9. raktapittanidānam

Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3

ಅಥ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್ | ಘರ್ಮವ್ಯಾಯಾಮಶೋಕಾಧ್ವವ್ಯವಾಯೈರತಿಸೇವಿತೈಃ | ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕ್ಷಾರಲವಣೈರಮ್ಲೈಃ ಕಟುಭಿರೇವ ಚ ||೧|| ಪಿತ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಸ್ವಗುಣೈರ್ವಿದಹತ್ಯಾಶು ಶೋಣಿತಮ್ | ತತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ರಕ್ತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧೋ ದ್ವಿಧಾಽಪಿ ವಾ ||೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೫) | ಊರ್ಧ್ವಂ ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯೈರ್ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರಧಃ | ಕುಪಿತಂ ರೋಮಕೂಪೈಶ್ಚ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೩|| (ಆಮಾಶಯಾದ್ವ್ರಜೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಃ ಪಕ್ವಾಶಯಾದ್ವ್ರಜೇತ್ | ವಿದಗ್ಧಯೋರ್ದ್ವಯೋಶ್ಚಾಪಿ ದ್ವಿಧಾ ಮಾರ್ಗಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ) |

ಪಾಣ್ಡುರೋಗವದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಾಹ– ಘರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಮರಿಚಾದಿ, ಉಷ್ಣೋಽಗ್ನಿತಾಪಃ, ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ, ಘಣ್ಟಾಪಾಟಲ್ಯಾದಿಕೃತಶ್ಚ; ವಿದಗ್ಧಂ ಕುಪಿತಮ್| ಸ್ವಗುಣೈರಿತಿ ‘ಪಿತ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪೂತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ, ವಿದಹತಿ ಕೋಪಯತಿ ಸ್ವಗುಣೈರೇವ, “ವಿದಾಹಶ್ಚಾಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತವತ್” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ| ತತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನಿಃಸರತಿ, ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಧಾತುರೂಪಂ; ನತು ಕೇವಲಂ ರಕ್ತಂ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಅಥ ಪಿತ್ತೇನ ದುಷ್ಟಂ ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಪಿತ್ತರಕ್ತಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ, ಏತೇನ ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಾನ್ನಿರುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ ಸುಶ್ರುತೇನ| ನನು, ಚರಕೇ ‘ರಾಗಪರಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತೇನ ರಕ್ತಂ ಚ ತತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇನ ನಿರುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ| ಅತ್ರ ಚ ಕಾರಣತ್ರಯಮುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ– “ಸಂಯೋಗಾದ್ದೂಷಣಾತ್ತತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗನ್ಧವರ್ಣಯೋಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಾಖ್ಯಾತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ, ತತ್ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ನೈವಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ರಕ್ತಪ್ರವೃತ್ತೇಃ, ದುಷ್ಟಂ ಹಿ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇ ರಾಗಮಾದಧತ್ತತ್ಸಂಸರ್ಗಿ ರಕ್ತಂ ಸ್ವಯಮಪಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತಿ ಪೂರ್ವ ಏವಾರ್ಥಃ| ತೇನ ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ರಕ್ತ ಚ ತತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತ್ಯುಭಯಥಾಽಪಿ ನಿರುಕ್ತಾವದೋಷಃ||೧-೩||

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4

ಸದನಂ ಶೀತಕಾಮಿತ್ವಂ ಕಣ್ಠಧೂಮಾಯನಂ ವಮಿಃ | ಲೋಹಗನ್ಧಿಶ್ಚ ನಿಃಶ್ವಾಸೋ ಭವತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಭವಿಷ್ಯತಿ ||೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೫) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಸದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠಧೂಮಾಯನಂ ಕಣ್ಠಾದ್ಧೂಮನಿರ್ಗಮ ಇವ ಪ್ರತೀತಿಃ||೪||

Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

ಸಾನ್ದ್ರಂ ಸಪಾಣ್ಡು ಸಸ್ನೇಹಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚ ಕಫಾನ್ವಿತಮ್ |೫| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) |

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸಾನ್ದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಂ, ಸಪಾಣ್ಡು ಸಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಈಷತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ನೇಹಮ್|೫|

Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

ಶ್ಯಾವಾರುಣಂ ಸಫೇನಂ ಚ ತನು ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಾತಿಕಮ್ ||೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) |

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ತನು ಅಘನಮ್||೫||

Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6

ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕಷಾಯಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಗೋಮೂತ್ರಸನ್ನಿಭಮ್ | ಮೇಚಕಾಗಾರಧೂಮಾಭಮಞ್ಜನಾಭಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಮ್ ||೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) | ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) |

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಾಭಂ ವಟಾದಿಕ್ವಾಥವರ್ಣಮ್| ಮೇಚಕಾಗಾರಧೂಮಾಭಮಿತಿ ಮೇಚಕಾಗಾರಧೂಮಯೋರಿವಾಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಮೇಚಕಾಭಮ್, ಆಗಾರಧೂಮಾಭಂ ಚ; ಮಸೃಣೀಕೃತಕೃಷ್ಣಮಣಿವರ್ಣಸ್ಯೇವವರ್ಣೋ ಮೇಚಕ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾದಯಃ ಪ್ರಾಹುಃ, ಚಿಕ್ಕಣಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಞ್ಜನಾಭಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನವರ್ಣಾಭಮ್| ನನು, ಸರ್ವಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಟೇನ ಪಿತ್ತೇನಾರಭ್ಯತೇ ತತ್ ಕಥಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಸತ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ಯದಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾರಮ್ಭಕಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾವಸ್ಥಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯತೇ, ಕಿಂವಾ ದೋಷಾನ್ತರಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತಮಾರಮ್ಭಕಂ, ತದಾ ಪೈತ್ತಿಕಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ| ನನು, ಕೇವಲಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ನ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ, ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಮಧೋಗಂ ಪವನಾನುಗಮ್|” ಇತಿ; ನ ಚ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಮಾರ್ಗಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ಯದಾ ಸ್ವಕಾರಣೋದ್ಭೂತೇನ ಕಫೇನ ವಾತೇನ ವಾ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ, ನ ತು ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗತೇನ ಕಫವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ| ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಹಿ ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಮಹಿಮ್ನಾಽವಶ್ಯಂ ಕಫೇನ, ಅಧೋಗಂ ಚಾವಶ್ಯಂ ವಾತೇನ, ಅನುಬಧ್ಯತೇ| ನಚ ತತ್ರ ಕಫವಾತೌ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಕುರುತಃ, ಯಥಾ ಶರದಿ ಜ್ವರಕರಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಾಲಮಹಿಮ್ನಾಽನುಗತೇನ ಕಫೇನಾನುಬಧ್ಯತೇ ತಥಾಽಪಿ ಪೈತ್ತಿಕ ಏವಾಸೌ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಜ್ವರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಕಫಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ತೇನ ಯದಾ ಏಕದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಏಕದೋಷಾನುಗಮ್, ಏವಂ ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತೇನೋರ್ಧ್ವಗಮಧೋಗಂ ಚೈಕದ್ವಿತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ| ಏತೇನ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ಮಾರ್ಗೋ ನ ದರ್ಶಿತ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ನಿರಸ್ತಮಿತಿ||೬||

Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7

ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಮಧೋಗಂ ಪವನಾನುಗಮ್ | ದ್ವಿಮಾರ್ಗಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಮುಭಾಭ್ಯಾಮನುವರ್ತತೇ ||೭|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) |

ಸಂಸರ್ಗವಿಶೇಷೇಣ ಮಾರ್ಗಭೇದಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಗಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||

Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8

ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಮಧೋ ಯಾಪ್ಯಮಸಾಧ್ಯಂ ಯುಗಪದ್ಗತಮ್ |೮| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೫) |

ಮಾರ್ಗಭೇದೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಕಷಾಯತಿಕ್ತೌ ರಸೌ ಕಫಪಿತ್ತಹರೌ ಯೋಗ್ಯೌ, ಪಿತ್ತಹರಣೇ ಪ್ರಧಾನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ ಯೋಗ್ಯಮ್| ಅಧೋಗೇ ತು ಏಕ ಏವ ಮಧುರೋ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಃ, ವಮನಂ ಚ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗತ್ವೇನ ವೇಗಮಾತ್ರವಿರೋಧಿ, ನ ತು ಪಿತ್ತಹರಣಮ್| ಉಭಯಮಾರ್ಗಂ ಚ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದೇವಾಸಾಧ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಸಾಧ್ಯಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಂ ತದ್ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹುತ್ವಾದ್ಭೇಷಜಸ್ಯ ಚ|| ವಿರೇಚನಂ ಹಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜಯಾಯ ಪರಮೌಷಧಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿ|೮|–

Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8

ಏಕಮಾರ್ಗಂ ಬಲವತೋ ನಾತಿವೇಗಂ ನವೋತ್ಥಿತಮ್ ||೮|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ನಿರುಪದ್ರವಮ್ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) |

ಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ– ಏಕಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಮಾರ್ಗಮತ್ರೋರ್ಧ್ವಗಮಭಿಪ್ರೇತಮ್, ಅಧೋಗಸ್ಯ ಯಾಪ್ಯತ್ವಾತ್| ನವೋತ್ಥಿತಮ್ ಅಚಿರಜಮ್| ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ| ನಿರುಪದ್ರವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಮ್||೮-೯||–

Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ಸಾಧ್ಯಂ ದ್ವಿದೋಷಂ ಯಾಪ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ||೯|| ಯತ್ತ್ರಿದೋಷಮಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇರತಿವೇಗವತ್ | ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯಾನಶ್ನತಶ್ಚ ಯತ್ ||೧೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) |

ದೋಷಭೇದೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಏಕದೋಷಾನುಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾರ್ಗಭೇದದೋಷಭೇದಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವವಿರೋಧೇ ಅರ್ಶಃಸ್ವಭಿಹಿತದೋಷಭೇದಬಲಿಭೇದಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಮನ್ದಾಗ್ನೇಸ್ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ಯದತಿವೇಗವತ್ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನಶ್ನತಃ ಅರುಚ್ಯಾದಿನಾ, ಅನ್ನಾಭಾವಾದ್ವಾ||೯-೧೦||

Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11

ದೌರ್ಬಲ್ಯಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರವಮಥುಮದಾಃ ಪಾಣ್ಡುತಾದಾಹಮೂರ್ಛಾ, ಭುಕ್ತೇ ಘೋರೋ ವಿದಾಹಸ್ತ್ವಧೃತಿರಪಿ ಸದಾ ಹೃದ್ಯತುಲ್ಯಾ ಚ ಪೀಡಾ | ತೃಷ್ಣಾ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಭೇದಃ ಶಿರಸಿ ಚ ತಪನಂ ಪೂತಿನಿಷ್ಠೀವನತ್ವಂ, ಭಕ್ತದ್ವೇಷಾವಿಪಾಕೌ ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಸರ್ಗಾಃ ||೧೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೫) |

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ದೌರ್ಬಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ‘ಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಯೋರಭಾವ’ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಭಕ್ತೇ ಘೋರೋ ವಿದಾಹ ಇತಿ ‘ಷಷ್ಠ್ಯರ್ಥೇ ಸಪ್ತಮೀ’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಹೃದ್ಯತುಲ್ಯೇತಿ ಹೃದಿ ಅತುಲ್ಯಾ ಅಸದೃಶೀ ಪೀಡಾ| ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಭೇದಃ ಕೋಷ್ಠಮಲಸ್ಯಭೇದಃ| ತಪನಂ ತಾಪಃ| ‘ಪ್ರವಿತತಶಿರಸ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪ್ರವಿತತಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಯಮಾಣಮಿವ; ‘ಪ್ರವಿತತಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ವೇದನಾ ಶಿರಸಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ‘ ಪ್ರವಿತತಸಿರತಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸಿರಾವ್ಯಾಪ್ತಗಾತ್ರತಾ| ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ| ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಸರ್ಗಾ ಇತಿ ಏತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಉಪಸರ್ಗಾ ಉಪದ್ರವಾಃ; ತಥಾ ತಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾಭಮಿತ್ಯಾದಿರೂಪಾ| ‘ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಸರ್ಗಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್||೧೧||

Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14

ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾಭಂ ಕುಥಿತಮಿವ ಚ ಯತ್ ಕರ್ದಮಾಮ್ಭೋನಿಭಂ ವಾ, ಮೇದಃಪೂಯಾಸ್ರಕಲ್ಪಂ ಯಕೃದಿವ ಯದಿ ವಾ ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಮ್ | ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಂ ಯಚ್ಚ ನೀಲಂ ಭೃಶಮತಿಕುಣಪಂ ಯತ್ರ ಚೋಕ್ತಾ ವಿಕಾರಾ ಸ್ತದ್ವರ್ಜ್ಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುರಪತಿಧನುಷಾ ಯಚ್ಚ ತುಲ್ಯಂ ವಿಭಾತಿ ||೧೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೫) | ಯೇನ ಚೋಪಹತೋ ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನ ಮಾನವಃ | ಪಶ್ಯೇದ್ದೃಶ್ಯಂ ವಿಯಚ್ಚಾಪಿ ತಚ್ಚಾಸಾಧ್ಯಮಸಂಶಯಮ್ ||೧೩|| (ಚ. ನಿ. ಅ. ೨) | ಲೋಹಿತಂ ಛರ್ದಯೇದ್ಯಸ್ತು ಬಹುಶೋ ಲೋಹಿತೇಕ್ಷಣಃ | ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀ ಚ ಮ್ರಿಯತೇ ರಕ್ತಪೈತ್ತಿಕಃ ||೧೪|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಥಿತಮಿವ ಪೂತಿತಾಂ ಗತಮಿವ| ಕರ್ದಮಮ್ ಆವಿಲಮಿವಾಮ್ಭಃ ಕರ್ದಮಾಮ್ಭಃ, ಅಥವಾ ಕರ್ದಮನಿಭಮಮ್ಭೋನಿಭಂ ಚ| ತಥಾ ಮೇದಃಪೂಯಾಸ್ರಕಲ್ಪಮಿತಿ ಕಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಯಕೃದಿವ ಯಕೃತ್ಖಣ್ಡಮಿವ| ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಮ್| ಕೃಷ್ಣಮ್ ಅಞ್ಜನಾಭಮ್| ನೀಲಂ ಚಾಷಪಕ್ಷಪ್ರತಿಮಮ್| ನನು, ಪೈತ್ತಿಕೇ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಪಠಿತಂ ನ ಚ ತದಸಾಧ್ಯಂ? ನೈವಮ್, ಅತಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಿಶೇಷಿತತ್ವಾತ್, ತೇನ ತತ್ರ ಮನಾಕ್ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಅಥವಾ ಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಂ ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಂ ತದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಯಃ| ಸುರಪತಿಧನುಷಾ ತುಲ್ಯಂ ನಾನಾವರ್ಣಮ್| ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಶ್ಯೇದ್ದೃಶ್ಯಂ ವಿಯಚ್ಚಾಪಿ ಅದೃಶ್ಯಮಪಿ ವಿಯದ್ದೃಶ್ಯಮಿತಿ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಹತನೇತ್ರತ್ವಾದಿತಿ; ಅಥವಾ ದೃಶ್ಯಂ ಘಟಪಟಾದಿ, ವಿಯಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲೋಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಬಹುಶಶ್ಛರ್ದಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀತಿ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರೋ ಲೋಹಿತದರ್ಶೀಂ ಚ, ಉದ್ಗಾರೋಽಪಿ ಲೋಹಿತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಲೋಹಿತಮುದ್ಗಾರಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀತಿ||೧೨-೧೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೯||