્દેનાત્ર વિશેષિતત્વાત્, તેન તત્ર મનાક્કૃષ્ણત્વં બોધ્યમ્ ઇતિ જેજ્જટઃ; અથવા જમ્બૂફલાભં યત્ કૃષ્ણં તદિતિ યોજ્યમ્| ઉક્તા વિકારાઃ શ્વાસકાસાદયઃ| સુરપતિધનુષા તુલ્યં નાનાવર્ણમ્| યેનેત્યાદિ| યેન રક્તપિત્તેનેતિ યોજ્યમ્| પશ્યેદ્દૃશ્યં વિયચ્ચાપિ અદૃશ્યમપિ વિયદ્દૃશ્યમિતિ પશ્યતીતિ યોજ્યં, રક્તપિત્તોપહતનેત્રત્વાદિતિ; અથવા દૃશ્યં ઘટપટાદિ, વિયચ્ચ રક્તં પશ્યતીતિ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– લોહિતમિત્યાદિ| યો બહુશશ્છર્દયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| લોહિતોદ્ગારદર્શીતિ લોહિતોદ્ગારો લોહિતદર્શીં ચ, ઉદ્ગારોઽપિ લોહિતઃ પ્રવર્તતે ઇત્યર્થઃ; અથવા લોહિતમુદ્ગારં પશ્યતીતિ લોહિતોદ્ગારદર્શીતિ||૧૨-૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને રક્તપિત્તનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૯||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં રક્તપિત્તનિદાનં સમાપ્તમ્||૯||