Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3
ਅਥ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਘਰ੍ਮਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਕਾਧ੍ਵਵ੍ਯਵਾਯੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ |
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਕ੍ਸਾਰਲਵਣੈਰਮ੍ਲੈਃ ਕਟੁਭਿਰੇਵ ਚ ||੧||
ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਰ੍ਵਿਦਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ |
ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧੋ ਦ੍ਵਿਧਾਪਿ ਵਾ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੫) |
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ |
ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੩||
(ਆਮਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਜੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵ੍ਰਜੇਤ੍ |
ਵਿਦਗ੍ਧਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् |
घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः |
तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१||
पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् |
ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः |
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३||
(आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् |
विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਘਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਰ੍ਮ ਆਤਪਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਮਰਿਚਾਦਿ, ਉਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਤਾਪਃ, ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ, ਘਣ੍ਟਾਪਾਟਲ੍ਯਾਦਿਕਤਸ਼੍ਚ; ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਕੁਪਿਤਮ੍| ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਿਤਿ ‘ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪੂਤਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਵਿਦਹਤਿ ਕੋਪਯਤਿ ਸ੍ਵਗੁਣੈਰੇਵ, “ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ| ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨਿਃਸਰਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਧਾਤੁਰੂਪਂ; ਨਤੁ ਕੇਵਲਂ ਰਕ੍ਤਂ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਅਥ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟਂ ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ, ਏਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਾਸਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ| ਨਨੁ, ਚਰਕੇ ‘ਰਾਗਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਸਮਾਸੇਨ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕਾਰਣਤ੍ਰਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਤ੍ਤਤ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਯੋਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਮਨੀਸਿਭਿਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ? ਨੈਵਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ, ਦੁਸ੍ਟਂ ਹਿ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਰਾਗਮਾਦਧਤ੍ਤਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਿ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਰਕ੍ਤ ਚ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਯੁਭਯਥਾਪਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਾਵਦੋਸਃ||੧-੩||
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਸਦਨਂ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤ੍ਵਂ ਕਣ੍ਠਧੂਮਾਯਨਂ ਵਮਿਃ |
ਲੋਹਗਨ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੫) |
View original
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः |
लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਸਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਧੂਮਾਯਨਂ ਕਣ੍ਠਾਦ੍ਧੂਮਨਿਰ੍ਗਮ ਇਵ ਪ੍ਰਤੀਤਿਃ||੪||
Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5
ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਪਾਣ੍ਡੁ ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |੫|
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
View original
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् |५|
(च. चि. अ. ४) |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਘਨਂ, ਸਪਾਣ੍ਡੁ ਸਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ ਈਸਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨੇਹਮ੍|੫|
Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5
ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਂ ਸਫੇਨਂ ਚ ਤਨੁ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਵਾਤਿਕਮ੍ ||੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
View original
श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम् ||५||
(च. चि. अ. ४) |
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨੁ ਅਘਨਮ੍||੫||
Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕਸਾਯਾਭਂ ਕਸ੍ਣਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ |
ਮੇਚਕਾਗਾਰਧੂਮਾਭਮਞ੍ਜਨਾਭਂ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਮ੍ ||੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
ਸਂਸਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
View original
रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् |
मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम् ||६||
(च. चि. अ. ४) |
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |
(च. चि. अ. ४) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸਾਯਾਭਂ ਵਟਾਦਿਕ੍ਵਾਥਵਰ੍ਣਮ੍| ਮੇਚਕਾਗਾਰਧੂਮਾਭਮਿਤਿ ਮੇਚਕਾਗਾਰਧੂਮਯੋਰਿਵਾਭਾ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਮੇਚਕਾਭਮ੍, ਆਗਾਰਧੂਮਾਭਂ ਚ; ਮਸਣੀਕਤਕਸ੍ਣਮਣਿਵਰ੍ਣਸ੍ਯੇਵਵਰ੍ਣੋ ਮੇਚਕ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ, ਚਿਕ੍ਕਣਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਞ੍ਜਨਾਭਂ ਸੌਵੀਰਾਞ੍ਜਨਵਰ੍ਣਾਭਮ੍| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਰਭ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਤ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਦਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰਮ੍ਭਕਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਿਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯਤੇ, ਕਿਂਵਾ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਕੇਵਲਂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰਮ੍ਭਕਂ, ਤਦਾ ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕੇਵਲਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਕਫਸਂਸਸ੍ਟਮਧੋਗਂ ਪਵਨਾਨੁਗਮ੍|” ਇਤਿ; ਨ ਚ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਮਾਰ੍ਗਃ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਦਾ ਸ੍ਵਕਾਰਣੋਦ੍ਭੂਤੇਨ ਕਫੇਨ ਵਾਤੇਨ ਵਾ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਕਾਰਿਣਾ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਨ ਤੁ ਮਾਰ੍ਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨੁਗਤੇਨ ਕਫਵਾਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਹਿਮ੍ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਕਫੇਨ, ਅਧੋਗਂ ਚਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵਾਤੇਨ, ਅਨੁਬਧ੍ਯਤੇ| ਨਚ ਤਤ੍ਰ ਕਫਵਾਤੌ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰੁਤਃ, ਯਥਾ ਸ਼ਰਦਿ ਜ੍ਵਰਕਰਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਲਮਹਿਮ੍ਨਾਨੁਗਤੇਨ ਕਫੇਨਾਨੁਬਧ੍ਯਤੇ ਤਥਾਪਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕ ਏਵਾਸੌ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਜ੍ਵਰਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਬਲਃ ਕਫਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਯਦਾ ਏਕਦੋਸਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਮ੍, ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਧੋਗਂ ਚੈਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤਿ| ਏਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗੋ ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਮਿਤਿ||੬||
Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7
ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਕਫਸਂਸਸ੍ਟਮਧੋਗਂ ਪਵਨਾਨੁਗਮ੍ |
ਦ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਮੁਭਾਭ੍ਯਾਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ||੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
View original
ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं पवनानुगम् |
द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुवर्तते ||७||
(च. चि. अ. ४) |
ਸਂਸਰ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਰ੍ਗਭੇਦਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭||
Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਮਧੋ ਯਾਪ੍ਯਮਸਾਧ੍ਯਂ ਯੁਗਪਦ੍ਗਤਮ੍ |੮|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੫) |
View original
ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |८|
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ਮਾਰ੍ਗਭੇਦੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤੌ ਰਸੌ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਰੌ ਯੋਗ੍ਯੌ, ਪਿਤ੍ਤਹਰਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਯੋਗ੍ਯਮ੍| ਅਧੋਗੇ ਤੁ ਏਕ ਏਵ ਮਧੁਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ, ਵਮਨਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਵੇਗਮਾਤ੍ਰਵਿਰੋਧਿ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਹਰਣਮ੍| ਉਭਯਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦੇਵਾਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸਾਧ੍ਯਂ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ|| ਵਿਰੇਚਨਂ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਯਾਯ ਪਰਮੌਸਧਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ|੮|–
Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8
ਏਕਮਾਰ੍ਗਂ ਬਲਵਤੋ ਨਾਤਿਵੇਗਂ ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੮||
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਖੇ ਕਾਲੇ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਮ੍ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
View original
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् ||८||
रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
(च. चि. अ. ४) |
ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਏਕਮਾਰ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਮਾਰ੍ਗਮਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਭਿਪ੍ਰੇਤਮ੍, ਅਧੋਗਸ੍ਯ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਚਿਰਜਮ੍| ਸੁਖੇ ਕਾਲੇ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਃ| ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਮ੍||੮-੯||–
Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਂ ਯਾਪ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੯||
ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰਤਿਵੇਗਵਤ੍ |
ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯਾਨਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ ||੧੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) |
View original
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते ||९||
यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत् |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ||१०||
(च. चि. अ. ४) |
ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰ੍ਗਭੇਦਦੋਸਭੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਵਿਰੋਧੇ ਅਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਭਿਹਿਤਦੋਸਭੇਦਬਲਿਭੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਯਦਤਿਵੇਗਵਤ੍ਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਨਸ਼੍ਨਤਃ ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਅਨ੍ਨਾਭਾਵਾਦ੍ਵਾ||੯-੧੦||
Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜ੍ਵਰਵਮਥੁਮਦਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾ, ਭੁਕ੍ਤੇ ਘੋਰੋ ਵਿਦਾਹਸ੍ਤ੍ਵਧਤਿਰਪਿ ਸਦਾ ਹਦ੍ਯਤੁਲ੍ਯਾ ਚ ਪੀਡਾ |
ਤਸ੍ਣਾ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਚ ਤਪਨਂ ਪੂਤਿਨਿਸ੍ਠੀਵਨਤ੍ਵਂ, ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਾਵਿਪਾਕੌ ਵਿਕਤਿਰਪਿ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਸਰ੍ਗਾਃ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੫) |
View original
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्छा, भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा |
तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूतिनिष्ठीवनत्वं, भक्तद्वेषाविपाकौ विकृतिरपि भवेद्रक्तपित्तोपसर्गाः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ‘ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਪਚਯਯੋਰਭਾਵ’ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਭਕ੍ਤੇ ਘੋਰੋ ਵਿਦਾਹ ਇਤਿ ‘ਸਸ੍ਠ੍ਯਰ੍ਥੇ ਸਪ੍ਤਮੀ’ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਹਦ੍ਯਤੁਲ੍ਯੇਤਿ ਹਦਿ ਅਤੁਲ੍ਯਾ ਅਸਦਸ਼ੀ ਪੀਡਾ| ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਭੇਦਃ ਕੋਸ੍ਠਮਲਸ੍ਯਭੇਦਃ| ਤਪਨਂ ਤਾਪਃ| ‘ਪ੍ਰਵਿਤਤਸ਼ਿਰਸ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਵਿਤਤਂ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯਮਾਣਮਿਵ; ‘ਪ੍ਰਵਿਤਤਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਵੇਦਨਾ ਸ਼ਿਰਸਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ’ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ‘ ਪ੍ਰਵਿਤਤਸਿਰਤਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਅਵਿਪਾਕ ਆਹਾਰਸ੍ਯ| ਵਿਕਤਿਰਪਿ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਸਰ੍ਗਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਉਪਸਰ੍ਗਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤਿਰਪਿ ਭਵੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ| ‘ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍||੧੧||
Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14
ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਭਂ ਕੁਥਿਤਮਿਵ ਚ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਦਮਾਮ੍ਭੋਨਿਭਂ ਵਾ, ਮੇਦਃਪੂਯਾਸ੍ਰਕਲ੍ਪਂ ਯਕਦਿਵ ਯਦਿ ਵਾ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲਾਭਮ੍ |
ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਂ ਯਚ੍ਚ ਨੀਲਂ ਭਸ਼ਮਤਿਕੁਣਪਂ ਯਤ੍ਰ ਚੋਕ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾ ਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਰਪਤਿਧਨੁਸਾ ਯਚ੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਿਭਾਤਿ ||੧੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੫) |
ਯੇਨ ਚੋਪਹਤੋ ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮਾਨਵਃ |
ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਦਸ਼੍ਯਂ ਵਿਯਚ੍ਚਾਪਿ ਤਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਮਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੧੩||
(ਚ. ਨਿ. ਅ. ੨) |
ਲੋਹਿਤਂ ਛਰ੍ਦਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਬਹੁਸ਼ੋ ਲੋਹਿਤੇਕ੍ਸਣਃ |
ਲੋਹਿਤੋਦ੍ਗਾਰਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਰਕ੍ਤਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ||੧੪||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
मांसप्रक्षालनाभं कुथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा, मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् |
यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः |
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यमसंशयम् ||१३||
(च. नि. अ. २) |
लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः |
लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਥਿਤਮਿਵ ਪੂਤਿਤਾਂ ਗਤਮਿਵ| ਕਰ੍ਦਮਮ੍ ਆਵਿਲਮਿਵਾਮ੍ਭਃ ਕਰ੍ਦਮਾਮ੍ਭਃ, ਅਥਵਾ ਕਰ੍ਦਮਨਿਭਮਮ੍ਭੋਨਿਭਂ ਚ| ਤਥਾ ਮੇਦਃਪੂਯਾਸ੍ਰਕਲ੍ਪਮਿਤਿ ਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਯਕਦਿਵ ਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਮਿਵ| ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲਾਭਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਮ੍| ਕਸ੍ਣਮ੍ ਅਞ੍ਜਨਾਭਮ੍| ਨੀਲਂ ਚਾਸਪਕ੍ਸਪ੍ਰਤਿਮਮ੍| ਨਨੁ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਪਠਿਤਂ ਨ ਚ ਤਦਸਾਧ੍ਯਂ? ਨੈਵਮ੍, ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਮਨਾਕ੍ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਅਥਵਾ ਜਮ੍ਬੂਫਲਾਭਂ ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਂ ਤਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਯਃ| ਸੁਰਪਤਿਧਨੁਸਾ ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਮ੍| ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਦਸ਼੍ਯਂ ਵਿਯਚ੍ਚਾਪਿ ਅਦਸ਼੍ਯਮਪਿ ਵਿਯਦ੍ਦਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਹਤਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਅਥਵਾ ਦਸ਼੍ਯਂ ਘਟਪਟਾਦਿ, ਵਿਯਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਬਹੁਸ਼ਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਲੋਹਿਤੋਦ੍ਗਾਰਦਰ੍ਸ਼ੀਤਿ ਲੋਹਿਤੋਦ੍ਗਾਰੋ ਲੋਹਿਤਦਰ੍ਸ਼ੀਂ ਚ, ਉਦ੍ਗਾਰੋਪਿ ਲੋਹਿਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਲੋਹਿਤਮੁਦ੍ਗਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਲੋਹਿਤੋਦ੍ਗਾਰਦਰ੍ਸ਼ੀਤਿ||੧੨-੧੪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने रक्तपित्तनिदानं समाप्तम् ||९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੯||