ਅਥ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ | ਘਰ੍ਮਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਕਾਧ੍ਵਵ੍ਯਵਾਯੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਕ੍ਸਾਰਲਵਣੈਰਮ੍ਲੈਃ ਕਟੁਭਿਰੇਵ ਚ ||੧|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਰ੍ਵਿਦਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ | ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧੋ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ ਵਾ ||੨|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੫) | ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ | ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੩|| (ਆਮਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਜੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਜੇਤ੍ | ਵਿਦਗ੍ਧਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् | घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः | तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१|| पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् | ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः | कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३|| (आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् | विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਘਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਰ੍ਮ ਆਤਪਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਮਰਿਚਾਦਿ, ਉਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਤਾਪਃ, ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ, ਘਣ੍ਟਾਪਾਟਲ੍ਯਾਦਿਕਤਸ਼੍ਚ; ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਕੁਪਿਤਮ੍| ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਿਤਿ ‘ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪੂਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਵਿਦਹਤਿ ਕੋਪਯਤਿ ਸ੍ਵਗੁਣੈਰੇਵ, “ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ| ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨਿਃਸਰਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਧਾਤੁਰੂਪਂ; ਨਤੁ ਕੇਵਲਂ ਰਕ੍ਤਂ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਅਥ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ, ਏਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਾਸਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ| ਨਨੁ, ਚਰਕੇ ‘ਰਾਗਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਸਮਾਸੇਨ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕਾਰਣਤ੍ਰਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਤ੍ਤਤ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਯੋਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਮਨੀਸਿਭਿਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ? ਨੈਵਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ, ਦੁਸ੍ਟਂ ਹਿ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਰਾਗਮਾਦਧਤ੍ਤਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਿ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਰਕ੍ਤ ਚ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਯੁਭਯਥਾਪਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਾਵਦੋਸਃ||੧-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਘਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਃ ਸ੍ਵਕਾਰਣਗੁਣੈਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਦੁਸ੍ਟ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਿਦਹਤਿ ਕੋਪਯਤਿ| ਘਰ੍ਮ ਆਤਪਃ, ਅਧ੍ਵਾ ਪਨ੍ਥਾਃ, ਵ੍ਯਵਾਯੋ ਮੈਥੁਨਮ੍, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਮਰਿਚਾਦਿ, ਉਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਤਾਪਃ ਅਥਵੋਸ੍ਣਗੁਣਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਾਦਿਕਤਸ਼੍ਚ| ਤਤੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਾ ਏਕਕਾਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਵਾ, ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਾਸਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਾ| ਚਰਕੇ ਤੁ, ਰਾਗਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਸਮਾਸਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ ਕਾਰਣਤ੍ਰਯਮ੍– “ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਤ੍ ਤਂ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਯੋਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਮਨੀਸਿਭਿਃ” ਇਤ੍ਯੁਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਃ| ਕੇਸੁ ਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਾਨਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਪਿਤਂ ਤਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਨਾਸਾਦਿਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਭਿਰਧਃ, ਅਤਿਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰ੍ਗਦ੍ਵਯੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤਰੋਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ||੧-੩||