Adhikarana vraNasya dvaividhyaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-dvandvaja-sannipAtajavraNalakShaNaM ca (1-4) · Śloka 5
અથ શારીરવ્રણનિદાનમ્ |
દ્વિધા વ્રણઃ સ વિજ્ઞેયઃ શારીરાગન્તુભેદતઃ |
દોષૈરાદ્યસ્તયોરન્યઃ શસ્ત્રાદિક્ષતસમ્ભવઃ ||૧||
સ્તબ્ધઃ કઠિનસંસ્પર્શો મન્દસ્રાવો મહારુજઃ |
તુદ્યતે સ્ફુરતિ શ્યાવો વ્રણો મારુતસમ્ભવઃ ||૨||
તૃષ્ણામોહજ્વરક્લેદદાહદુષ્ટ્યવદારણૈઃ |
વ્રણં પિત્તકૃતં વિદ્યાદ્ગન્ધૈઃ સ્રાવૈશ્ચ પૂતિકૈઃ ||૩||
બહુપિચ્છો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ સ્તિમિતો મન્દવેદનઃ |
પાણ્ડુવર્ણોઽલ્પસઙ્ક્લેદશ્ચિરપાકી કફવ્રણઃ ||૪||
(ચ. ચિ. અ. ૨૫) |
રક્તો રક્તસ્રુતી રક્તાદ્દ્વિત્રિજઃ સ્યાત્તદન્વયૈઃ |૫|
View original
अथ शारीरव्रणनिदानम् |
द्विधा व्रणः स विज्ञेयः शारीरागन्तुभेदतः |
दोषैराद्यस्तयोरन्यः शस्त्रादिक्षतसम्भवः ||१||
स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावो महारुजः |
तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः ||२||
तृष्णामोहज्वरक्लेददाहदुष्ट्यवदारणैः |
व्रणं पित्तकृतं विद्याद्गन्धैः स्रावैश्च पूतिकैः ||३||
बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः |
पाण्डुवर्णोऽल्पसङ्क्लेदश्चिरपाकी कफव्रणः ||४||
(च. चि. अ. २५) |
रक्तो रक्तस्रुती रक्ताद्द्वित्रिजः स्यात्तदन्वयैः |५|
શોથાનામનુપક્રાન્તાનાં વ્રણભાવાપત્તેર્વ્રણનિદાનમાહ– દ્વિધેત્યાદિ| ‘વ્રણ ગાત્રવિચૂર્ણને’ ઇત્યસ્માદ્ધાતોર્વ્રણસ્ય સાધુત્વમુક્તમ્| વ્રણનિરુક્તિશ્ચ સુશ્રુતેન કૃતા| યથા– “વૃણોતિ યસ્માદ્રૂઢેઽપિ વ્રણવાસ્તુ ન નશ્યતિ| આદેહધારણાજ્જન્તોર્વ્રણસ્તસ્માન્નિરુચ્યતે||” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અન્ય ઇત્યાગન્તુઃ| આગન્તુવ્રણે યદ્યપિ દોષસ્તત્કાલં તદાત્વેન સઞ્ચયકોપપ્રસરણશાલી વિકારકરણસમર્થઃ કલ્પયિતું શક્યતે, તથાઽપિ સપ્તરાત્રં ક્ષતોષ્મનિર્વાપણાય મધુસર્પિરુપયોગાત્ શીતક્રિયાવિધાનાચ્ચ નિજવ્રણવિલક્ષણચિકિત્સાર્થં વ્યપદિશ્યતે| રક્તસ્યૈકૈકસ્મિન્ દોષે દ્વન્દ્વે ચ પ્રસરમાહ– દ્વિત્રિજઃ સ્યાત્તદન્વયૈરિત્યાદિ| રક્તાન્વયૈઃ એકૈકદોષૈર્દ્વન્દ્વૈશ્ચ; રક્તાન્વિતૈરેકૈકદોષૈર્દ્વિજો વ્રણઃ, રક્તાન્વિતૈર્દ્વન્દ્વત્રયૈસ્ત્રિજઃ; એવં દોષત્રયેઽપિ રક્તસમ્બન્ધ ઊહનીયઃ; એવં પઞ્ચદશધા પ્રસરો દોષાણામુપગૃહીતો ભવતિ| અથવાઽયમર્થઃ– તદન્વયૈર્દોષદ્વન્દ્વત્રયાન્વયૈઃ, તેન દોષદ્વયાન્વયેન દ્વિજો દ્વન્દ્વજો વ્રણઃ, દોષત્રયાન્વયેન ત્રિજઃ સન્નિપાતજઃ||૧-૪||–
Adhikarana vraNasya sAdhyAsAdhyavicAraH (5-6) · Śloka 6
ત્વઙ્માંસજઃ સુખે દેશે તરુણસ્યાનુપદ્રવઃ ||૫||
ધીમતોઽભિનવઃ કાલે સુખે સાધ્યઃ સુખં વ્રણઃ |
ગુણૈરન્યતમૈર્હીનસ્તતઃ કૃચ્છ્રો વ્રણઃ સ્મૃતઃ ||૬||
સર્વૈર્વિહીનો વિજ્ઞેયસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્રવઃ |
(ચ. ચિ. અ. ૨૫) |
View original
त्वङ्मांसजः सुखे देशे तरुणस्यानुपद्रवः ||५||
धीमतोऽभिनवः काले सुखे साध्यः सुखं व्रणः |
गुणैरन्यतमैर्हीनस्ततः कृच्छ्रो व्रणः स्मृतः ||६||
सर्वैर्विहीनो विज्ञेयस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |
(च. चि. अ. २५) |
સાધ્યત્વાદિકમાહ– ત્વગિત્યાદિ| સુખે દેશ ઇતિ મર્મરહિતે દેહાવયવે| અનુપદ્રવ ઇતિ જ્વરતૃષ્ણાદ્યુપદ્રવરહિતઃ| ધીમત ઇતિ હિતાહિતજ્ઞસ્ય| કાલે સુખે ઇતિ હેમન્તે શિશિરે ચ| અન્યતમૈરિતિ ઉક્તાનાં ગુણાનાં મધ્યે એકતમૈર્ગુણૈઃ||૫-૬||–
Adhikarana duShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 8
પૂતિઃ પૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવ્યુત્સઙ્ગી ચિરસ્થિતિઃ ||૭||
દુષ્ટો વ્રણોઽતિગન્ધાદિઃ શુદ્ધલિઙ્ગવિપર્યયઃ |૮|
View original
पूतिः पूयातिदुष्टासृक्स्राव्युत्सङ्गी चिरस्थितिः ||७||
दुष्टो व्रणोऽतिगन्धादिः शुद्धलिङ्गविपर्ययः |८|
દુષ્ટવ્રણલિઙ્ગમાહ– પૂતિરિત્યાદિ| પૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવીતિ પૂયયુક્તમતિદુષ્ટં રક્તં સતતં સ્રવતીત્યર્થઃ| ઉત્સઙ્ગી કોટરવાન્| ચિરસ્થિતિરિત્યનેન બહુલદોષસમ્બન્ધં દર્શયતિ| તથા ચોક્તમ્– “અનાત્મવતામજ્ઞૈશ્ચોપક્રાન્તા વ્રણાઃ પ્રદૂષ્યન્તિ, વૃદ્ધત્વાદ્દોષાણામ્||” (સુ. સૂ. અ. ૨૨) ઇતિ| દુષ્ટવ્રણ ઇત્યત્ર ‘પરિભાષિત’ ઇતિ શેષઃ| અતિગન્ધાદિરિતિ આદિશબ્દેન વર્ણસ્રાવવેદનાકૃતયો ગૃહીતાઃ, અતિશબ્દેન ચ વિશિષ્યન્તે| શુદ્ધલિઙ્ગવિપર્યય ઇતિ વક્ષ્યમાણશુદ્ધલિઙ્ગવિપરીતઃ પૂતિત્વાદિયોગાદેવ| ‘પૂતિપૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવિ’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠે પૂતિશબ્દઃ પૂયદુષ્ટાસૃગ્વિશેષણમ્||૭||–
Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (8) · Śloka 9
જિહ્વાતલાભોઽતિમૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્નિગ્ધોઽલ્પવેદનઃ ||૮||
સુવ્યવસ્થો નિરાસ્રાવઃ શુદ્ધો વ્રણ ઇતિ સ્મૃતઃ |૯|
View original
जिह्वातलाभोऽतिमृदुः श्लक्ष्णः स्निग्धोऽल्पवेदनः ||८||
सुव्यवस्थो निरास्रावः शुद्धो व्रण इति स्मृतः |९|
શુદ્ધવ્રણલક્ષણમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાતલાભ ઇતિ જિહ્વાતલવદાભા પ્રભા યસ્ય સ તથા; તલશબ્દઃ સ્વરૂપવચનઃ| જિહ્વાતલાભશબ્દશ્ચાત્ર મૃદુશ્લક્ષ્ણસ્નિગ્ધશબ્દૈઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે; તેન જિહ્વાતલાભો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્નિગ્ધશ્ચેત્યાહુઃ| સુવ્યવસ્થ ઇતિ ઉત્સન્નોત્સઙ્ગિત્વરહિતઃ| નિરાસ્રાવ ઇતિ દોષકૃતસ્રાવરહિતઃ| ચરકે તુ પઠ્યતે– “નાતિરક્તો નાતિપાણ્ડુર્નાતિસ્રાવો ન ચાતિરુક્| ન ચોત્સન્નો ન ચોત્સઙ્ગી શુદ્ધો રોપ્યઃ પરં વ્રણઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૫) ઇતિ, તદ્દર્શનાદત્ર નિરાસ્રાવત્વં દોષકૃતસ્રાવહીનત્વં, વિગતવેદનત્વં ચ વાતાદ્યુક્તવેદનારહિતત્વમ્| વ્રણસ્રાવકૃતવેદનાયુક્તત્વં પુનરસ્ત્યેવ, અત એવ રૂઢલિઙ્ગે અરુજમિત્યુક્તમ્||૮||–
Adhikarana ruhyamAnavraNalakShaNam (9) · Śloka 9
કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ ||૯||
સ્થિરાશ્ચ પિડકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્ |
(સુ. સૂ. અ. ૨૩) |
View original
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः ||९||
स्थिराश्च पिडकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् |
(सु. सू. अ. २३) |
રુહ્યમાણલક્ષણમાહ– કપોતેત્યાદિ| કપોતવર્ણપ્રતિમા ઇતિ પાણ્ડુધૂસરાઃ, સ્થિરાઃ અદરણાઃ| ‘ચિપિટિકાવર્ણ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ચિપિટિકા માંસચેલી, તદ્વર્ણઃ||૯||–
Adhikarana samyagrUDhavraNalakShaNam (10) · Śloka 10
રૂઢવર્ત્માનમગ્રન્થિમશૂનમરુજં વ્રણમ્ ||૧૦||
ત્વક્સવર્ણં સમતલં સમ્યગ્રૂઢં વિનિર્દિશેત્ |
(સુ. સૂ. અ. ૨૩) |
View original
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् ||१०||
त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् |
(सु. सू. अ. २३) |
સમ્યગ્રૂઢલક્ષણમાહ– રૂઢવર્ત્માનમિત્યાદિ| રૂઢવર્ત્માનમિતિ વર્ત્મ વ્રણમાર્ગો વ્રણવાસ્તુ રૂઢો યસ્ય તમ્| અન્તઃપૂયાભાવાદશૂનમરુજં ચ| ત્વક્સવર્ણં ત્વચાસમાનવર્ણમ્| સમતલમિતિ સમં તલેન જિહ્વાતલેન કરતલેન વા| અગ્રન્થિમિત્યનેન ઉપરિ ઉચ્છૂનતાયા નિષેધઃ, સમતલેન ત્વધોનિમ્નતાયા નિષેધઃ||૧૦||–
Adhikarana vyAdhivisheSheNa vraNasya kRucchrasAdhyatvam (11-12) · Śloka 12
કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્ ||૧૧||
વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચાપિ વ્રણે વ્રણાઃ |
વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેત્ ||૧૨||
આગન્તુજો વ્રણઃ સિદ્ધ્યેન્ન સિદ્ધ્યેદ્દોષસમ્ભવઃ |
(સુ. સૂ. અ. ૨૩) |
View original
कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् ||११||
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः |
वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् ||१२||
आगन्तुजो व्रणः सिद्ध्येन्न सिद्ध्येद्दोषसम्भवः |
(सु. सू. अ. २३) |
વ્યાધિવિશેષેણ વ્રણસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ– કુષ્ઠિનામિત્યાદિ| કુષ્ઠવિશેષેણાત્યન્તદોષદૂષિતરક્તાદિદૂષ્યત્વેન સર્વદા દુષ્ટિરધિકેતિ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમ્| વિષજુષ્ટાનામિતિ દૂષીવિષાર્તાનામ્| શોષે મધુમેહે ચ ધાતુક્ષયાત્, વ્રણે ચ રક્તસ્રાવાદાહારસંયમનાદધિકા દુષ્ટિઃ| વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેદિતિ મજ્જા અસ્થિસ્નેહઃ, મસ્તુલુઙ્ગં ઘૃતિકા| ન સિધ્યેદ્દોષસમ્ભવ ઇતિ દોષૈરતિદૂષિતાનાં વસાદીનાં સ્રાવસ્ય બહુવ્યાપત્તિકરત્વાત્||૧૧-૧૨||
Adhikarana vraNAnAM riShTarUpA gandhavikRutiH (13) · Śloka 13
મદ્યાગુર્વાજ્યસુમનઃપદ્મચન્દનચમ્પકૈઃ ||૧૩||
સગન્ધા દિવ્યગન્ધાશ્ચ મુમૂર્ષૂણાં વ્રણાઃ સ્મૃતાઃ |
(સુ. સૂ. અ. ૨૮) |
View original
मद्यागुर्वाज्यसुमनःपद्मचन्दनचम्पकैः ||१३||
सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः |
(सु. सू. अ. २८) |
રિષ્ટરૂપાં ગન્ધવિકૃતિમાહ– મદ્યાગુર્વાજ્યેત્યાદિ| સુમના જાતી, સગન્ધાઃ સમાનગન્ધાઃ, દિવ્યગન્ધા અપરિકલ્પિતાદ્ભુતપારિજાતાદિગન્ધાઃ||૧૩||–
Adhikarana vraNasyAsAdhyalakShaNam (14-17) · Śloka 17
યે ચ મર્મસ્વસમ્ભૂતા ભવન્ત્યત્યર્થવેદનાઃ ||૧૪||
દહ્યન્તે ચાન્તરત્યર્થં બહિઃશીતાશ્ચ યે વ્રણાઃ |
દહ્યન્તે બહિરત્યર્થં ભવન્ત્યન્તશ્ચ શીતલાઃ ||૧૫||
પ્રાણમાંસક્ષયશ્વાસકાસારોચકપીડિતાઃ |
પ્રવૃદ્ધપૂયરુધિરા વ્રણા યેષાં ચ મર્મસુ ||૧૬||
ક્રિયાભિઃ સમ્યગારબ્ધા ન સિધ્યન્તિ ચ યે વ્રણાઃ |
વર્જયેદપિ તાન્ વૈદ્યઃ સંરક્ષન્નાત્મનો યશઃ ||૧૭||
(સુ. સૂ. અ. ૨૮) |
View original
ये च मर्मस्वसम्भूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः ||१४||
दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिःशीताश्च ये व्रणाः |
दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः ||१५||
प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः |
प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु ||१६||
क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिध्यन्ति च ये व्रणाः |
वर्जयेदपि तान् वैद्यः संरक्षन्नात्मनो यशः ||१७||
(सु. सू. अ. २८) |
યે ચ મર્મસ્વસમ્ભૂતા ઇતિ| મર્મસુ ન જાતા અપિ ભૃશવેદનાઃ, મર્મજાતત્વેન હિ ભૃશવેદનાવત્ત્વં યુક્તમ્| પ્રાણમાંસક્ષય ઇતિ પ્રાણક્ષયેણ શક્તિક્ષયઃ, માંસક્ષયેણ ચોપચયક્ષયઃ| અનુક્તમપ્યશેષં રિષ્ટં સઙ્ગૃહ્ણન્નાહ– ક્રિયાભિરિત્યાદિ||૧૪-૧૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને શારીરવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शारीरव्रणनिदानं समाप्तम् ||४२||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શારીરવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૨||